Ex averno

Un coñecido intelectual de aventaxada idade, bregado en mil batallas e cunha rica executoria de enfrontamento ao Régimen, confesoume en certa ocasión que, durante aquela longa noite de pedra, de caer en mans dos sociales, non era o eventual infortunio seu ou da súa familia, nin as penurias económicas, nin sequera a privación de liberdade o que lle sacaba o sono ; era a tortura, o feito de ser sometido á dor física, pois vivía na certeza de non ser quen de resistila. Supoño que a tortura é o transo definitivo, ou un dos transos definitivos, que enfrontan ao ser humano a si propio, á súa propia dignidade e valor, aquí non suposto como na mili, senón necesitado de ser expresado en toda a súa dimensión.
Para os cidadáns occidentais, e tras o punto de inflexión que supuxeron os anos do terror nazi, se hai un marco espazo-temporal no que a tortura se consagrou con saña e refinamento especiais como práctica de represión política é o que perfila o cono sur (Uruguay, Chile e Arxentina) dende os anos iniciais dos setenta. Ignoro as causas específicas dos perfís de bestialidade, odio, sadismo e xenocidio que os réximes militares acadaron nesas latitudes polos anos amentados. Acaso o libro Memorias de la violencia en Uruguay y Argentina. Golpes, dictaduras, exilios (1973-2006) achegue claves, seguro que si, ao respecto. O magnífico volume, que editaremos en moi breve prazo, promovido polo Centro Interdisciplinar de Estudos Americanistas, de autoría en colaboración e baixo a dirección do excelente e coidadoso investigador Eduardo Rey Tristán, representa unha achega moi importante en forma tanto de estudos académicos como de testemuños directos da barbarie e o terror, á comprensión sociohistórica do camiño dos golpes a las dictaduras subsiguientes, sus duras repercusiones en cuanto a represión en sus diversas formas por una parte y a exilios por otra, y reflexiona finalmente sobre las memorias conformadas en cada sociedad sobre todo el proceso a partir de las transiciones democráticas y hasta el presente (do texto da cuarta de cuberta).
Folleando as probas finais de maqueta atopo testemuños simplemente escalofriantes. Sosteño que botar a sonda na perseverancia humana en procurar o mutuo dano é arriscarse a non tocar fondo. Por iso, poñérmonos couto con límites como a democracia, o imperio da lei e o Estado de dereito foi unha idea historicamente acojonante.

Be happy!

Falaba hai tempo do lixo que habita efemeramente na caixa do correo, unha sorte de indesexable spam, pero non de bits senón de papel impreso. De cando vez, con todo, caen no papo verdadeiras xoias. No número 227 de A Igrexa en “A Maía” [sic] (folla parroquial), "Domingo XV do T.O. (¿¿), 15 de xullo de 2007", e baixo o epígrafe Para pensar, sonreir y rezar leo:
1. Cada día, cuando suene el despertador, respira profundamente, sonríe sin ganas y date un aplauso. Eres un tipo privilegiado. Estás vivo. El tiempo se te regala a cambio de nada. Tienes por delante la posibilidad de ser feliz. El tiempo no es una condena; es la posibilidad del amor, del gozo, de la felicidad. No lo conviertas en un barbecho estéril. Generalmente es una cuestión que sólo depende de ti. Date una oportunidad
2. Mírate al espejo y ríete un poco de tí mismo. Verás que tienes el corazón despeinado, la ilusión legañosa y la generosidad en pleno bostezo. Date una buena ducha de optimismo y verás qué bien te sientes. Hay muchos que sólo se duchan por fuera, y, claro, huelen. El me­jor secreto contra la vejez es aplicarse alguna crema que mantenga tersos tus ideales. Te ofrezco una marca: la utopía.
3. Conecta tu móvil y llama. Dios te escucha. Siempre tendrás cobertura. Reza saboreando despacio tus sentimientos. ¡Cómo se esponja el corazón cuando uno se descubre amado de Dios! ¡Saltarás de gozo como un cervatillo!. Te quedará un cuerpo "danone" dispuesto a devorar el día y repartirás alegría incluso a quien no te la pide. Recuerda: de mañana y a última hora del día tienes tarifa reducida. Aprovecha y llama.
Unha mentalidade, a do redactor, con evidente creatividade e dotes para o márquetin, acaso un chisco desaproveitadas na folla parroquial de Ames e Brión. Terei, en calquera caso, que revisar o meu agnosticismo, pois abofé que as promesas do clube son tendadoras.

Doce pensamentos sobre a edición

O aforismo, condensación de ideas nun brevísimo texto, é unha fórmula de grande tradición na cultura occidental, ficando algúns, como aqueles de Hipócrates, consolidados como clásicos do pensamento. Sen pretender eu tanto, quero hoxe adicar a todos os meus amigos e amigas vencellados co eido editorial unha breve colectánea de convencementos sobre o traballo de edición, derivados da experiencia persoal. Lembrando a Pirandello, así será se así vos parece.


1. Aos autores pásalles o que aos pais nos colexios. Igual ca estes pensan que o seu neno é o único que existe para o profesor, aqueles cren que o seu orixinal é o único que o editor ten entre mans.
2. Como editor e bibliófilo intento manterme a medio camiño entre Gutenberg e Bill Gates.
3. En edición, a posibilidade de descubrir erros é inversamente proporcional á capacidade de emendalos.
4. Editar é non poder adicar máis de dez minutos seguidos ao mesmo labor.
5. O editor que estableza categorías nos libros que edita está perdido.
6. Aos problemas non lles gusta a soidade. Xeralmente, mentres se le un mail cunha queixa, desacordo ou descontento, adoita aparecer alguén pola porta con outro problema diferente mentres recibimos a tiraxe dun libro cun erro garrafal na cuberta. É cando pensamos: Just a beautiful day.
7. Se algo se aprende no traballo editorial é a escoitar. Deixarse permear das ideas alleas é un magnífico profiláctico contra un traballo errado ou mal feito.
8. O que antes se aplicaba aos cregos e os avogados aplícase en edición aos maquetistas: sempre hai que levarse ben con eles, pois normalmente están ao tanto de moitas das miserias profesionais do editor e constantemente se lles está esixindo, moitas veces por riba das súas posibilidades e, mesmo, obrigas.
9. O 50% do traballo editorial é rajar.
10. Non existe obxecto máis discreto ca un libro ben editado. A sobriedade no deseño e a contención estética e tipográfica son as normas de todo traballo editorial ben feito e a garantía da súa elegancia e equilibrio.
11. Non coñezo a ningún bo editor que non sexa un entusiasta enamorado do seu traballo.
12. No termo medio entre asumir que unha editorial non é unha ONG pero que ten unha compoñente fundamentalmente cultural á que non se debe renunciar reside, creo eu, a fortaleza necesaria para que a edición de calidade resista os embates do hipercapitalismo da sociedade actual.

Chegar ao máis alto

Hoxe, na visita matinal coa que sopresiva e gratamente me obsequiou certo tradutor dun clásico en lingua tedesca recentemente editado por nós, persoa culta, intelixente e sensible, entre varios interesantes temas que tratamos, advertíame nun punto da nosa conversa de que na percepción popular norteamericana sempre é motivo de menor desconfianza o home rico metido á político ca o home de poucos posibles. Este último ve, como é obvio, na política unha forma de ascenso rápido, en ocasións meteórico, a niveis adquisitivos vedados de calquera outro xeito. Nun país de novos ricos coma o noso, onde o culto ao diñeiro é desmedido e benestar e consumo son conceptos de lindes (con)fundidos, a posibilidade que a política ofrece de ascender xeometricamente na escala socio-económica en tempos récord paréceme extremadamente perigosa e creo está favorecendo a perpetuar un sistema de peneira en negativo dos dirixentes públicos. Ninguén pode converterse da noite á mañá nunha estrela do rock, nin nun grande novelista, pintor ou top-model, pois tras tan envexables estatutos persoais agóchanse, alén de condicións persoais específicas e non discuto que boa fortuna, moitas horas de adicación, especialización, coñecementos, traballo e non poucos momentos de desesperanza ata o cobizado éxito. En troques, non sei, un auxiliar técnico sanitario ou un señor propietario dun restaurante de tortillas poden chegar en poucos meses –teño para min que con non moitas características persoais especialmente notables alén dunha ousadía fóra do común e, tal vez, non ter moito máis que facer que levar media vida militando nun partido- a cotas de protagonismo social impensables dende os seus estatus de partida. Non se me entenda mal. O que eu enfatizo como negativo, ten como é óbvio unha posible lectura en positivo: é unha grandeza do sistema democrático que un auxiliar técnico sanitario chegue a co-dirixir a vida pública dun país. Só me pregunto, nun estrato xeral de reflexión, cánto, na complexa dialéctica entre o mantemento a ultranza dun estatus socio-económico exepcionalmente atractivo e o eventual retorno á crúa realidade dun estatus anterior definido polos propios méritos, pesa a auténtica vontade de servizo público; un concepto do que hoxe, por certo, xa non se fala. Non vaia ser.

Xenios

Despois de anos adicado á edición nunha universidade e tendo como materia prima, por tanto, o que nesa universidade se investiga, sospeito que, contrariamente ao que cría don Francisco xenial e aragonés, non é o sono da razón o que produce monstruos senón a excesiva vixilia desta. E é que o zoo humano, en toda continxencia, espazo e tempo, é inatinguible na súa infinita variedade. Falaba o outro día dun tipo de autor moi característico, aquel que vive sometido por anos á rexa férula do seu orixinal, escravizado pola incapacidade esencial de darlle remate. Hai outro, máis frecuente, que corresponde ao sabio que vive por riba do ben e do mal, facéndonos a todos o favor de beneficiarnos, xa non direi coa súa amizade, senón aínda co seu mero contacto, e persuadido, cando entra pola porta co seu orixinal debaixo do brazo, de que o futuro da civilización occidental depende con exclusividade de que o tal se edite. Non comprende que o mundo puidera ter pasado ata o momento sen a súa obra, e, malia a ignorancia do universo respecto deste punto, cre ter chegada a hora de poñer remate a tal anomalía. A vaidade patolóxica e unha autoestima de proporcións ecuménicas converten este especime nun ser impermeable e intolerante verbo do que el estima unha obra perfecta (na súa etimoloxía, completamente feita, rematada, sen tacha posible), xulgando unha ofensa incomprensible a máis mínima suxestión de cambio ou modificación. O malo da vaidade, creo eu, cando excesiva ―porque unha dose razoable é sempre positiva e alicerza moitas veces a propia dignidade―, o malo da vaidade, digo, é que son as árbores as que non deixan ver o bosque, e na edición o bosque é xigantesco, de orografía irregular e perigosa, inzado de illós e brañas. Probablemente o que máis distinga a esta caste de xenios dos verdadeiros xenios é que normalmente estes son humildes, ou, cando menos, esa é a vitola que eu teño atopado nas xentes de maior reputación e fama nos seus respectivos dominios. Todo home intelixente sabe que nunca toda a razón está dunha soa beira.
Diante de tanto Nobel in pectore como me entra pola porta, sempre penso en John Kennedy Toole, suicida e americano, que abría unha das mellores novelas que en todo tempo se teñan escrito ―e da que, cedo ou tarde, haberá que falar máis polo miúdo― A conxura dos necios (The Confederacy of Dunces, 1980) cunha cita extraordinariamente lúcida de Jonathan Swift: Cando no mundo xorde un auténtico xenio, pode doadamente identificarse con este inequívoco signo: todos os necios conxúranse contra el.

Premios. Gustos. Cánones. Tópicos persoais.

Non sei quen dixo, pero tiña moita razón, aquilo de que eu nunca me presento a premios literarios para non correr o risco de que non mos concedan. Coquetéase dese xeito coa posibilidade permanentemente alimentada, e nunca desmentida ―claro― de que un non ten máis premios polo simple feito de que non se presenta a eles, que se non… Ese é probablemente o convencemento de moito autor que por aí respira para suxestionarse da truculencia, amiguismo e arbitrariedade da maior parte dos galardóns cando, en realidade, devecería polo ouropel (e o europel ―o xogo de palabras saiume así, espontaneamente) anexados ao momento de gloria dun premio xa non grande grande, senón o dun concelliño por aí, que dera o pase para unha plana dos xornais (con foto, por suposto) e un talonciño ao portador de catro cifras. Fun xurado dun premio de narrativa moi consolidado no país e podo asegurar que ao lado dun par de cousas dignas, o resto (sobre dez ou doce orixinais, previamente peneirados) farían xutísimo inquilinato no corbe dos papeis. O malo destas cousas é que ao final non se sabe se vai primeiro o ovo ou a galiña, ou sexa se é un sistema de premios o que consolida unha oferta de orixinais permanentemente sobredimensionada ou aqueles responden con mesura e ponderación ás demandas de recoñecemento social que toda creación estética de calidade precisa. Que o premio Nadal correspondeu historicamente a esta última categoría é indubidable. Que a maior parte dos actuais premios de narrativa dos concellos galegos encaixan na primeira tamén é, ou a min mo parece, indudidable. Pero, en fin, de gustibus non disputandum: as vías da canonización social da creación literaria, e en xeral estética, son, coma os camiños do Señor, inescrutables.
Ora, dentro desta elasticidade infinita que tempo e o espazo proporcionan á recepción literaria, eu recoñezo como tópicos persoais certas predileccións que corresponden con logros especialmente cimeiros dalgúns autores. Hoxe dou conta de dúas, e, se xorde (aínda que vexo bastante baldeiro este local ultimamente…), o discutimos, ou cambiamos impresións, ou o que carallo sexa:
1) Aínda que José Saramago nunca tivera escrito outra cousa ca o Ensaio sobre a cegueira, merecería trescentas veces o premio Nóbel. Saramago é para min un tipo irregular. Nos últimos tempos, xuro que intentei tres veces fincarlle o dente a Las intermitencias de la muerte sen resultado (alguén, por certo, ten a impresión de que é un intento de reeditar a fórmula exitosa do Ensaio sobre a cegueira?).
2) CJC (=Camilo José Cela) é un fulano, era, de imaxe pública, vamos a dicir, desigual e deixémolo aí, vale. Como Max Estrella, "eximio escritor y extravagante ciudadano". La colmena, La familia de Pascual Duarte e Viaje a la Alcarria son, do meu punto de visto, tres premios Nobel. Anque don Camilo non tivera escrito nada máis.
Dúas lembranzas ao fío: a Saramago deille a man hai moitos anos no ascensor da vella Facultade de Filoloxía en Mazarelos. Viña a dar unha conferencia, eu facía Filoloxía Galego-Portuguesa e alguén, creo lembrar quen, mo presentou. Ou sexa, que xa cumprín con darlle a man a un Nobel.
Con CJC e Mariña Castaño coincidín nun avión volvendo de Madrid. Ían, claro, en preferente e el non parou de falar. Non me pareceu especialmente antipático.

Recomendación dominical (cunha evocación)

O 20 de novembro de 1975 eu tiña quince aniños, estreados o 15 de xuño anterior. Facía sexto de bacharelato por letras, A primeira hora da mañá, as nove, tiña clase de latín cunha profesora que pertencía a unha coñecida familia de dereitas da vila. Entrou a profesora chorosa, contristada, e entre saloucos acertou a anunciarnos o que todos sabiamos: el Caudillo ha muerto y hoy no va a haber clase. Os quince anos son unha idade cimarrona, que nin arre nin xo, e a ledicia miña e dos meus compañeiros viña máis da folganza derivada da morte do ditador ca da morte en si do ditador, o que era motivo de albricia e regodeo de todo o progresismo do país. Cada español con idade abonda para facelo lembrará, supoño, o momento no que foi sabedor dunha nova tan trascendente. Creo que hai momentos na historia de todo o mundo nos que vida privada e acontecementos públicos fican indisolublemente ligados polo especial impacto destes. Recordo, por exemplo, todos os detalles (espaciais, temporais, de contexto) dun día de decembro de 1974 no que meu pai, visiblemente acojonado, chegou á hora de comer e anunciounos que mataran a Carrero Blanco. Lembra que facía vostede cando mataron ao pobre Blanco Garrido? Ou a tarde do 11 de setembro de 2001? Ou a mañá do 11 de marzo de 2003? É moi probable que si.
Volvendo ao óbito de su Excelencia el Jefe del Estado, o artificio literario que Manuel Longares consegue na súa extraordinaria novela Romanticismo -que releo estes días- chega ao punto de recrear, con maestría de narrador experimentado, a vida da España franquista facéndoa pasar pola peneira de ese macizo de la raza madrileña ociosa metafóricamente denominado el cogollito, é dicir a alta burguesía da capital habitante do selecto barrio de Salamanca. Os últimos momentos da vida do ditador e os primeiros posteriores á súa morte, certificada por el equipo médico habitual, e o impacto que a nova provoca no entorno social de Serrano dan pé a Longares para a formulación dunha rica hipótese socio-histórica sobre o futuro dun país de estabilidade ata o momento alicerzada na presenza física de Franco. A traxectoria vital de Pía Matesanz -nacida, significativamente, en 1940- da súa nai Hortensia e a súa filla Virucha son o reflexo, conscientemente esaxerado na vaciedade vital duns desocupados que teñen a hipocresía e a impostura por norma de conduta, dun réxime farisaico e caduco dende o propio día da súa imposición por vía do terror e o asasinato, constatación que parecen percibir só agora, cando a tutela do ditador semella desparecer. A peripecia vital dos personaxes das 500 páxinas deste novelón desenvólvese no trasfondo, pechado e exclusivo, dos comercios e centros de reunión do barrio, de nomes pretensiosos e britanizantes (Lhardy, Gregory's, Embassy, Pavillon, Löewe, Lurueña, La Corralada, Muñagorri, Sonseca, Shakuntala, Biarritz, Cabasse...), e entre tipos humanos baldeiros, cínicos, impostados, frívolos ou abertamente estúpidos, empeñados e atoparen un futuro nun mundo que, agora, coa desaparición do ditador, se lles antolla hostil e complicado. Un repaso polos nomes destas figuras de salón proporciona un atisbo daquel entorno, de rancio sabor pristinamente franquista, nacional-católico e cursi ata o inverosímil: Tomín Peñalosa, Javo Chicheri, Enedina Goyeneche, Dorita Sacristán, Fela del Monte, Cotolo Cenicientos, Tere Espínola, Sisita Notario...
Romanticismo. O romanticismo ao que todos eles, co-factores dun réxime abominable, cren terse feito acredores por unha existencia diferente e exclusiva. Unha novela altamente recomendable.

Levedades

Chove. Escurece. Morre o día paseniño. O ceo é unha barra mesta e moura, a rebentar de auga. Escoito a George Winston (curiosamente, acabo de percatarme, Autumn). Semella que a chuvia que disfraza de outono este verán nonnato enchoupa non só a terra e a herba senón tamén a alma, anegándoa dunha paz que se concilia pouco co sol e a luz estival, rabiosa e un pouco hortera. Disque o Director Xeral de Tráfico cre que este fondo de pesimismo e fatalidade noso é a causa da siniestralidade nas estradas do país. Bueno. O falar non ten cancelas, e aquí, nesta bendita corte de los milagros, parece que os políticos teñen patente de corso para, sen o menor recato, botar a lingua a pastar do xeito máis irresponsable. Pero, con todo, si é certo que o clima é un elemento determinante da imago mundi colectiva dunha sociedade. Baroja non era amigo das estatuas, como bo norteño. As estatuas, dicía, son para os países cálidos, do sur: Qué ía a facer a miña estatua recibindo auga e vento no lombo todo o día?
E así é que con estes arrautos climáticos e a desbandada estival parece que seguir reflexionando sobre edición e libros, falando de autores ou do pé de obra da vida social, política e cultural do país deixa de ter moito sentido. Só quería, apenas, anotar neste caderno que chove, escurece, morre o día paseniño, o ceo é unha barra mesta e moura, a rebentar de auga…

Never ending story

Coñezo un autor para quen o orixinal que ten nas mans non constitúe un labor, un simple labor que un empeza, desenvolve e remata; é unha angueira, unha sorte de traballo de Sísifo do que non sabe como se desfacer. O orixinal chegou a adquirir entidade propia, a modo de personalidade viva que impón ao pobre autor unha obriga cargante, onerosa, ineludible. Cando cre ter rematada venturosamente unha parte da obra, comeza a sintomatoloxía infecciosa doutra (datos descoñecidos ata o momento, recentes achegas bibliográficas, suxestións de terceiros, dúbidas, inseguridades...), sintomatoloxía que devén de contado nova angustia, louzá e vigorosa preocupación con abondas perspectivas de duración. O pobre do home leva varios anos así, coa expresión doída dalguén que vive na permanente espera de noticias ou daquel que perdeu algo e ocupa os seus días a tempo completo en buscalo, aínda cando sabe da imposibilidade absoluta de atopalo. Eu creo que para o bo do meu autor, a idea de poñer punto final á súa obra resulta xa intolerable, unha especie de sindrome de Estocolmo que lle provoca un amor negro e angustioso ao seu verdugo. Eu lémbrolle, con certa maldade, aquel certísimo consello de Borges: o único xeito de deixar de corrixir é publicar. O home debuxa un semisorriso tristeiro, e fai coma quen non oe. Nobody is perfect. Niemand ist vollkommen. Ninguén ni nada é perfecto. Pero este é un home impermeable a unha constatación tan impecable e universal. E é que ten que haber de todo.

Fastío

Para que nos vamos a enganar. Un chega ao tajo por veces desganado, sentindo que o peso dos problemas e cuestións persoais estimulan unha sensación de afastamento dos espiñentos problemas e complicadas cuestións laborais, aos que, ao cabo, temos que enfrontarnos non por gusto senón porque dalgún xeito hai que gañar a vida. Como parte das rutinas cotiás, abres o mail e ollas a columna subject das, digamos, 48 mensaxes acumuladas dende o día anterior. Hai dous mails dirixidos realmente a ti. No resto les algo así:

From Matabambo Oko. Bussiness proposal.
Hi, your wife loves you?
Feromonas suizas
Viagra (Sildenafil) 100 mg x 60 pills 2.17$
Hay un lugar donde los ni=?uf8?bw? &ACUTE&/=uf?bw165
You have unread messages from Pepe
Promoción espesial

Fiesta de la camiseta mojada

Payment from 4500$ month
All for Real Man
Alquilo piso en Mojacar
Cien ideas muy lucrativas

Xa case non te atreves, visto o visto, a abrir os dous mails dirixidos realmente a ti. A desgana aumenta, o fastío sobe de temperatura, a sensación de afastamento espésase, faise case física. Pensas: como é posible que se poida perder tanto tempo en dar a lata desta maneira aos demais? Pensas en Sartre: L’enfer son les autres. Conclúes, como aquel ácrata pintador de paredes tan intelixente: Parad el mundo que yo me apeo.

E-palabros

Nestas páxinas reflexionei unha vez sobre o valor que certo lingüísta, profético e gabacho, atribuía a aquelas palabras que el consideraba mots-témoin dunha época. Átomo, nuclear, guerra fría, telón de aceiro... foron mots-témoin dos anos corenta, cincuenta e sesenta. Chatear, que hai anos era en España unha práctica social báquico-festiva moi nosa e aconsellable, deveu nos últimos tempos, por arte da ciberlinguaxe, no costume máis ben solitario de dar renda á locuacidade, a máquina interposta, con interlocutores varios pero ausentes en carne e óso. Non cabe dúbida de que chatear —ou ous seus homólogos noutras linguas do noso contorno— é unha palabra testemuño dos nosos días, convulso tempo de contrastes entre hipertecnoloxía e excesos de toda laia e a máis atroz miseria e inhumanidade. Dixital, márquetin (ou marketing), rede, ciberespazo, interfaz, formatear, escaneo son adaptacións patrias de maior ou menor fortuna dende as formas orixinais, na omnipotente lingua anglica. Messenger, web (en realidade güeb), feed, blog, LAN, wifi, wiki, OCR, word (guor), power point (pógüerpoin)…, son, pola contra, espécimes léxicos que andan na lingua, con perdón, coma putas por rastrollo, adaptados foneticamente segundo o entender de cada quen, dende o pedantillo que lles mete unha prosodia que faría a envexa do mesmo Shakespeare ata o castizo que mesmo alardea de non ter NPI de inglis.
Antepoñer unha e (de electronic) máis un trazo - a diversas palabras indica a acepción virtual, dixital ou cibertecnolóxica do concepto así marcado. Dende o xa venerable e-mail (e aquela falta de graza seudoadaptación emilio, de pouca fortuna), a e-learning, e-book, e mesmo híbridos como e-campus, e-aula (en competencia con campus virtual, aula virtual). Un e-palabro que me encanta (e descubrín o outro día no número 54 da interesante Revista de Novas de Teconoloxía de Galicia, Código Cero) é e-merda, referida, claro, aos millóns de toneladas de refugallo teconolóxico que todos, todos producimos neste opulento mundo no que todo sobra. Falo por min: a día de hoxe teño, cando menos e que lembre, catro teléfonos fixos, seis ou sete móbiles (xa perdín a conta) e unha impresora BJ impecable (ollo: para a que xa non existen consumibles) que fan parte da miña e-merda doméstica, da que non sei como desfacerme.
Este é o tipo de cousas que me fai lembrar un grafiti moi pavero que alguén chantou nunha tapia cando o cataclismo do Prestige: Isto rebenta!
Cre Vde. que esaxero? Mire, mire.
À toute à l´heure !

De letras e formas. Soledad Pite

Cedo ou tarde tiña eu que falar nesta bitácora de Soledad Pite Sanjurjo. Extraordinaria, recoñecida e cotizada pintora e docente exemplar, teño para min que vive enamorada a partes iguais das súas profesións ―a docencia da pintura e a pintura mesma―, ferida da cultura e anualmente metida a labores editoriais de factura exquisita e irrepetible orixinalidade. Qué fortuna, vistos os meus pobres méritos e escasos merecementos, que xente da altura de Soledad me honren co seu aprecio!
Coñecín persoalmente a Soledad no ano 1999 cando me contou un proxecto engaiolante: tratábase de que os seus alumnos de ensino secundario e bacharelato no Instituto «Rosalía de Castro» interpretaran graficamente cada un dos poemas de Orballo da media noite de meu tío Roberto Blanco Torres, aquel ano galardonado co 17 de maio. Non só me puxen ao seu dispor para escribir unhas letras no libro, senón que, segundo lembro, fixen certas xestións encanadas a facer froito do proxecto de Soledad, como en efecto así sucedeu. Un fermoso libro (ed. non venal, Xunta de Galicia, 1999, na imaxe debuxo de cuberta, de Soledad) no que estampei estas palabras epilogais:

Resulta fermoso e fondamente revelador que un fato de rapaces e rapazas nacidos e desenvolvidos no caldo da globalización, as redes informáticas e os omnipotentes mass media reinterpreten, obviamente dende claves de partida radicalmente diferentes, un libro de poesías escrito por un señor de sombreiro e gabardina de coiro, que para escribilas pousaba pé dos castiñeiros seculares da Peroxa, de vagariño, sen présas, escoitando na noite silente o caer lene do orballo da media noite e interpretando os vestixios platónicos das horas.

Soledad e os seus alumnos de sucesivas promocións colléronse gusto ―non é de estrañar― a tan fermoso proxecto feito realidade e anualmente, con financiamentos diversos dan ao prelo unha nova marabilla, que puntualmente Soledad me entrega sempre en persoa, co cal o agasallo é dobre; Ronsel gráfico para Castelao. Homenaxe no 50 cabodano (Parlamento de Galicia, 2000); Pequena escolma ilustrada de Sarmiento (Consello da Cultura Galega, 2002); Auga e cultura. Achegamento gráfico (Consello da Cultura Galega, 2006), e María Mariño: Palabra no tempo; Verba que comenza. Escolma ilustrada (IES Rosalía de Castro-Fundación Caixa Galicia, 2007), son libros moi especiais que gardo non só co quentor da amizade senón no cofre dos tesouros, páxinas enchoupadas da xenerosidade de quen non persegue ouropel nin fama nin outra cousa alén de compartir o mellor de si mesmos.

III Máster en Edición. Info en liña

Xa está dispoñible en liña toda a información sobre o III Máster en Edición da USC 2007-09.

Libros reclusos

Dentro do Programa de Estudios Universitarios en Centros Penitenciarios e no cadro dos Cursos de Verán da UNED, impartín o pasado mércores unha charla aos internos do Centro Penitenciario da Lama baixo o título de La aventura de leer. Falei da lectura como desciframento; da lectura como evasión; da lectura como aprendizaxe; da edición dixital e dos índices de lectura. Falei de Tintín e Astérix, de Enid Blyton e Baroja, de Tolkien e Joseph Conrad, de Dan Brown e Chesterton; dos cegos de Saramago, Pascual Duarte e Blanco-Amor, e logo, espontánea, fluidamente xurdiron outros moitos temas, e derivacións de temas e os asistentes agolpábanse para intervir e dar os seus puntos de vista. As sesenta ou setenta persoas (mulleres e homes: españois, de Túnez, de México, de Serbia, de Brasil, de Portugal…) que formaban o auditorio, o clima de cordialidade que se estableceu e o sorprendente alto nivel das preguntas e cuestións que se formularon no debate proporcionáronme unha das experiencias profesionais e persoais máis enriquecedoras da miña vida, unha experiencia que, na súa proxección social, o reconcilia a un coa utilidade (tantas veces hesitada) do por veces tan ingrato labor intelectual. Era a primeira vez que entraba nun cárcere. Ben, A Lama non é un cárcere, é unha pequena cidade de case 2100 habitantes dos que 1500 caracterízanse por viviren coa posibilidade de saír de alí anulada por un tempo breve ou por un tempo longo, moi longo, que pode ser eterno. 1500 seres humanos privados de liberdade.
Tería tantas cousas que contar, ía con tantas prevencións e saín tan marabillado, acumuláronse en tan breve prazo de tempo tal cantidade de sensacións, anécdotas e posibles comentarios, tiven mostras de humanidade tan sinceras e, aquí si, desinteresadas e emocionantes, que só lembrarei que para apreciar a vida da superficie non hai como coñecer a vida das profundidades.
Ningún interno, en ningures, ten acceso a internet. Pero os internos da Lama teñen un blog. Non teñen, como eles din, o rock de la cárcel, senon o blog de la cárcel. Escriben os contidos en papel e llos pasan a un dos coordinadores de formación que os publica no seu blog.

Cando rematei a miña conferencia, un dos internos, Jorge, entregoume a xeito de agasallo un fermoso caderniño feito por eles cunha frase de Goethe: trata a un home como o que é e seguirá sendo o que é. Trátao como o que pode chegar a ser e chegará a ser o que pode chegar a ser. Non puiden reprimir unha das apertas máis rabiosas e sinceras que nunca teño propinado a un ser humano.

Improntas

O manuscrito adxunto corresponde aos sete anos do propietario deste local. Ao igual que ollando fotos da nenez apreciamos trazos familiares que logo o tempo foi modelando, ensanchando, reducindo , deformando ou desviando, do mesmo xeito descubro eu nos eixos, viravoltas, paus, remates e bágoas destas letras improntas de min mesmo. Nestes a penas 35 caracteres manuscritos, con toda a virxindade do terso e doce territorio da nenez, está a definición dun ser humano: o seu nome, a súa patria. Logo as letras ―como as experiencias, visións e camiños da vida― recompóñense, alixéiranse, únense doutra maneira, ata chegaren, mesmo, a ser inintelixibles.

Cancioeiro de Monfero

Dende o manuscrito de Cide Hamete a Umberto Eco, pasando por Jan Potocki, moitos autores teñen apelado ao recurso literario da fenomenicidade, é dicir a atribución a un ficticio manuscrito ou documento da auténtica orixe do discurso narrativo. A historia arrodéase asi dunha auréola de lenda e misterio combinada cunha apelación á verosimilitude moi relacionada co sentido lírico do genius loci, que ben poderiamos denominar aquí genius libri ou genius scripti.
É o sentimento que nos embarga cando sabemos que nun incunable está o exlibris dun cardeal do século XVII ou que un volume do XVIII pertenceu a Francisco de Goya, e que algunha vez este o tivo nas súas mans.
Volvendo á maxia do apócrifo, unha que sempre me pareceu fermosa e brillantemente executada impostura literaria é o Cancioeiro de Monfero do flamante galardoado coas Letras 2008, Xosé María Álvarez Blázquez, que posúo en primeira (e que eu saiba única) e esmerada edición numerada de Edicións Monterrey -fundación do propio Álvarez Blázquez-, 1953. O meu exemplar é o 126 (dunha tiraxe de 210). No seu momento, moitos, mesmo eruditos, caeron no calote. A finura da chanza, e o profundo coñecemento para a levar a efecto, chegaba ao punto da imitación caligráfica e lingüística do século XVII, no que un bo frade do cenobio bieito -Frei Ramón Pazos- dá conta en nota manuscrita (que reproduce a imaxe deste post) da súa importante trouvaille. Por certo, completamente anacrónica esa f-inicial en fojas. Ninguén é perfecto.
Polo demais, sei dalguén na Academia que hoxe estará especial, moi especialmente contento, pois de tempo coñezo a súa querencia por don Xosé María e a súa consecuente proposta, non exenta de certos riscos. Alá veremos.

As pontes da dor

Supoño que é este verán, cimarrón, teórico e improbable, o que me pon melancólico. Remexendo materiais diversos dou con esta foto de prensa dun acto na Estrada, nun recorte de hai días. Dá a pensar que a señora vén de recibir unha fatal noticia, a impresión forte dalgunha realidade que impón un lume de sufrimento inexorable, tal vez a morte dun irmán, tal vez a dun fillo. O conforto do amiga que acolle á dorosa nunha doce aperta incrementa aínda a expresión doída desta.
Malia as a apariencias, a muller non é a anciá que amosa a foto. É unha nena de oito anos que chora polo pai. Os que tiña cando asasinaron a Jesús Puente Fontanes, alcalde da Estrada, o 5 de xuño de 1937.
Nun complicado acio de sentimentos, resúltame aterradora, sublimemente humano que a dor poida tender pontes tan longas.

Crosswords

Un chiste de moda de cando era novo ―que acaso alguén recorde― baseábase en mesturar partes de diferentres refráns para producir un efecto cómico; a quien madruga le amanece máis temprano ou más vale pájaro en mano que tarde que nunca son algunhas destas mesturas que recordo. Porque a mixtificación e o alleamento do recto contexto das cousas (xa consciente, xa inconscientemente) alicerzan boa parte dos equívocos que moven a risa. É o caso (real, contado por un bo amigo e afeccionado destas páxinas), dunha señora moi fina que, tras a misa de doce en certa vila mariñeira, entra na confitería local da gente bien e, facendo ver que na súa casa só se gasta do melloriño, pide ao dependente acenando moi elegante para certas delikatessen dun mostrador:
-Y ponme también una docenita de profilácticos de esos que tienes ahí.
A exquisita dama quería profiteroli.
As etimoloxías populares determinan moitos disparates, algúns deles extremadamente cómicos, especialmente frecuentes, como ben se sabe, na complexa linguaxe médica. Algunhas pérolas cultivadas, que me contaron como reais (dá igual: se non è vero è ben trovato).
-Despues del accidente echó dos días como emocionado.
-Con lo bien que estaba y le repitió el trombón.
Outras veces son cruzamentos semánticos curiosos:
-No, si de la operación salió bien pero, claro, lo que nos preocupa son las connotaciones que le pueden quedar.
Unha persoa moi querida, profesional e persoalmente, de fermosos e eternamente infantís ollos azuis, constitúe, nesta liña, un caso á parte. Non mestura proverbios, nin é vítima de involuntarias etimoloxías, senón que descontextualiza os proverbios e frases ou expresións feitas, ou equivoca o texto correcto das mesmas. É de verdadeira antoloxía. A unha compañeira, que lle imputaba certas responsabilidades nun asunto laboral, espetoulle:
-Anda, vaite daí que me estás dando máis lata que Sodoma e Gomorra juntas.
Cando intuía que un libro ía saír moir voluminoso anticipaba:
-Este libro vai dar máis páxinas que Matusalén.
Se andaba con algunha angueira a voltas recoñecía:
-Esto estame metendo no callejón da armargura.
Dun profesor da casa, membro de certo equipo de goberno universitario, especialmente puntilloso e cargante dixo:
-Este o que lle pasa é que quere ser máis papista que o rector.
Unha vez que lle advertiron por teléfono que algúns compañeiros e eu mesmo estabamos reunidos, comentoulle á persoa ao outro lado do fío:
-Ostiandiós, reunión de pescadores ovella morta.
Falando dalguén que se tomaba moitas liberdades:
-Ándame por aquí como pepito por su casa.
Unha das mellores, para min, foi a que lle escoitei referíndose a certa vaca sagrada universitaria que, facendo valer a súa preeminencia, permanentemente reclamaba como dereito o que, en realidade, era trato de favor:
-Xa estou hasta os güevos de tanto picatoste.
Un caso único. Magnífico profesional, excelente persoa, esnaquizador de sentenzas.

Lucifer beetwen us

Magnífica a foto que publica engalego e magnífico o comentario: Dende este blog xa fai tempo que vimos avisando: o maligno está entre nos.

Esquecidos

Seica un hotel vai instalar unha biblioteca de esquecidos, reunindo para lecer dos seus clientes os libros que alguén, coas présas ou urxencias da partida, non lembrou recoller do caixón da mesa de noite ou do armario (menos da caixa forte porque, quen vai gardar nunha caixa forte un libro?). Esa biblioteca será unha sorte de ruiz-zafoniana (o adxectivo é meu) casa de acollida, ou, por usar de palabra máis fea, de hospicio de infelices que alguén desligou do amor e protección que os convertía en individuos lexítimos. O esquecemento, en troques, os devalúa e condena a unha orfandade triste e un pouco indigna, aínda acentuada pola superfluidade da perda, pois ben sabido é que os libros que un leva de viaxe nunca se len.
Unha vez esquecín nun hotel de Bilbao un libro, por riba adicado polo autor. Faltoume tempo para encargar, mal me decatei, a súa devolución ao hotel, quen mo restituíu a portes pagos nun brevísimo prazo. Pero aseguro que aínda que houbera de cargar cos portes, e mesmo de superaren o peuvepé do volume, os tería abonado con gusto. Non soportaba a idea do pobre libro só, abandonado, no escuro caixón dunha descoñecida mesa de noite, atormentado polas saudades do fogar.

Máster en edición

Na súa orixe ou concepción ideal, esta bitácora recollía no seu título e palabras subtitulares o principal da súa intención: a galaxia é naturalmente a galaxia gutenberg, felicísimo concepto definido por Marshall McLuhan nun clásico do pensamento contemporáneo, de subtítulo aínda máis elocuente e acaído: the Making of Typographic Man. De feito, se, consonte as últimas reformas técnicas da casa, o lector examina os temas que se tratan (aquí á dereita) comprobará que entre edición, libros, literatura, blogosfera e tecnosociedade substáncianse boa parte dos artigos do blog. Ora, como anda un a moitas cousas e, como curioso impertinente, mete o zoco en moitas máis, o que ía ser galería de bibliófilo e editor, acabou sendo a xeito de mostrador de pensamentos leviáns, reflexións máis fondas, gratas e ingratas lembranzas, ficcións líricas, poemas e e outras especies de etcéteras onde toda nudez estética, onde todo estriptís emocional pode ter asento. E isto porque o rego da vida é difícil de conter, e un leva, para ben e para mal, moitas horas de voo.
Con todo, gusto de voltar nestas páxinas a un dos eidos que me resulta máis querido: o da edición; e cando, como é o caso, trátase da edición como oficio, miel sobre hojuelas (diriamos en galiciana lingua: mel con filloas?). Porque, que outra adicación máis nobre que modelar e puír o obxecto que leva nas súas máxica entrañas o lecer, a formación, a evasión, a cultura? Disque o editor é un tipo que comeza o día falando con alguén do proceso de envellecemento na Europa occidental e remata a mañá revisando un orixinal sobre a fenomenoloxía de Husserl. Eu gusto de dicir que un editor é un ghicho que non pode dedicar máis de dez minutos seguidos ao mesmo labor.
O vindeiro 2 de xullo ábrese o prazo para o que será III edición do Máster en Edición (valla a redundancia) da Universidade compostelá que se vai desenvolver entre 2007 e 2009 (nota: tal vez a día de hoxe a web aínda non estea actualizada pero vaino estar ben axiña). Alén de asumir secretaría do mesmo, imparto (como fixen nas convocatorias anteriores) o módulo 2 A edición textual, que este ano andará sobre as 60 horas. Que cousa máis grata que ensinar a outros o que un, modestamente, sabe, e ter a oportunidade de transmitir o seu enorme amor aos libros?
Ideando un marcapáxinas promocional do máster, de cara a transmitir un concepto dinámico e mesmo divertido do proceso editorial, ocorréuseme sobrepoñer o verbo editar a un totum revolutum, en diferentes tipografías, de todos os verbos que dun xeito ou outro están relacionados coa edición, e, por tanto, con editar. Son estes: promocionar, coordinar, planificar, relacionar, discutir, dialogar, crear, revisar, decidir, asesorar, deseñar, dinamizar, suxerir, idear, asumir, escoitar, promover, argumentar, unificar, actualizar, contrastar, sinalizar, aprender, confirmar, maquetar, confiar, arriscar, distribuír, informar, imaxinar, propoñer. Ficoume algún no tinteiro? O marcapáxinas, por certo, quedou ben bonito.
Nota bene: a través deste blog, calquera interesada/o pode obter toda a información que queira sobre o máster. Ou ben no enderezo: master.edicion@usc.es.
Saúde.

De novo un post un pouco longo para lembrar a don Ramón

Lembraba o outro día, por motivo triste e lutuoso, a Otero e o seu Libro dos amigos. Poucas veces a precisa circunstanciación da escrita, da redacción do propio escrito como acción, acada un nivel tan sublime de subxectiva beleza como no limiar da obra, asinado en Trasalba, o primeiro de sanmartiño de 1945:

O relox ceiba as dez notas puras, un pouco dubidosas no ronselar do seu son d'unha hora da mañán particolarmentes amada por min xa. que éla iniza o traballo ou o ledo ou o dooroso vagar maxinativo de iste priguizoso do leito e das lúas mingoantes. Non é preciso mirar a data. Bríla na follateira do pomar e resóa coma o feble badelar da campaíña: o primeiro do Outono. En soños soupen coma o primeiro sol acendía unha chama, frol lumiosa xuvenilmente anguriada, n'o vidro da casa non sabida aló pol'os termos onde o hourizonte no rumo do N. O., suma as suas coores e formas no griseiro abstracto e conmovedor da lonxanía.

O primeiro dos amigos lembrados, aínda no limiar é o pai: Sua voce leda, un pouco amargurada pol'a concenza da doenza aniñada no peito, fai un intre resoou no fondo da sala. O rencher do portón por onde acaba d'entrare o rapás das vacas, garda despois de corenta anos o acento qu'il lle diu.
Emocióname a bonhomía de Otero. Foi un esteta da elegancia, conforme o perfecto cabaleiro que era. A súa prosa pode gustar ou non gustar; a ampulosidade léxica e a espesura sintáctica da súa narrativa pode tolerarse ou non; non é lectura fácil, certo é. Lembra por veces a demora do director de cine, preciosista e sen présas, que é capaz de estender un plano a dez minutos amosando unha fermosa vaixela de época ou o rico brocado dun traxe. Pero a nadie pode deixar indiferente.
Eu vino unha vez. En 1970, e sendo meu pai alcalde da Estrada, adicóuselle o 17 de maio ao señor da Vilancosta, Marcial Valladares, ullán ilustre da freguesía de San Vicente de Berres, fidalgo rendista e lexicógrafo, e pai, malia o seu reclacitrante celibato, da espúrea Maxina, malísima novela ―perdón, don Marcial― de raro mérito, por ser a primeira das nosas letras.
A meu pai ―por razóns que non veñen hoxe ao caso― quedáballe, como se di agora, un telediario como rexedor e, xa mollado, botouse de cabeza ao río. Cubriuse un monolito conmemorativo nos xardíns municipais coa bandeira branquiazul e cantouse que din os rumorosos. Cóubolle a lectura da ofrenda literaria a don Ramón. Eu, na altura pícaro de 10 anos, lembro moito ajetreo e nervios na casa, carreiras cos amigos, moita xente importante e moitos 1500 oficiais nun luminoso día de primaveira. A Otero lémbroo de negro e moi grande (ao mellor por ser eu pequeno), de voz profunda, grave prosodia e xesto patricio. Meu pai mencionaba a Cunqueiro entusiasmado por terse incluído salmón do Ulla no xantar oficial.
O alcalde aproveitou a ocasión para pedir a don Ramón que lle escribira unha gabanza de san Paio, ou San Pelaio, patrón da Estrada. Dous días despois da celebración das Letras, don Ramón respóstalle: Ourense, 19 de maio 1970. Meu sempre querido e lembrado amigo: Un abrazo. Onte, en Santiago, por botarme de polo aos 82, pillei un catarro que me fixo acollerme ao leito. E no leito escribo, como podo, isa gabanza do San Paio e A Estrada. Prégolle que de lle non gostare a bote ó corbe dos papeis. Vai nista carta meu persoal agradecemento a tantas probas de amizade. Enxamais, penso eu, pode ser acollida mellor unha sociedade literaria como a Academia Galega. Para min foi a xornada mais leda e fermosa da miña vellez.
Gardo con devoción a carta manuscrita.
Otero foi amigo do meu querido Roberto Blanco (Torres), e n'O Libro dos amigos adícalle páxinas emocionadas. Diso falaremos outro día, que despois se me queixan algúns do rollo que teño (e non lles falta razón).

Muras

Xesús Manuel Muras Chamosa fixo o bacharelato comigo. Era da parte de Terra de Montes. Forte, de voz grave, parco de fala e mirar franco, sempre nos levamos ben. Muras era unha curiosa combinación de modernidade e bohemia cunha impronta fortisimamente rural non disimulada, pero da que tampouco facía militancia. Mestura pouco frecuente naqueles anos. Fisicamente era unha sorte de Neil Young do país, de pelo longo e patillas. Muras pintaba, afección na que brillaba e que pouco e pouco foi converténdose en oficio e xeito de gañar a vida, polo que sei nos últimos tempos irregular e demasiado desinteresadamente. Porque Muras era un tipo paradigmático de desprendemento do seu e tolerancia do alleo.
Muras sempre foi nacionalista. No último ano do bacharelato, militaba na AN-PG. Nunha entente de natureza pristinamente frontepopulista, el, outro amigo de nome Orlando, gay e anarquista da CNT, e eu, que militaba nas mocidades do PCG, faciamos saídas nocturnas pola Estrada provistos de sprai para plasmar nas tapias locais o que a represión da liberdade aínda non permitía doutra maneira. Muras escribía Autodeterminación, eu Amnistía xeral, e o noso amigo anarquista poñía uns disparates que nos facían temer, se eramos detectados polo Land-Rover do benemérito corpo: Armas para el pueblo; Obreros: armaos e cousas así. Para que non o recoñeceran Orlando poñía a trenka do revés, e entre o sprai, a melena loira que gastaba e os cadros e costuras do forro da prenda, ofrecía unha imaxe de orate surrealista e abigarrado, como corresponde ao dinamiteiro que levaba dentro.
Dende aqueles anos, vin moi poucas veces a Muras, pero nunca, nunca en tantos anos pasou na miña lembranza ao arquivo dos indiferentes.
Onte, un amigo chamoume para dicirme que Muras morreu. Acaso nin a bohemia nin a mala vida tiveron que ver co mal de páncreas que o levou. A nova anegoume a alma dunha tristura honrada e taciturna, desprovista do balbordo que adoitan producir penas máis próximas.
Di Otero no Libro dos Amigos: Son eles, os amigos mortos, en min e no meu amor liberdados do que a cova e o tempo poidera ter de fadalidade, os que fan iste libriño. Por eles, o meu vivir foi i ha sere nobre e ergueito.
Sen dúbida, por eles, os amigos. Vai en paz, Muras, amigo.

Xuño de hai 30 anos

Supoño que para moita xente da miña quinta (a do 60, boa añada, a de Zapatero…), a primeira oportunidade de exercermos o dereito a voto foi o referéndum constitucional de 1978. Lembro que votei en branco, non son quen de lembrar exactamente por que, xa que, daquela, militaba eu na Xuventú Comunista de Galicia, e o partido, como se recordará, apoiou incondicionalmente o texto constitucional. Acaso andaba eu en radicalismos propios do ardor xuvenil.
Malia non poder votar, pois, nas eleccións de xuño do 77, peguei moitos carteis de nuestro señor. O kit de traballo era un 127 conducido por unha militante do partido, un anaco de vasoira vella ―a xeito de aplicador―, un caldeiro de engrudo, viscoso e fedorento, e uns marabillosos carteis do PCE (creo que de Genovés) cos que empapelamos medio concello estradense e hijuelas.
Unha vez estabamos preto de Cuntis, en Santa Baia de Portela, pegando carteis na beria da estrada N-634, no portalón metálico dunha casa con pinta de estar abandonada. Desde o cancelo dunha leira próxima, unha vella de negro pano e mandil miraba para nós con insistencia, desconfianza e, intúo, un punto de temor. Xa collendo o coche e a piques de arrancar, a caraja da vella non se puido resistir e preguntounos:
-E lojo ostedes de que partido son?
Un dos que iamos, hoxe alto directivo dunha grande empresa estatal (así é a vida), espetoulle con todo o orgullo:
-Do Partido Comunista de España, señora.
A velliña debuxou no seu rosto sucado de mil enrugas un sorriso enigmático e respostou, con toda a retranca e ese ton característico, entre exclamativo e interrogativo:
-Ai, lojo…!
Non facía falta dicir máis. Era o país que había.

Felicidade

É algo que sempre me chamou a atención o interese que as cousas de España espertan no estranxeiro. Que somos, tras os amos do cortijo (USA), o segundo destino turístico do planeta é algo arquisabido. Seguramente hai países de mellor clima, gastronomía máis refinada, paisaxes máis impresionantes, hostalaría e transporte mellor organizados, medio natural máis conservado, menos ruído, praias de area máis fina e auga máis limpa, pero a media ou intersección que de todo iso oferta España parece ser a clave de tamaño atractivo. E a cousa, mutatis mutandis, non é de agora. Algo teremos para que íberos, celtas, púnicos, gregos, romanos, xermanos, árabes, mouros… batallaran tanto cos nativos para se instalaren por estes pagos.
O meu apreciado Borrow, don Jorgito el Inglés, sorprendeuse cando a súa The Bible in Spain convertíase nun best-seller: publicada en decembro de 1842, en 1843 esgotáronse seis edicións de a mil exemplares cada unha e dez mil doutra edición en dous tomos. Reimprentouse dúas veces ese mesmo ano nos Estados Unidos, e ao pouco foi traducida para alemán, francés e ruso. En 1911 levábanse publicadas vinte edicións inglesas. Independentemente das obvias calidades do libro, resulta evidente que o cóctel de misterio, lenda, violencia, heroicidade, vileza, épica e primitivismo que a vella pel de touro inspira, e que Borrow soubo indiscutiblemente explotar, están no alicerce dese éxito. O propio don Jorge recoñece no limiar da obra que

En España pasé cinco años, que, si no los más accidentados, fueron, no vacilo en decirlo, los más felices de mi existencia. Y ahora que la ilusión se ha desvanecido ¡ay! para no volver jamás, siento por España una admiración ardiente: es el país más espléndido del mundo.

Hai ben pouco que escotei nun medio radiofónico unha suxestiva entrevista co coñecido sociológo e profesor de ciencia política da Universidade de Siena, Stefano Bartolini, a propósito dunha investigación que vén de coordinar acerca da felicidade dos norteamericanos de clase media. Segundo os resultados do estudo, nos últimos trinta anos o clima socio-político dos USA, a inseguridade cidadá, o incremento nas horas adicadas ao traballo, pero sobre todo e en primeirísimo lugar a incapacidade de estableceren relacións sociais sas, satisfactorias e non baseadas nun interese inmediato ou trato superficial, son as causas da infelicidade dos cidadáns americanos. Bartolini, que agora vive en Italia pero viviu en EE.UU e en España -de feito, fala español admirablemente- afirmou que nunca foi tan feliz como en España, nin sequera en Italia, e que, na súa opinión, ningún europeo pode ser completamente feliz nos EE.UU. Para él, onde queira, o acceso aos bens de consumo modifica moi lixeiramente o nivel de felicidade (falamos, claro, de capas medias da sociedade) e, en troques, é a calidade da sociabilidade e das relacións humanas o elemento fundamental que o incrementa. Cre Bartolini que a urdime de relacións sociais en España (bares por todas partes, horarios inverosímiles noutras latitudes, prazas, parques, xardíns e lugares de encontro de todo tipo, a desorde nas conversas, actividades como o tapeo, a fiesta permanente e o botellón…) conforman un sistema social único, irrepetible e absolutamente envexable.
Sistema social do que, paradoxalmente, os propios españois semellamos abominar, no noso intento de nos aproximar no posible ao que consideramos o nivel europeo, é dicir, moderno, racional, elegante, discreto e… aburrido.

Obras na casa

Nun transporte de xenerosidade, unha comentarista independente opinaba que este blog es la punta de un ovillo imposible cuyo hilo se bifurca y se bifurca y se bifurca... ¡cada vez que entro aquí me pierdo en este laberinto de Teseo durante horas! ;-).
Miña nai lembra sempre do finado de meu pai, en paz estea, que, cando contaba algo, no canto de ir para diante, ía para atrás. Algo de herdo debe haber, pois, nesta tendencia miña a comezar falando da fórmula I e rematar na batalla das Navas de Tolosa. Consciente, por outra banda, das proporcións que co tempo vai tomando este meeting point, decídome no día da data a etiquetar as case 300 entradas deste local, de xeito que o imposible novelo da miña tan xentil lectora teña un rumbo e o teseico labirinto unha certa guía para quen queira perderse e atopar logo a saída.

Calquera suxerencia será benvida.

Dona Emilia

-No está… Salió esta mañana cedo, para Leboreira, que muérese el cura…
-Y cuando torne, somos más de cincuenta a lo llamar…
-Yo tengo el padre en las últimas. No sé qué le dar, ni qué le hacer.
-Las dos fillas mías echan la sangre a golpadas.
-Este negro mal les da a los mozos, a los sanos, y nos deja por acá a los que más valiera que nos llevara… ¡Nuestra Señora del Corpiño nos valga, Asús!

Estou certo de que diálogo que antecede, o estado lingüístico que reflicte, e o substrato social que latexa por baixo, e aínda as súas consecuencias e acenos estéticos e literarios nun contexto espazo-temporal determinado, teñen sido observados, estudados e levados ao terreo de importantes conclusións por especialistas e xentes de máis vitola ca quen subscribe. Entre estas, mesmo por magníficos especialistas da minerva compostelá -algún dos cales hónrame coa súa amizade-, fondos e eruditos coñecedores da autora de tales liñas e da súa prolífica e importante obra. De xeito tal que sería meterme en camisa de once varas pretender desta cita textual algo máis ca o mero estímulo para unha reflexión, como é xeral nestes fragmentos, subxectiva e pasada pola peneira da propia percepción.
A condesa de Pardo Bazán foi todo un carácter. Nun mundo masculino, rexido por señores de mostachos contundentes que vían nas sufraxistas a unhas tolas con desarreglos xenésicos evidentes, brillar literariamente á súa altura non debeu ser cousa doada; a súa condición social puido axudar, certo é, pero non se escribe como ela o facía por ser nobre. A min, entre o seu perxeño físico, de permanente e, creo, pícaro sorriso, o rico anecdotario erótico e festivo que amosa facianas deliciosamente humanas (como as cousas que lle apoñen, non sei con canto fundamernto, á súa relación con don Benito, el Garbancero, Pérez Galdós), e a súa coidada produción literaria, é un personaxe este de dona Emilia que me resulta moi agradable. É certo que a súa prosa, campanuda e caracteristicamente decimonónica, non é acaso orixinal en exceso e o seu naturalismo, fronte a outras manifestacións europeas desta corrente, é un naturalismo de cregos e chiculate á merenda. O Primitivo protagonista de Los Pazos de Ulloa, por exemplo, dista moito, malia o seu nome, da agresividade instintiva e inmodulada do Hareton Earnshaw de Wuthering Heights, e ten a súa natural brutalidade edulcorada polos varios freos de natureza nomeadamente clerical da súa autora. Pero, con todo, a obra da condesa, no que fai ao reflexo da derme profunda do país e o coñecemento de moitas das súas claves, non andaba moi descamiñada. Ten, iso si, esa distancia imposta pola súa condición social que, se a conduce a estimar imperiosa a necesidade de redención social duns labradores pobres, ignorantes e moitas veces canallas involuntarios, faino dende o temor a soliviantar en exceso os sólidos alicerces dunha sociedade estamental na que se sentía obviamente cómoda. Só dende esta distancia, relativo desapego e aínda inxenuo clasismo se entende, ao meu xuízo, un dominio tan escaso do galego como para manifestaren os personaxes a propia impericia da autora para colocar correctamente os pronomes átonos (nas oracións subordinadas do diálogo de arriba, tomado dun dos seus Cuentos de la Tierra), por moito artificioso castrapo que aqueles falen.

Por certo, que a edición da que disfruto estes días (na ilustración, a portada, co venerable exlibris do avó), leva na páxina 1 un escrito de man ignota, no ton peculiar que adquire a tinta co decorrer lenturento dos anos: A la dirección de "La Zarpa". La Editorial Atlántida. Libro que a editorial enviou ao xornal ourensán (e que Marcos Valcárcel coñece moi ben), do que Roberto Blanco Torres foi xefe de redacción, e que algún día este tivo na súa man, leu e mesmo reseñou, antes de dar nos andeis do avó. Pero esta é outra historia.

Sobre índices de lectura e a utilidade dos libros

Nunha carta que o bo Padre Sarmiento dirixía a alguén (creo lembrar que o Conde de Gondomar) afirmaba No hago más que cagar papeles, o cal indica que ese molesto mester de botar media vida remexendo nos papeis, tan profiláctico polo demais de cara a sempre necesarios expurgos, é algo anexado en todo tempo aos varios oficios da ilustración, o cultivo das letras e a cultura en xeral. Nunha recente remexedura desta natureza salta esa xenial viñeta do xenial Quesada, que non resisto a tentación de compartir cos bos amigos deste recuncho.

Que libro será o que arde? Obviando o anacronismo, aposto por O código da Vinci, ideal destino de tan excelsa obra.

El poeta en su 47 cumpleaños

¿Habrá luz que alcance a dar cuenta de mí,
cuando los pasos por donde he venido
son traidores a la sombra que proyectan?

¿Será que mi alma hecha jirones,
vestigio de una antigua fortaleza,
se afana codiciosa en las ruinas
de otro tiempo, de otro albor, de otra leyenda ?

¿De qué, a fin de cuentas, lamentarse?
Si soy lo que seré y soy lo que he sido
crepúsculo de hoy, aurora de mañana,
es pura cosa mía. A nadie culpo.
Acaso a haber nacido.

A cidade invisible

Con ocasión de certo compromiso universitario, de camiño á miña vella facultade ―a antiga de Filoloxía, sita na Casa de Exercitantes de Mazarelos (In Eremo), hoxe «okupada» por Filosofía― unha tarde de xuño, sombría, de amezadoras nubes cor do chumbo, dispoñendo de vagar e a falta de mellor cousa en que ocuparme, dou en reflexionar sobre a inxente maré de turistas e camiñantes, co aspecto contundente dos turistas e os camiñantes, que pulula en toda dirección pola Altstadt compostelá. A mestura de idiomas, nomeadamente francés, inglés, alemán e holandés, ou sotaques españois das máis variadas orixes; a actitude de despiste, ao xeito dun polbo nun garaxe, inherente á propia condición do turista, que fai parecer cándido o tipo máis malvado; o balbordo de voces en confusión, a confusión de camiñares erráticos, preguntas á desesperada e desesperados ensaios de español de urxencia (please, the bus station? Galisia square, please? pour feivór, lastasión di ouchubús? ustéid sabes doundéi es la cacheidraul?), fan sentir a este menda, compostelán de adopción dende hai unha boa chea de anos, unha sorte de outredade, afastamento ou estranxeiría na súa propia cidade. É algo característico das cidades hiperturísticas pero pequenas, creo, que vostede terá sentido ―como espero― noutros sitios, ou, mesmo, das zonas máis turísticas das grandes urbes (Trocadero, le Quartier Latin, il Colosseo, il Foro, 5th Ave., Brandenburger Tor, Unter den Linden, a Plaza Mayor, El Prado...). A cidade como tal, organismo urbano de seu, previo ou independente aos seus moradores, adquire un protagonismo que despraza ou desdebuxa o íncola de cotío, volvéndose invisible a ollos deste. Xa non é a cidade de todos os días, a cidade das nosas lembranzas e actuais rutinas, das compras, présas, troulas noctívagas e románticos paseos da man dalguén… senón un enorme escenario, ou aínda onírico trasfondo de barrigaverde, onde personaxes curiosamente uniformes representan un guiñol no que temos ben pouca parte. Somos incapaces de compartir o embeleso de quen admira tanta marabilla por vez primeira, e esa incapacidade fire a nosa propia identidade e fai que nos apartemos para non molestar.
Un colega editor, e amigo sempre, agasalloume hai xa anos cun libro, magnificamente editado, referido a Salamanca ―en tantas cousas parella a Compostela― de subtítulo sorprendente e significativo: Salamanca. Aporía de la ciudad invisible (Tesitex, 1995) de autoría de Vicente Forcadell. Del é o seguinte treito:

A los ojos del turista, los nativos del lugar monumental que se visita tienen siempre algo de ignorantes, y no sólo por su estólida impasibilidad ante el cúmulo de tesoros de la historia, la cultura y la arquitectura entre los que se desenvuelven sus vidas cotidianas. No se les presenta así, pero sí se manifiesta vagamente esta imputación de ignorancia en el sentimiento de superioridad que las guías promueven en el lector visitante. En general, el visitante, heredero de conquistadores y exploradores, es superior al aborigen. Será atavismo: el visitante conoce el lugar de los otros, que desconocen el suyo o, por lo menos, no están ahora en el suyo. Sucede lo mismo en las despedidas, en que el sentimiento de pena predominante ahoga una chispa de infatuación en quien parte, una punzada de envidia en quien se queda.

Reflexións itinerantes, evocacións nun serán de chuvia intuída, percorrendo, coma un pantasma transparente, as rúas da cidade invisible.
Non sei. Ao mellor tamén é que lle dou moito á cabesiña.

Un pouco de scuba

A realidade sociolingüística de Galicia: unha ollada ao fondo do iceberg.

Post un pouco longo que trata de amore librorum

Non sei a vostede, pero a min un tipo de libro que me parece do máis entretido, polo variado e curioso, é o catálogo de subhasta. Magnificamente editados, por regra xeral, no formal (tipografías, variedades da letra e encolumnados ao servizo da máxima lexibilidade), presentan igualmente o maior esmero nos aspectos de contido: colacións bibliográficas moi precisas ―cómpre aquí un repaso sempre necesario dos formatos da tradición tipográfica española: folio, cuarto, octavo e dieciseisavo― e comentario, no seu caso, doutros aspectos (editoriais, históricos ou eruditos) da obra en cuestión. Perderme na silva de varia lección dos catálogos bibliográficos de, por poñer algún caso, Casa de Subhastes de Barcelona, ou de Subastas Velázquez en Madrid ―que tal vez o curioso lector coñeza― tenme proporcionado non só moitas horas de lecer e desconexión senón mesmo solucións de tipo profesional, á hora, por exemplo, de decidir o grafismo ou orientarme nunha tipografía ou na ilustración para a cuberta dun libro.
Por veces, un catálogo desta natureza non é facticio ―isto é, resultado dun agrupamento convencional e arbitrario― senón o produto natural de moitos anos de persecución e amor dos libros, profesión case de fe, que para o bibliófilo empedernido que foi aquel bo bispo de Durham, Ricardo de Bury, era rexa servidume de alicerce divino: E este amor extático a Deus arrebatounos con tal vehemencia que, facendo renuncia doutros asuntos terrenais, vímonos devorados só pola paixón de adquirir libros.
En casos tales, a biblioteca devén unha sorte de palimpsesto permanentemente borrado e permanentemente reescrito. Porque opino, con Francisco Ayala, que una biblioteca nunca puede ser ideal; si no, sería una cárcel o una tumba. En realidad, una biblioteca es algo semejante a la naturaleza, de donde se extraen productos que uno necesita para el organismo. Cada libro cambia según el momento en que se lee y ningún libro es siempre el mismo libro.
Todo isto é o que eu percibo no Catálogo da Biblioteca Devoto Valle-Inclán, subhastada entre os pasados 22 e 24 de maio por Fernando Durán en Madrid, e que recibín por xentileza e amizade de Jorge Devoto del Valle-Inclán, fillo do esgrevio hispanista e musicólogo Daniel Devoto e María Beatriz, Mariquiña, a filla de don Ramón, el de las barbas de chivo. Impresionante biblioteca, inzada de anécdotas e curiosidades, que fala de anos de adicación á cultura e letras hispánicas, reflicte un amplísimo abano de apetitos intelectuais e testemuña o gran nivel de relacións persoais que o matrimonio Devoto Valle-Inclán mantivo, en España, en Bos Aires, París… cos máis selectos persoeiros da cultura da pre e posguerra: Pablo Neruda, Rafael Alberti, Cortázar. Borges, Seoane, Ricardo Molinari, Juana de Ibarbourou, Jorge Guillén, Juan Ramón Jiménez, Ramón Gómez de la Serna e un interminable etcétera deixaron estampadas as súas adicatorias nas portadas das obras, moitas deles primeiras edicións e xoias de bibliófilo (como se ve nos prezos de saída!), con que agasallaban xa a Devoto en solitario xa ao casal. Obxectivamente, un riquísimo repaso polas letras e a estética tipográfica da época. Subxectivamente, unha biblioteca para poñer a un verde de sa envexa. Dous dechados, de entre moitísimos:
Lote 699. BORGES, Jorge Luis: El tamaño de mi esperanza. 1ª edición, muy rara y apreciada por los bibliófilos. Se trata de uno de los libros renegados de Borges, que el autor compraba para destruir. Buenos Aires, Proa, 1926, cuarto, 153 p. +2 h. Rústica original. Ilustraciones de Xul Solar, primera colaboración gráfica del artista que sólo ilustró libros de Borges.
Salida: 500 euros.
Lote 1869. PETRARCA, Francesco. Sonetti, canzoni e trionphi. Importante edición incunable con dos partes en folio. Paginación varia. Encuadernado con pergamino. Venetia, Piero de Zohane, 1492-1494. Tipografía renancentista. Seis grabados xilográficos fuera de texto. Entre otros, contiene un exlibris de la biblioteca del Cardenal Farnese (1520-1589) […]
Salida: 6000 euros.

Alguén se anima?

De antes. 1

O turco era, como se infire obviamente do seu nome, José Troitiño.
(Tomado de Galicia. Revista semanal ilustrada, La Habana -núm. 10, 21 de setembro de 1902-, recentemente publicada en edición facsimilar polo Centro "Ramón Piñeiro").

De antes. 2

Sen comentarios.
(Tomado de Idem).

El duque

Escribín o meu primeiro poema, un poema malo —invoquemos unha vez máis a Wilde: todo poema malo é sincero— e produto dunha arrautada incontrolable, aos 17 anos, nun gabinetiño que había a carón da salita de estar da miña casa e pouco tempo despois de ter oído, aterrado, a nova na televisión. Uns pistoleiros de ultradereita coseran a tiros a un grupo de avogados laboralistas no barrio de Atocha. Eu daquela escribía os poemas nunha vella Olympia de meu pai, que, moi pulcramente, poñía enriba dun tapetiño verde de felpa cos bordos dentados. Non me facía falta corrección algunha (non había tipex nin nada parecido) pois practicaba unha especie de haikus ou arrautos de poesía automática que ían ao papel tal cal saían do caletre. Non lembro a totalidade do poema (nin falta que fai, probablemente) pero si un verso, que era una solicitude lírica aos asasinos: no cortéis su aliento, e outro no que os tildaba, nun apocalíptico remexido de cualificativos, de imperiales bestias del destrozo (supoño que o de imperiales era unha reminiscencia freudiana do meu paso pola OJE: voy por rutas imperiales caminando hacia Dios, ¿quen lembra hoxe estas cousas?).
Eu, daquela, facía o COU, tiña o pelo vermello como as cenorias, cara de leite fervido, mil pencas na cara (parecía Huckleberry Finn), lan de rato no sobrebeizo, voz laruta e moitos paxaros na cabeza. Militaba na Xuventú Comunista de Galicia, brazo adolescente do Partido, que o era por excelencia, magnífica escola política de moitos nomes que hoxe habitan no bipartito, entre eles o propio jefe. Reuniámonos no bar Stop da Estrada con Inma, que era unha sorte de instrutora política e nos falaba de espazos de liberdade, eurocomunismo, Gramsci, Berlinguer e así, e eu, que ás veces non entendía moito, deixábame seducir por unha ensoñación pouco respectuosa coa disciplina do partido e pensaba que a tal Inma estaba ben boa e miráballe para o seo.
O trasfondo permanente destes tempos era un nome e un rosto habituais da tele e os medios de entón. Cando falaba transmitía un convencemento anómalo para un político cocido ao lume do máis granado do Régimen. Pouco e pouco —loitándose na esquerda contra a incredulidade— o país en xeral ía coincidindo en que o tío os tiña como o cabalo de Espartero. Zurrábanlle a badana dende todas partes. Crecíanlle os ananos por onde queira. Cando solidificou a vasilla do seu proxecto e soubo pasado o seu momento retirouse, con despedida por televisión e todo. E seguía, anos despois, transmitindo o mesmo convencemento de sempre. Concedéronlle un ducado un pouco prosaico, co seu apelido, bastante vulgar, sen ánimo de ofender a ninguén. A vida pagoulle mal. Morreulle xente moi querida e eu, que seguía lembrando o seu rosto na televisión en branco e negro da casa de meus pais, sentino ben por el cando —coma guinda dun perverso pastel— me enterei que era vítima dunha afección especialmente jodida para un home que consagrou os cinco sentidos, hoxe perdidos saiba deus onde, á mellora das condicións sociais, políticas e económicas do país onde lle coubo vivir.
Pronto fará trinta anos das primeiras eleccións democráticas nesta vella e sufrida pel de touro tras a ditadura. Lembrar a Suárez e moi grato para min, pola época e por el mesmo. Aquel poeta arrautado, comunista e imberbe de 17 anos debíalle esta homenaxe.

5 de xuño de 1937

Téñome referido nesta bitácora con certa asiduidade aos riscos de remexer no pasado e trabucar memoria con historia. Non vou cansar hoxe con máis argumentos ao respecto. Quero en troques, nun exercicio de saudable ecuanimidade, facer unha emocionada lembranza e, tamén, sumarme a unha homenaxe.
É o caso que o historiador, meu veciño e amigo Xosé Manuel Núñez Seixas púxome hai meses sobre a pista dun seu discípulo, Ruy Gonzalo Farías, investigador arxentino de raizame compostelá vencellado á Universidade de Bos Aires e ao Instituto de Investigaciones Históricas do Museo Roca bonaerense, que, a través dunha trouvaille documental e epistolar de excepcional importancia, foi quen de reconstruír os últimos días do tenente de alcalde da Estrada Ramón Fernández Rico, quen, na altura do 14 de xullo de 1936, ficou ao cargo delegado da vara municipal, por estar o titular da mesma, Jesús Ignacio Puente Fontanes, na Vila e Corte acompañando a delegación que presentou perante as Cortes o Estatuto de Autonomía votado o 28 de San Xoán anterior. Enchiquerado tras o golpe no cárcere provincial de Pontevedra e logo en San Simón, Fernández Rico é condenado a morte en marzo do 37 e pasado polas armas, non de xeito «regular» como cinicamente quere facer crer o certificado de defunción, senón vilmente paseado nun cruce de camiños en Monteporreiro o 5 de xuño do devandito ano. Hoxe hai 70.
Toda a historia, inzada de iniquidade e miserables cuestións persoais —como tantas—, aparece admirablemente recollida nun artigo que, por intermedio da xenerosidade do seu autor, vai aparecer, con toda completitude e a riqueza dun anexo documental excepcional, no vindeiro volume —o número 10, por certo— da nosa revista A Estrada, Miscelánea Histórica e Cultural.
Anóxame poñerme sentimental e lacrimóxeno. Pero debo admitir que no remate da primeira lectura que fixen ao borrador do artigo, eu —ser humano, pai de familia— non puiden reprimir as bágoas. É a última carta que Ramón escribe a Pura, a súa dona. A encomenda derradeira desarmoume.

Pontevedra 4 de junio de1937
Mi querida Pura[,] en este momento me encuentro en capilla y desde aquí te mando mi ultimo abrazo para ti y para todos mis hijos[,] pues se los das por no podérselos dar yo. Ten resignación y paciencia[,] no hay que hacerle[,] fue mi destino y no te digo mas [,] le das muchos besos a los niños y un abrazo a Joaquin y a los otros.
Sin más te abrazo tu esposo por última vez: Ramón Fernández
Adios Pura mia
Adiós Purita[,] Pilar[,] Ramoncito[,] Pepiño[,] Divina[,] Carmiña[,] Tinito[,] Linito y Manolito,
a dios queridos hijos todos vuestro padre:
Ramon Fernández
lo que has de gastar en mi entierro biste a los niños.
adios querida Pura adios.

Hoxe, as corporacións electa e en funcións da Estrada renden unha homenaxe a Fernández Rico, o alcalde Puente Fontanes e outros veciños de entón, asasinados por Atila no mesmo día. Con eles e co Concello da miña vila está hoxe o meu recordo.

A espada e a pluma

Naceu en Cáceres en 1945. O pai, garda civil, morreu a man do maquis. En 1951 ingresou no Colegio de Huérfanos do benemérito corpo en Madrid. En 2001 ascendeu a xeneral de brigada e foi xefe da Garda Civil de Castela-A Mancha. Na actualidade é xeneral de división e Subdirector General de Conducción de Crisis de la Secretaría General de la Presidencia del Gobierno na Moncloa (cajiná!) .
O que segue é un dos seus poemas preferidos, La luz ardida:

El día fue feliz, mas ya se acaba.
al recoger la dicha de estas horas
un hondo sentimiento me conmueve:
saber que de los dones de la vida
otro gasté. Su luz ardida queda.
Guardo ahora su vino irrepetible
y quiere visitarme la tristeza,
que bien sé yo no vuelve lo que arde,
que del tiempo tributo sólo somos
materia y sueño para hendir lo breve.
El tiempo nunca premia ni castiga:
impasible mira y las cosas pasan.
Como pasa este día que gasté
y se apaga otra luz en mi frontera.

Complexa, con clarescuros, arestas e enrugas a personalidade do autor, xeneral de división e poeta Juan Carlos Rodríguez Búrdalo.

Nada é branco nin negro. Que pouco recomendable é fiarse dos tópicos, dos prexuízos e das ideas preconcibidas! E qué frecuente!

Olhares

Hai libros que semellan dotados dunha existencia autónoma, independente da vontade do seu posuidor. Aparecen, nun repente, e un pregúntase de onde é que puideron saír; non se lembra a súa orixe, o misterioso proceso que, dende o día do seu nacemento, no pé dunha xigantesca encadernadora, nalgunha imprenta remota, os levaron a nós. Logo, un bo día desaparecen e xusto cando os buscamos non somos quen de dar con eles, para reaparecer cando menos se pensa.
Como puido chegar a min o libro do que vou falar a seguir, o ignoro, ou, de momento, non fago lembranza, malia levar véndoo aquí e alí durante varios meses. Pero agradezo ao proceloso fado o térmolo proporcionado. Lembraba no post de hai uns días a Hölderlin e a súa famosa solicitude de habitarmos poeticamente a terra. Pois ben, o libro en cuestión é unha impagable mostra do senso máis fondamente poético que, involuntariamente, poden ter as cousas. Só hai que saber mirar. Porque Olhares, que tal é o título da colección de arredor de 60 instantáneas saídas do obxectivo de Augusto Pereira Gomes Rocha Soares, publicado en 2004 sob os auspicios da Cámara Municipal de Santiago do Cacém, non é un libro de fotografías máis, como tantos que se publican sen pena nin gloria. Olhares é un poemario, un fato de imaxes en branco e negro que trascenden a súa propia arquitectura visual para penetrar no cerne máis lírico e íntimo, no senso, si, máis poético dos personaxes ou das paisaxes que retrata. Sei ben pouco do seu autor, alén da información que fornece a cuarta de cuberta do libro: enxeñeiro químico nado en 1927 no Cacém e de sempre afeccionado á fotografía, comeza a expoñer en salóns e exposicións a partir de 1973. As fotos que trae o libro, moi ben editado por certo, son de entre 1971 e 1974 (abril, por suposto!), un Portugal, aínda, atávico e subdesenvolvido, con aqueles coches de placas, con toda seguridade as matrículas máis fúnebres do planeta, de letras e números brancos en altorrelevo sobre fondo negro.
Custoume moito decidirme por unha imaxe para ilustrar este post. Pero, ao cabo, o rosto desta nena cativoume. Retador, suspicaz, salvaxe, fero, defensivo, soprendido, escrutador, agresivo, belísimo… poético. A foto chámase Varredelas e foi tomada en Musgueira, Lisboa,en 1972.