Reflexión sobre unha foto

Nun acto no que recentemente coincidimos, o infatigable erudito Xesús Ferro Ruibal comentoume que, en razón de certos vencellos familiares e persoais, lembraba un curioso exemplar do fondo fotográfico da guerra civil do finado de meu pai. Porque é o caso que meu pai, mobilizado en 1937 con apenas vinte anos, formou parte do Gabinete Fotográfico do Corpo de Exército de Galicia, baixo o comando do xeneral Antonio Aranda, e durante dous anos, cos seus compañeiros do gabinete ―entre outros os grandes fotógrafos Ángel Llanos e Jaime Pacheco―, perpetuou a través do obxectivo da súa Leica momentos estarrecedores, cotiáns, íntimos, alegres, tráxicos, pavorosos… da fronte de Asturias, León, Aragón e da «liberación» de Valencia e Castellón. En dous enormes álbumes hoxe repousan máis de seiscentas fotos, memoria e testemuño directo daqueles días terribles, daquelas vivencias hoxe esvaídas no abismo do tempo. Durante a miña nenez aqueles dous mamotretos eran obxectos de culto; a irreflexividade propia dos poucos anos cedía perante o influxo turbador daquelas fotos de mortos, de «paseados», de corpos calcinados dentro dos tanques, de vilas e cidades arrasadas, de prisioneiros rojos, de soldados mouros, de enfermeiras e rapazas da sección femenina, de Francisco Franco —que sabiamos era quen mandaba en España— comendo dunha escudilla metálica en campaña, xunto co seu cuñado Ramón Serrano Suñer e o seu irmán Ramón, e alí estaban nunha foto feita por papá. Cando as miraba, fascinado, de neno non sabía que algún día poñería distancia entre eu e elas, a distancia que impón esa señora tan seria que se chama Historia, con maiúscula. Pero esta é outra historia, esta con minúscula, que ben pode ficar para a columna doutro día. Ao que ía, que eu prendo nunha silva. O curioso exemplar fotográfico ao que se refería o incisivo recordo do amigo Ferro Ruibal é unha instantánea tirada en 1939 na praza de touros de Castellón co gallo dunha corrida ofrecida polos artilleiros galegos á patroa do corpo―Santa Bárbara celébrase, que eu saiba, o 4 de decembro―. A foto, que ilustra esta columna para satisfacción do curioso lector malia que nin o plano nin a calidade son os óptimos, amosa a area da praza na que, mercé a procedemento gráfico ignoto para min pero de calidade abonda, pode lerse, arrodeando a figura dunha boneca ataviada con traxe típico galego, unha mensaxe inequívoca; unha mensaxe redactada en lingua galega que, non polo seu contido nomeadamente populacheiro, e secomasí inocuo, deixa de resultar emocionante, e creo que insólito, no contexto no que aparece. Na fundamentada opinión de Xesús Ferro trátase acaso do único rexistro en lingua galega nun medio tan hostil como o exército nacional en plena contenda, razón pola cal aconselloume o bo amigo a súa exhumación cun breve comentario do seu contido, encomenda a que hoxe este post dá gustoso cumprimento. A fermosa letra de papá di no reverso da foto: «Dibujo pintado en la plaza de toros de Castellón el día de la corrida de toros ofrecida por los artilleros el día de la patrona. Una gallega bailando, y alrededor la leyenda, el grito de guerra gallego: Ei carballeira: A quen me de un pau doulle un peso». Traspasando a congostra do tempo, tan virada e fodida, chégame aínda vertical e limpo o grito de guerra daqueles mozos que, no alborozo de teren salvado a vida, erguían sobre a area de Levante, sen pararse demasiado a pensar nada, o orgullo da lingua dos seus, mentres alá na Terra caían os inocentes por defendela. Ocórreseme que á nosa lingua, entre as trancas e as barrancas, entre a acción e a reacción, entre mesas pola normalización e galiciabilingües, pásalle o que aos anciáns cando nas familias a responsabilidade de coidalos vai dunha man a outra como unha pataca quente que ninguén quere. Mentres é cuestionado por todos, xógase a facer como se o vello esivese fóra do mundo e parece que ninguén percibe a imperdoable desconsideración de ignorar o que el realmente foi e significou nas nosas vidas.

Unha parábola

O último domingo España lle dixo a un dos dous partidos que a gobernan alternativamente, o pretendidamente progresista, que xa lles vale; que ata aquí podiamos chegar; en fin, que xa está ben de componendas e caralladas e que vaian pensando en deixar o sitio. O que hai que ver agora é que vai facer o outro principal partido, o pretendidamente conservador. Moita xente, perante un resultado tan contundente (e nalgúns casos sorprendente), pregúntase pola relación entre o veredito das urnas e o movemento do 15M. Eu non son sociólogo (arrenégote!) nin politólogo nin sequera afeccionado a falar de política, son un simple e curioso impertinente que, por veces, e non tendo cousa de máis vitola en que empregar o tempo, pensa. E penso que esa relación, de existir algunha, é complexa. Pero do que non cabe dúbida é de que a indignación se dirixe sempre (claro está) contra o poder. Seica a capital do reino andaba inzada estes días de atrás de carteis nos que a vera effigies de Zapatero e o candidato Gómez rindo a cachón recurtábanse contra un fondo vermello e, no pé, líase: «Cinco millones de parados». Ao mellor foiche iso, non sei. Sobre o 15M e unha iniciativa que (por fin!) é capaz de mobilizar os rapaces de hoxe por unha causa, hai varias posibles lecturas, semánticas, esexeses e hermenéuticas. A tal respecto, a escena protagonizada por unha nai indignada de verdade perante a reiterada insolencia do seu fillo adolescente, da que fun recentemente involuntaria testemuña, púxome sobre certas pistas que hoxe quixera someter á reflexión do prudente lector. A filípica materna desenvolveuse, aproximadamente pois cito de memoria, nos seguintes termos (hai no texto unha tendencia máis ca notable á aliteración e unha relativa desorde sintáctica, que non son trazos estilísticos: débense, máis ben, ao estado de excitación nerviosa da alporizada emisora):
―O problema teu e da túa xeración é que vos credes con dereito a todo, co puto dereito a todo. Sodes os fillos da opulencia, da sobreabundancia e nós, como pais, non soubemos educarvos no esforzo, no valor inestimable de saber o que é a escaseza, na importancia do deber fronte á permanente esixencia do dereito. E, claro, non tolerades a negativa. Non se vos pode negar nada porque estades afeitos a conseguir todo o que queredes: porque, claro, non é unha solicitude nin unha petición o que formulades, é unha esixencia, unha esixencia que non admite espera, que é o formato habitual da vosa relación connosco, cos profesores, coa sociedade. Unha boa parte dos teus colegas acampados no Obradoiro, que esixen das autoridades aseos e esixen poder ficar alí sen que os desaloxen, son os que todas as semanas emporcan no botellón a alameda e o campus da universidade con toneladas de botellas de plástico e cristais rompidos, papeis e vomitonas, sen molestarse, por suposto, en recoller absolutamente nada, porque, claro, para iso está a sociedade, eles non saben moi ben quen, nin lles importa: a sociedade, o puto sistema; e o puto sistema neste caso son os barrendeiros, que non chegan a mil euros ao mes, que están para sacarlle a merda a tal colección de insolentes. Calquera lles di que non hai botellón! Porque, claro, a xuventude é hoxe intocable, está mitificada socialmente, e a culpa é, de novo, nosa: antes os nenos viñan, agora imos por eles, e vos temos durante anos nunha especie de altar, adorándovos, facendo de vós o centro das nosas vidas, cumpríndovos toda clase de caprichos, satisfacendo permanentemente unhas ansias de consumo que van de máis a máis, e, de novo, voltamos ao principio: xa non sabemos dicir que non, é unha práctica que temos esquecida. E sabes o que che digo? Que non vos mobilizades por nada, porque, no fondo, sodes unha xeración ultraconservadora, claro, porque o que queredes é conservar un sistema de vida no que non vos falta de nada e non tedes ningunha revolución que facer nin credes en nada que vaia alén do día a día e as putas máquinas ás que vivides enganchados. Pero, claro, agora vos tocan onde máis vos doe, e, por fin, lle vedes os dentes ao lobo: a crise non é un rollo macabeo dos vosos pais e do sistema, que xa solucionarán, non, a crise vos afecta directamente, e nin a sociedade nin o sistema saben como solucionala e cometen o pecado imperdoable, por primeira vez, de negarvos algo, para a vosa grandísimam indignación: nin máis nin menos que o traballo, é dicir, o que vos permite acceder ao consumo. Agora si que vos mobilizades, non? Xa non é só para pasalo ben nos concertos e nos macroconcertos de cinco días. Pois sabes o que? Que o tedes ben fodido, e xa podedes ir pensando en mobilizarvos máis, xa tedes unha revolución que facer, xa se vos rematou o letargo: a crise chegou para quedar, é unha cousa vosa, porque entre vós están os políticos do futuro e o mundo que vos queda é ben difícil, ou sexa que xa podes ti e a túa xeración ir cambiando o chip. E a próxima vez que me contestes así, nin que sexas case un home nin farrapo de gaita, crúzoche a cara, oíches?
Eu pensei que se podía dicir máis alto (pouco máis, porque o ton xa era abondo elevado) pero non máis claro.

Universidad 2.0

O outro día mencionaba meu irmán Roberto, no seu artigo semanal de La Voz de Galicia, unha cita de Clemenceau, que ―para alén de situar no seu sitio, por comparación, o nivel dos políticos actuais― váleme a min tamén para dar contexto ao acontecemento que hoxe quero comentar. Sentenciaba o vello raposo francés que a guerra é asunto demasiado serio para deixalo en mans dos xenerais. Penso eu, do mesmo xeito, que a educación é asunto abondo transcendente como para deixala en mans de pedagogos, e, moito menos aínda, de informáticos, pois, como é perfectamente sabido, unha entente de tan peculiares corpos profesionais non pode ter máis ca funestas consecuencias. Vale. Que non se me alporice o galiñeiro, que era broma. Está ben, broma non, digamos «ironía». A ver (conector de uso estendidísimo). Creo, no fondo ―e fago esta crenza extensible, cando menos, a boa parte das ciencias humanas e sociais ― que a especialización excesiva conduce inevitablemente a unha paulatina artificialidade dos argumentos, os cales , nun momento dado, comezan a afastarse imperceptiblemente da realidade e a orientarse máis en termos do que pode facerse ca en termos de para que facelo. Constitúe este un risco que se verifica, con especial claridade ao meu modo de ver, cando é posible aplicar solucións tecnolóxicas a actividades que se levan desenvolvendo convencionalmente durante séculos sen tales solucións. Non me entenda Vde. mal: eu non son un tecnófobo, pois de selo estaría en contra do teléfono, a lámpada incandescente, o bolígrafo e o fotomatón, solucións tecnolóxicas ―xa máis subimes, xa máis modestas― que nos fan a vida máis doada e agradable, e viviría nunha cova do Pico Sacro cun taparrabos ao estilo Ted Nugent cuspíndolle á civilización o meu infinito desprezo. Non: os avances técnicos son, de seu, bos e sempre desexables. O malo é cando a tecnoloxía mesma se impón sobre a necesidade. Existe, en rigor, a necesidade de dixitalizar todo o patrimonio escrito da humanidade e ubicalo na nube cibernética para universal disfrute? (a respecto desta universalidade permítame o benévolo lector lembrarlle que, a día de hoxe, Galicia está na cola de penetración de internet de España). Existe a necesidade de meter nas tripas dun chintófano unha cantidade de libros que nin en catro vidas teriamos tempo para lermos? Existe a necesidade de dotar ao docente dunha tecnoloxía supersofisticada que, en definitiva, non vai ser quen de suplir nin disfrazar carencias que o mesmo docente poida ter? Existe a necesidade dunha máquina capaz de escanear 15000 páxinas por hora (esta máquina, por certo, existe: chámase IEEE Spectrum, está dotada dun chip de supervisión e foi desenvolvida pola Universidade de Tokyo)? Conste que eu non teño as respostas. Limítome a formular dúbidas e, por suposto, a pinchar ás partes implicadas. Isto, formular dúbidas e pinchar as partes implicadas, foi o que fixen o pasado día 12 de maio na xornada Universidad 2.0. Na procura da innovación educativa, que grazas ao entusiasmo do seu inspirador orixinal, o profesor na escola de telecos da Univerdidade de Vigo Miguel Merino, e a brillante organización de Patricia Ibarra, directora de Gestievent, tivo lugar na Facultade de Ciencias da Comunicación da USC. Evento de enorme altura, dada a categoría das empresas e persoas participantes, pero que, paradoxalmente, tivo un escaso eco nos medios de comunicación, feito para o cal eu teño varias hipóteses, a cal máis deplorable, que prefiro deixar para o meu chaleque: Oracle, Netex, Microsoft Iberica, Intel, Springer, Elsevier, Pearson Education, Google, Smart Technologies, Meubook, Netbiblo… se deron cita nun interesante encontro no que se debateron boa parte da cuestións que arriba eu suscitei. Pero o país semella non dar valor a estas cousas. Dállo a outras, de todos coñecidas... En fin. No que a min toca, moderei unha mesa redonda na que participaban o meu bo amigo Luis Collado, responsable de Google Books para España e Portugal; Jesús Muñoz, Licensing Manager para a mesma área de Springer; Lucila Ventoso, responsable da área de universidade de Meubook, e Saúl Torrecilla, do deppartamento de licenzas de CEDRO. En pouco máís dunha hora puxemos sobre o tapete, creo, «cuestións palpitantes» (con permiso de dona Emilia): os límites e eventuais monopolios da dixitalización; os riscos do acceso aberto para lexítimos intereses comerciais; a evolución da taxa de conversión do lector convencional ao dixital; a xestión dos dereitos e sistemas de blindaxe e protección da obra dixital… Moi difícil sería resumir tantas ideas e impresións. Quero ficar, provisionalmente, con dúas conclusións contundentes:
a) non é a tecnoloxía: é a actitude.
b) é indiferente sobre qué se lea; o caso é que se lea. Porque ler, simplemente, fai mellores as persoas.

Unha pequena homenaxe a Compostela

Lembran aquela sorte de eslogans do franquismo? La Coruña, ciudad donde nadie es forastero. Santiago de Compostela, donde la lluvia es arte, e por aí. Non sei se tamén habería frasecilla para Ourense, Lugo, Vigo, Ferrol... pero eu non as recordo, cando menos. A nós, os picheleiros (sexa de berce ou adopción), tócanos a consabida chuvia, que, poeticamente, inmortalizou Federico granadino en fermoso verso, levado á música con grande sucesso por Luar Na Lubre (sucesso aínda acrecentado por dar melodía ao recente spot Galicia. Gárdasme o segredo?): Chove en Santiago, meu doce amor, camelia branca do ar, &c. Entre parénteses, e con todos os respectos para don Fede (en bendita gloria estea a súa alma branquísima), ao gilipollas que inventou o eslogan da chuvia artística, amarrábao eu a un poste en novembro no medio do Obradoiro e o deixaba alí á intemperie ata marzo para que aprendera o que é arte... Pero, en fin, unha cousa é a poesía e outra a climatoloxía, como aquilo do chourizo e a velocidade, ou a magnesia e a ximnasia. Ó que ía, que logo me lío: descubro alborozado nun pequeno poemario -publicado, coa pulcritude característica da edición modernista dos anos dez e vinte da pasada centuria (o tempora, o mores!) por Renacimiento- unha composición titulada "Cita en Santiago". O poemario é Resplandor (2011), a súa autora Raquel Rico (Málaga, 1948), unha veterana e sonora voz poética, que nesta pequena floresta xoga, entre outras cousas, a evocar e facer seus algúns dos sonetos de Shakespeare. O poema consagrado a Santiago ten algúns elementos tópicos, pero son precisamente aqueles que a min me parecen máis poéticos da cidade. É un poema que non me importaría nada ter escrito. Di así:
Era entonces la lluvia
un repiqueteo de campanas,
una bandada de paraguas
que abrían
y cerraban las horas,
el breve tiempo del amor.
No eran grises las nubes
ni tristes los jardines verdísimos.
Gris, gris, era el regreso,
la distancia,
las cartas.
Pero cuando el otoño
deshoja calendarios
los mapas se han llenado de ciudades
que nos pertenecieron,
castillos encantados
que hoy son incienso
y humo.
Palabras enchoupadas de outono e ausencia. Melancolía de lousas na soidade das rúas. Alguén que foi. Alguén que estivo, castillos encantados que hoy son incienso y humo.

Arrautada de domingo

As cousas son por veces tan complicadas que un se sente como un polbo nun garaxe ou unha monxa nun cabaré, que se dicía hai anos. A crise, algo que leva soando meses a titular de telexornal pero que, máis solapada, máis arteiramente, se vai metendo na vida de todos, enchoupando o ánimo de frouxidade; a cada vez máis intensa e inquietante sensación de que, se comparamos os incentivos e os soldos dos executivos das mesmas empresas ás que pagamos recibos e hipotecas coas nosas enormes dificultades para chegar a fin de mes, estamos facendo o gilipollas; o conflito libio e o soliviantado que anda o mundo árabe; o lío das listas electorais en Euskadi; o convencemento de que tal vez o sistema socio-político-económico que coñecemos anda nas últimas… todo contribúe a un cóctel que a min, entre outras moitas consecuencias e sentimentos, me fai sentir, pois iso, desprazado, insignificante, como o o polbo ou a monxa dos que falaba aí arriba. Realmente, como me ocorreu xa algunha outra vez, estou escribindo de que non sei de que escribir, motivo máis que suficiente para "liberar" dunha vez este furancho, no que pouco e pouco vou ficando só. Para que opinar? Sobre que reflexionar? Que é o que lle interesa ao lector medio? Vivimos hiperinformados, abafados pola babilónica cantidade de posibilidades informativas que día a día se nos ofrecen: centos de canles de televisión; milleiros de revistas, xornais de pago e suplementos destes xornais; mesmo xornais gratuítos; xornais dixitais; internet; wikis; google; libros impresos; libros dixitais… De que serve este blog, entre miles de millóns de blogs? De que serven estas palabras entre centos de miles de millóns de palabras que a diario se escriben? Comprobo, con magoante certeza (pero sen ningún sentimento de humillación, que conste) que os meus artigos de opinión nas contras de Galicia Hoxe e Xornal de Galicia ―moitos deles nacidos no cálido berce desta bitácora― arrancan no mellor dos casos quince ou vinte votos. As colaboracións doutros opinadores e opinadoras que xiran sobre a aburridísima politiquilla do día, sobre todo as referidas ás falcatruadas do PP e Feijoo coa lingua, levantan paixóns.Fóra outras consideracións de índole persoal e subxectiva, pregúntome sobre a nosa propia capacidade de reflexionar como sociedade alén dos catro topicazos que os medios ―segundo a cor e a bandeiría― sitúan cada día no altar da opinión pública para favorecer o sacrificio ritual. E sinto, ao tempo, un certo complexo de inutilidade: de que vale crer nun sistema de valores que a ninguén importa? Só o poder, a eterna tendencia a dominarmos uns aos outros, secretas redes de operacións financeiras inimaxinables, decisións como a de matar a Bin Laden, adoptadas saiba Deus onde e por quen, instancias de control político a anos luz das nosas meras capacidades como cidadáns semellan estar nas bambalinas dun mundo confuso, hipertecnolóxico pero incerto, sobreinformado pero en crise, obsesionado co curto prazo e o día a día.
Non me teñan en conta o pesimismo. É domingo; chove; dóeme un chisco o lombo… Mañán será outro día e nunca choveu que non escampara.

Escepticismo

Hai unha certa maneira de parecer (ou ser) un reaccionario que se me antolla cómica. Porque no sistemático rexeitamento do evoluír natural das cousas existe unha cerna de ironía: a que destila quen, enfrontado ao mundo, detesta todo o que é moderno, dinámico ou luminoso e atopa consolo en deplorar que as cousas cambien pois, na súa opinión, todo o que cambia cambia para mal. Hai na literatura iliustrísimos reaccionarios -hilarantes pero patéticos, desternillantes pero tráxicos- como meu adorado Ignatius Reilly, de New Orleans, Louis., para quen a última Thule da humanidade está no estoicismo de Boecio e no bo conformar da monxa Rosvita. Un elemento consubstancial do reaccionario é o escepticismo, que proporciona o pouso imprescindible para iren asentando progresivamente os estratos de sistemática negativa á máis mínima modificación dunha orde monolítica. Pero o escepticismo pode revestir vestir tamén traxes menos contundentes e, sen caer na reacción por sistema, proporcionar ao xuízo unha moi conveniente frialdade da que está desprovisto o entusiasta, que moitas veces resulta inxenua e cruelmente enganado polo seu propio entusiasmo cando comproba que este debuxoulle unhas expectativas falsas e a moita distancia de cumprírense. Tamén na literatura hai soberbios exemplos de intelixentes escépticos. Baroja paréceme un deles. Hai na imago mundi da súa literatura un descrimento basal sobre as bondades do ser humano e un convencemento profundo da súa maldade e estupidez, forma moi persoal de escepticismo que modela un estilo literario -tan críticado- directo, case coloquial e exento de sofisticaciones. Ao mellor é un trazo familiar, pois descubro o mesmo pouso de irónico, pero positivo, escepticismo no seu sobriño, o grande etnólogo e erudito folklorista, Julio Caro Baroja, a quen a antropoloxía cultural hispana debe tanto. No magnífico prólogo de don Julio (q.e.p.d.) á edición en Alianza Editorial (a primeira é de 1970) do Manuscrito achado en Zaragoza do conde Potocki -ese tremendo templo da máis desbocada novela gótica- leo un fragmento que me resulta enternecedor e dá a medida dun xuízo sensible, equilibrado e, no fondo, un chisco escéptico. Contrapoñendo, nos tempos de Potocki (os comezos do século XIX), unha intelectualidade ilustrada inimiga de toda crenza en espectros e bruxas cun movemento estético -o románticismo- que ía a enfatizar con intensidade e enorme éxito o engado do sobrenatural, di Caro referíndose a o conde polaco:
Habló Nietzsche de lo que es "humano, demasiado humano". Ahora podemos hablar de lo que está "claro, demasiado claro". No habría en 1791 cabalistas descendientes de los abencerrajes, judías voluptuosas, etc., sobre esta piel de toro. Pero un hombre imaginativo al contacto con el pueblo español y la naturaleza meridional, podía pensar que los había, o imaginarse un mundo en que fueran posibles... Ahora no hay más porvenir que el de las novelas "socioeconómicas", "psicoanalíticas": incluso con un apéndice estadístico. ¡Adiós España romántica y misteriosa!
Adeus, en efecto, a tantas cousas! Vivimos instalados no máis compracente e brando confort, arrodeados de máquinas que nolo fan todo. Pero se unha noite de trebón o coche nos deixa tirados na estrada ás catro da mañán, seguramente co paso dos anos lembraremos esa noite tinguida de excitante (e romántica) aventura!

Calidade? Calidade

Un amigo púxome en certa ocasión sobre a pista dun costume tan deplorable como inveterado nesta vella pel de touro, na que a maledicencia e a envexa son parte substancial do produto nacional bruto. Trátase de que se un fuma en pipa acaba sendo o pipas; se, porque ten frío ata en verán adoita abrigar o colo cunha bufanda, o bufandas; se gasta pelo longo, o melenas; se mostacho, o bigotes. Nun brillante relato de terror, Joseph Sheridan le Fanu ―que agasallou á posteridade coa figura estarrecedora e sensual dunha muller vampira con nome de mercería―, afirma que «la fama de una casa, lo mismo que la de una mujer, una vez que se ha disparado, nunca puede recuperarse» ("El huésped misterioso", en Dickon el diablo y otros relatos extraordinarios, Valdemar: 2009). A versión carpetovetónica da opinión do magnífico escritor irlandés sería cría fama y échate a dormir. Ao igual que fumar en pipa, gastar bufanda, guedellas ou mostacho, adquirir aos ollos dos demais un estatuto determinado ―sexa valioso ou abominable― é o camiño certo para ser recoñecido baixo esa vitola por moito que se faga para conxurala e convencer de que resulta inxusta. A diferenza co pipas, o bufandas, o melenas ou o bigotes, que reciben o alcume por causas evidentes , moitas veces a fama ―especialmente a mala― non se gaña por culpas propias senón por herdos alleos. E aínda máis veces, quen apón a mala fama aos outros é aquel a quen as nubes impiden ver o ceo. Cando eu me acheguei á edición universitaria por vez primeira, mediando os oitenta do século pasado, esta era unha actividade subdesenvolvida e cunha atrofia crónica, derivada da propia natureza da universidade franquista. Un coñecido intelectual, pródigo en edicións populares que seguro lle rentan bos cartos, afirmou que a actividade editorial da universidade española vivía unha existencia catacumbática. En efecto, o sistemático dispendio de fondos públicos en produtos feos, delirantes e absolutamente carentes de interese; a completa falta de profesionalidade dos seus xestores e de criterios racionais e minimamente comerciais nas decisións; o máis escandaloso compadreo e amiguismo, coa ausencia absoluta de filtros de calidade, para a aprobación de orixinais, todo isto era a norma de conduta da totalidade dos servizos editoriais das universidades españolas, sumidos na ignota catacumba da acción editorial. Hoxe, trinta e pico anos despois, a paisaxe é radicalmentre distinta, eu diría irrecoñecible: os editores universitarios fiamos moi fino en que investimos os nosos sempre escasos orzamentos e transitamos innovadoras vías de financiamento; organizamos másteres, cursos e seminarios sobre edición para aprender aos demais o que sabemos; editamos tan esmeradamente que recibimos premios e galardóns e os nosos libros se exhiben en pe de igualdade nos andeis das librarías cos das máis prestixiosas editoriais privadas; intentamos por todos os medios que non nos venza o desincentivo que, arteiramente, agocha iso de non perseguirmos ánimo de lucro, porque se, en efecto, cobramos igual a fin de mes vendamos cinco que cinco mil libros, non perseguir ánimo de lucro non debe equivaler a unha patente de corso para dispendiar diñeiros que non son nosos; sometemos os nosos orixinais a peneiras de calidade a través de procedementos peer review, que xa quixeran a media das editoriais comerciais. Pero, como as casas embruxadas e as mulleres de mala vida, seguimos tendo mala fama. Tan mala que as axencias de acreditación e avaliación da actividade científica seguen considerándonos sospeitosos permanentes do mesmo compadreo e amiguismo de hai trinta anos. Recentemente, houbemos de loitar duro para que certa comisión de ámbito nacional derrogara unha bochornosa disposición que outorgaba maior valoración ás obras dun investigador se non estaban editadas pola súa propia universidade. Traslade Vde. isto á universidade de Oxford, Berkeley o Harvard e adquirirá a dimensión correcta de tal atrocidade, que non agocha máis ca a pobre e lamentable visión que ten sobre a universidade española quen decidiu poñela en práctica. Ao final, e tras un emocionante movemento de solidariedade (que oportunamente recolleu en 2009 o manifesto a prol da edición universitaria) os editores universtarios asistimos á supresión desa medida. Pero a verdade do proverbio segue agobiándonos. A nosa é unha sociedade miope e, no fondo, carca, en boa medida liderada por políticos mentecatos que se rexen máis polas inercias do prexuízo que por una observación dinámica e unha análise intelixente da realidade. Cría fama y échate a dormir, di o proverbio funesto e pesimista. Calquera cousa menos durmir é o que estamos facendo na edición universitaria de hoxe. No pouco que a min toca, aceptei co maior entusiasmo e esperanza ser membro da Comisión de Calidade da Unión de Editoriais Universitarias Españolas, dende a que creo podermos levar adiante un labor de dignificación e recoñecemento da calidade e eficiencia do que facemos. Algo que, se cabe, adquire aínda máis importancia e alcance en tempos tan escuros en que o desánimo e a indiferenza semellan ir enchoupando todo.

Españoladas

Un dos maiores retos que, creo, ten o ser humano contemporáneo occidental é o de ser independente. Independente nos seus gustos, inclinacións, opinións, pareceres e ata no "torpe aliño indumentario". Os adolescentes de hoxe denominan frikis (de freak 'monstro') aqueles dos seus conxéneres que son quen de subtraerse ao bulldózer irresistible da opción maioritaria, rapaces e rapazas que elevan, como unha monstrosidade aos ollos dos seus compañeiros, o estandarte de non querer ser como a maioría, como se, en efecto, fuxir da maré que sinala o gusto da masa fose unha imperdoable anomalía. Movémonos nunha dialéctica contraditoria: por unha banda, os estilos de vida entre as diferentes nacións foron camiñando cara a unha uniformidade nas rutinas cotiás (traballar cinco días-consumir dous) que leva aparellada unha homoxeneidade formal absoluta: hoxe, un adolescente con "look" skater-hiphopero de Padrón, A Coruña, aseméllase a outro de Dallas, Texas, como a camisa mahón dun chino da China de Mao á doutro. Pero (mostra de que a satisfacción do home é un desiderátum imposible), en contraste, os homes e mulleres occidentais contemporáneos buscan de xeito obsesivo desmarcarse da uniforme masa gris a base da máis ilimitada extravagancia, como única forma aparente de adquirir notoriedade e sobresaír. Observen, se o dubidan, unha foto calquera de Lady Gaga ou a última proposta "artística" (as aspas son miñas) de Rossy de Palma.
O cine español é, nunha certa medida cando menos, vítima propiciatoria da modulación colectiva dos gustos cinematográficos exercida permanentemente pola omnipotente factoría de Hollywood. Non se me entenda mal: non hai no meu xuízo ningunha sorte de antiamericanismo trasnoitado, pois declárome rendido admirador da extraordinaria sensibilidade e oficio da maior parte dos nomes (actores e directores) norteamericanos que deron sona a fitas que forman parte xa, non da historia do cine, senón da historia da cultura occidental. Pero, a ninguén lle escapa que un certo estilo inherente ao american way of life se ten permeado aos modos de percepción xeral da maioría. Quen, alén dun selecto grupo de "frikis" (perdón pola descortesía, pero eu fago parte tamén do grupo) resistiría hoxe unha película de Bergman, Godard, Truffaut ou Antonioini? Non hai moito revisitei algún clásico de Fellini. Lembro que a primeira vez que vin a Sutherland como Casanova (que tería eu:17, 18 anos?) fiquei literalmente engaiolado polo personaxe, polo actor, pola interpretación deste e pola ilimitada sabedoría do director. No meu recente visionado fun incapaz de reeditar aquela ilusión; digo eu que tal vez non sería tanto que o filme deixase de ser xenial canto que a erosión constante que produce un espectáculo trufado con grandes medios técnicos ao servizo do sexo, acción trepidante, poder, ambición e violencia pasan a súa factura sobre unha percepción cinematográfica tal vez afeita a ingredientes máis domésticos e humildes (se non, non sei como explicar que con dezaoito anos tragara tres horas de diálogos entre Liv Ullmann e Erland Josephson no clásico conxugal de Bergman). O malo, creo eu, do cine español e o permanente estado de sospeita baixo o que vive, ou sobrevive: sospeita de "overbooking" de guerra civil, posguerra e memoria histórica nos guións e inspiracións; sospeita de introspección excesiva e ausencia de amenidade; sospeita dun elenco de actores reiterados ata a saciedade; sospeita de bodrio impresentable (tipo Torrente) ou comedia casposa (tipo Resines); sospeita dunha industria "endogámica" e centrípeta; sospeita de... Este estado de sospeita que deveu xa hai moitos anos nun prexuízo crónico é o culpable de que moitas cousas boas se perdan no camiño. Hai días vin casualmente unha peli da que nin sentira falar, La torre de Suso (Tom Fernández, 2007), que me reconciliou cun cine español de primeira: un guión suave e carante de estridencias; unha trama sólida que camiña acompasada cara a un desenlace vibrante; o retrato honesto e vívido dun país, dunha xente e duns problemas nos que resulta doado verse reflectido; unha BSO de estremecedora e céltica beleza, todo adubado cunha fina intelixencia e unha emocionante sensibilidade cinematográfica. Pero, con todo, La Torre de Suso, fronte a, non sei, Brokeback Mountain, que nos colle un pouco máis lonxe, non ten nada que facer. É o que hai.

Flight

Hoxe reecontreime cun gran amigo. Isto escoitábao eu aos once anos. Así saín tan rariño.
Sobre Rain Bird.

El amigo de los animales

Nesta bitácora cántanse de cando en vez, pero con frecuencia notable, as marabillas e embelesos da natureza. Vivimos afeitos aos ritmos frenéticos, tan absurdos como frenéticos, que nos impón unha existencia na que apenas hai un relanzo para nos interrogar sobre se esa forma de vivir nos gusta ou non. Présas, ansiedades, estrés, preocupacións constantes e insomnio crónico son os ingredientes dunha potaxe que tragamos diariamente coma quen traga aceite de ricino, pero da que non sabemos absternos e que, aínda, parece que nos gusta: iso tan horroroso que chaman ser adicto á adrenalina (póñenseme os poucos pelos como escarpias cada vez que escoito esta atrocidade!).
Neste caldo de cultivo, eu, que teño o privilexio de habitar unha bisbarra (A Amaía) na que, malia o niveliño de gobernantes municipais dos que mellor non falar, aínda algo se vai salvando do andacio de feísmo arquitectónico, descoido das máis elementais normas de conservación de paisaxe e invasión de eucaliptos, aprecio cada vez máis a serena, a profundamente sabia, a humildemente honesta e nobre lección de Nai Natura: os seus ritmos pousados, as súas delicadas cores, os seus contrastes. Que equipo de iluminadores melloraría a luz do solpor de húmida primaveira -as nubes baixas mesturándose coa terra calada- que estou contemplando mentres escribo estas liñas? Nin o mellor xardiñeiro podería competir coa deliciosa combinación de plantas, auga, area e roca que se pode contemplar nas beiras de calquera regato. Que sinfonía máis excelsa que o rechouchío do paporrubio ou o melro na tardiña?
A miña admiración pola obra da natureza esténdese tamén a aqueles libros que son quen de recollela. Neste punto, voume permitir unha digresión: Félix Rodríguez de la Fuente (de quen se levan dito e se poden dicir tantas cousas) é o responsable en boa medida do meu gusto pola vida natural e os seus compoñentes. Na casa familiar, cando eu era neno, as emisións das series de Féli tiñan algo de liturxia inviolable. Na salita onde tiñamos a tele, mentres a voz roufeña e engolada, de prosodia pastosa, do gran naturalista nos ilustraba sobre as anacondas do Amazonas ou o lobo de Gredos, o silencio era sepulcral. Falando de xente allea, non lembro ter sentido máis a morte dalguén ca a de Félix, pola súa lección vertical, chea de luz e vida. Creo, ademais, que lonxe de erosionarse co paso do tempo (cousa que normalmente ocorre con espíritos mediocres e baldeiros que puideron brillar un día polas vaidades do mundo), a figura de Félix axigántase na mesma medida en que o seu exemplo vital se axusta cada vez mellor a un mundo que reclama con urxencia a sostenibilidade dos recursos e a conservación das marabillas naturais, fronte ao bulldozer da tecnoloxía e a avidez do capitalismo. Voltanto aos libros, a editorial compostelá Auga Editora -cuxo director literario é o meu vello amigo Xosé Antonio Perozo- vén de facer un inestimable agasallo a todos os admiradores de Félix -que, por suposto, son lexión- e a todos os amantes da natureza: Los tres cielos (Auga Editora, en colaboración con Caja Burgos e o Concello de Poza de la Sal, 201o) é unha fabulación ilustrada da nenez do naturalista nas terras burgalesas de Poza de la Sal que o viron nacer. Da man das lembranzas de dous dos seus mellores amigos, Poli e Sanjuanes, o guionista Miguel A Pinto Cebrián e o ilustrador Suso Cubeiro destilan un produto editorial de rara beleza, sinxeleza sublime e magnífico aproveitamento, tanto didáctico como meramente lúdico. Exquisitas ilustracións, un delicado deseño e esmerada execución técnica, e unha trama textual sólida e rigorosa, pero ao tempo poética, amena e enormemente afectuosa coa natureza, son os elementos que, tomados no seu conxunto, explican que este libro sexa un emocionante recordatorio de que Félix, el amigo de los animales, alá onde o seu espírito more, seguirá oíndo o ouveo misterioso do lobo e o chiar da águia no ceo alto. Porque hai almas tan grandes que a morte non lles toca.

Pensar o libro

Nun libro do que xa falei nestas páxinas está un dos mellores relatos de fantasmas que teña eu nunca lido: "Día de difuntos", da autora norteamericana, malia fortisimamente europeizada ata o punto de estar soterrada en Francia, Edith Wharton. O relato é unha peza breve, no que a condensación do tempo, o silencio, a soidade e a sensación de abandono da protagonista chegan a converterse a ollos do lector en algo case físico, opresivo, mesto como as tebras na noite escura. Un deses contos nos que un non alenta ata o final. Wharton foi no seu tempo (1862-1937) unha adiantada da máis rabiosa modernidade. Déase unha volta pola súa biografía e descrubrirá unha muller culta, refinada, rompedora, progresista e encantada de vivir e experimentar. Viaxeira infatigable, Ms Wharton visitou España mediando a década dos vinte e fixo o camiño de Santiago. Agora, a curiosidade e entusiasmo da miña prezada amiga e magnífica especialista en literatura norteamericana Patricia Fra, que atopou nas universidades de Indiana e Yale os diarios manuscritos da viaxe, vanme facer o agasallo de publicalos nas prensas da Universidade de Santiago. O libro levará, ademais da reprodución facsimilar dos manuscrito e a súa transcrición inglesa, a tradución anotada en castelán e galego, unha introdución da propia Patricia e unha morea de material fotográfico da época. Froita en almíbar para calquera editor. O libro aínda non é. A partir de agora, imaxinándoo, imaxinado o libro que a Ms Wharton lle gustaría -clásico pero moderno, canónico pero atrevido, sobrio pero vivo-, o libro empeza a ser. É a parte máis fermosa e excitante da aventura editorial: pensar o libro. Meter na túrmix todos os criterios que ao noso xuízo deben intervir en destilar un contedor final á altura do contido. O máis apaxionante do proxecto é que non o vou facer eu: pensar o libro e poñer tal pensamento por obra ata a edición final será o traballo de fin de mestrado dunha alumna do noso Posgrao en edición, que o realizará baixo a miña titorización. De certo que eu vou aprender máis ca ela. Porque, cando un quere, nunca deixa de aprender. PS: Darei nova no natalicio e, se é o caso, xa irei contando como vai o embarazo.

Coincidencias

Todo se desgasta. Por iso, chamamos bens funxibles aqueles que cumpren a súa función na mesma medida en que se consumen. Dende a invención do Estado de Dereito e a democracia moderna en 1789 ata hoxe van máis de dous séculos, tempo abondo para que o sistema democrático de Occidente, como un ben funxible, se fose desgastando, na medida en que foi sendo consumido por decenas de xeracións. Unha das peaxes inevitables deste desgaste estase vendo cada vez con maior claridade: a sistemática desconfianza dos cidadáns cara aos políticos. Ignoro, porque non son politólogo, se isto é unha circunstancia concreta ou pode interpretarse como síntoma de algo acaso máis profundo, que permite enxergar o esgotamento dun sistema de partidos que non dá máis de si. De por parte, e como mero cidadán e curioso impertinente da galaxia, eu creo que, na base desa cada vez máis sistemática desconfianza do sufrido contribuínte, anda o feito de que os políticos viven sometidos a tiranías tremendas e durísimas servidumes, nomeadamente as que lles impoñen os mass media e, consecuentemente, unha cohorte de asesores e xefes de prensa que deben ostentar como requisitos indispensables: a) a máis perfecta indocumentación; b) estaren obsesivamente pendentes do márquetin e as enquisas de intención de voto e c) usar con fluidez un discurso baseado en dez tópicos e cincuenta frases feitas, moi à la mode e tan acomodaticias como baldeiras. Tan abigarrados ingredientes destílanse nun xarope que, como os infames mucolíticos da infancia, sabe a raios: os políticos contemporáneos parecen o que non son, son o que se esforzan en non parecer, din o que non pensan, pensan o que non din, e profesan facer o que non fan. E isto é, na miña opinión, un grande erro, que agocha un aviso a mareantes para quen queira tirarlle proveito: estimo que o márquetin e as enquisas que tanto angustian aos políticos e as súas cortes de aduladores se dispararían na súa prol só con que estes recomendasen a aqueles actuaren consonte a súa auténtica conciencia, comportándose como persoas razoables, independentes, normais e educadas e esquecendo esa noxenta dinámica de acción-reacción goberno-oposición á que tan afeitos estamos e que estomaga como un mal viño.
En tan adversa continxencia, eu non podo senón aplaudir ao político valiente, que non teme saírse do guión que lle marca o que se espera que diga consonte as canónicas mouteiras do discurso politicamente correcto, tan insulso, tan manido. Que o señor presidente da Deputación da Coruña, D. Salvador Fernández Moreda, tilde a inauguración do complexo arqueolóxico de Dombate co título do famosísimo filme propagandístico do réxime nazi O triunfo da vontade (Der Triumph des Willens, 1934) da produtora Leni Riefenstahl é, secomasí, un alarde de independencia e valor á hora de arrostar a eventual reacción dos seus opoñentes políticos. Certo é que non é o mesmo reunir a máis de cen mil seres humanos en xeométrica formación ca inaugurar o cobertizo dunha anta, que leva, por certo, decenas de anos agardando ser cuberta. Pero o que conta é a valentía. Ora, cabe tamén a posibilidade de que tanto o Sr. Moreda coma os seus opoñentes políticos ignoren a existencia do filme de frau Riefensthal e todo sexa unha mera coincidencia. Máis seguro.

A honesta lección dos erros

É coñecida a lexendaria, malia bastante epidérmica, cultura dos editores. Afeitos como estamos -e máxime acaso os editores universitarios- a meter entre o peito e as costas textos da pelaxe máis dispar, malo sería que entre tanto mamotreto académico e científico algún rescoldo non fora quedando na cachola, de xeito que, en punto a cultura máis ou menos xeral, o mesmo valemos para un rompido ca para un descosido. Non negarei que debo á colección Clásicos do Pensamento Universal parte importante desa bagaxe, pois, ademais de permitirme ter establecido amizades perdurables con prologuistas e tradutores, a revisión editorial dos limiares e versións galegas de obras dun abano temático e cronolóxico tan amplo (de Platón a Freud; de Séneca a Darwin; de Maquiavelo a McLuhan; de Erasmo a Beccaria...) resulta, do punto de vista da adquisición e o intercambio de puntos de vista sobre a evolución da ciencia, a cultura e o pensamento, un auténtico privilexio. É o tipo de cousas que fai que tras o editor de raza -e co permiso de Vde. e un pisquiño de inmodestia, por tal me teño- sempre haxa un entusiasta.
Un libro da nosa colección de Clásicos -pesado, denso, complexo, como case todas as obras dos teóricos alemáns- que me induciu a interesantes reflexións é-ollo ao título- A ética protestante e o espírito do capitalismo de Max Weber. En efecto, non é produto da casualidade que os países líderes do mundo sexan sistematicamente protestantes. Weber, recollendo o espírito de Lutero, expón que a envexa -recluída polo catolicismo no antro dos "pecados capitais"- pode ser un sentimento san e lícito, en tanto que estímulo para superar o envexado. Ignoro canto do malamente que entendemos neste país noso magnitudes que os anglosaxóns teñen superado liberalmente está no alicerce da baixa intensidade da nosa influencia no circuíto internacional de investigación e a innovación pero sospeito que entre os dous polos debe haber unha notable permeación. De igual xeito, que debe habela tamén entre o noso herdo fanaticamente católico e as legañas que cobren boa parte da nosa actividade diaria. Que a envexa malsá -esa que é amarela, paralizante e reconcome- é un deporte nacional non é segredo para ninguén, como tampouco o é que o envexoso é sen excepción un mediocre, insatisfeito na súa pel e provisto dunha baixa autoestima. En paralelo, a nosa cultura do erro é simplemente traumática. O erro é motivo de vergoña, a marca inequívoca do incapaz, ledicia do envexoso que o aproveita para escarnecer a quen odia. A corrección do erro é percibida en moitos casos como un exercicio de intolerable soberbia, perante a que só cabe lembrar ao corrector a súa condición de cheíñas miserable. Tal vez porque os editores vivimos en permanente conversa co erro, desenvolvemos unha actitude comprensiva, tolerante e, en calquera caso, construtiva cara a el. Cantas veces teño excitado sentimentos de suspicacia só por querer detectar o punto da cadea onde se produciu un erro garrafal na produción dun libro! Ante o erro, nada hai máis español que botar a pelota fóra, non recoñecer a responsabilidade e, na medida do posible, escurecela entre unha guedella de malas excusas. En troques, aínda que non moi cultivada, existe unha visión aberta e progresista do erro, porque errare humanum est, probablemente moito máis humano ca acertar e facer as cousas ben. O erro debe ser unha lección ou escola: débese aprender del para non voltar a cometelo, e, así, a súa corrección é sempre un exercicio de creación, nunca de insultante vaidade.
Hai non moito, nun exercicio escolar, unha alumna de certas aulas que impartín demostroume con prístina claridade o que debe ser a percepción creativa e aínda lúdica do erro. Na corrección do devandito exercicio, manifestei o meu estupor por atopar escrito (a reprodución e literal) premio Novel cun conxunto de signos de admiración e interrogación grafados de vermello: ¿¡!? a carón da gralla. A alumna envioume un tempo despois, escaneado, o debuxo que ilustra este post. Na mensaxe dicíame
Tiene toda la buena intención del mundo eh? A ver qué piensas.
Que vou pensar? Que rirse dos erros -o mellor modo, por certo, de enfrontalos- é privilexio de almas nobres e espíritos abertos.
[Nota bene: para ver correctamente a imaxe, clique sobre ela.]

Tónico cerebral

Xa non sei cando, vaticinaba eu o ingreso das reflexións deste humilde tugurio no papel impreso dos xornais. Chegados que son os tempos, veño colaborando dende hai cousa de tres ou catro meses no Xornal de Galicia e máis en Galicia Hoxe, medios onde a desproporcionada xenerosidade dos seus responsables destinou os meus artigos, nos dous casos, á contraportada. Penso, modestamente, que estas colaboracións poñen o contrapunto dos máis variados temas á tanta política de baratillo e tanto experto opinador sobre o futuro do país.
Un amigo, coñecedor de que tamén manteño esta bitácora, pregúntame -advertíndome que o fai sen retranca e que a pregunta é case literal- se, de tanto escribir, non temo acabe secándome o seso. Ao fío, ocórrenseme un par de argumentos. O certo é que este para min prezado recuncho que hai seis anos bauticei Fragmentos da Galaxia segue sendo o meu olliño dereito. Con independencia de que, en virtude da extrema maleabilidade da palabra e o texto, saiba Deus onde van rematar (nun xornal, compartidos en facebook, copiados e pegados noutra latitude...), as reflexións e pensamentos deste local son un pracer polo simple feito de crealos. Agora mesmo, mentres os meus dedos percorren, tan torpemente como hai vinte anos, o teclado branquinegro do portátil; mentres o meu oído vaga extasiado pola obertura à la française para clave en si menor de JS Bach, observo a extremaunción do día na Amaía: fíos de brétema reptan e se mesturan coas pequenas columnas do fume dalguén que queima rastrollo; as valgadas enchóupanse de escuridade, confúndese os verdes co negro da noite; todo comeza a iluminarse con milleiros de puntiños de luz dourada; un can ladra ao lonxe... Como, nestas circunstancias, o acto de crear non vai ser de seu pracenteiro? Como pode non contaxiarse o escrito da serenidade do momento en que se crea? Como evitar que se torne nun costume que, lonxe de evitarse como o vicio malsán, se busca, se bota en falta? Secarme o cerebro? Isto, benquerido amigo deste furancho, é zume para o cerebro, é tal que o tónico capilar para un señor con bisoñé. Polo demais, xa rematen nun xornal ou no perfil de facebook de algún ignoto cibernauta, este blog é -e seguirá sendo mentres se poida- a matriz , casa paterna e trademark de todo o que este menda poida dar aos prelos.
Disque, mentres Maria Fiódorovna lle facia o té nun relucente samovar, o cidadán Fiódor Dostojevsky anotaba nun caderno o prantexamento, o nó e o desenlace dos Irmáns Karámazov. Eu, mentres morre o día no val, entra o neno no garaxe coa súa bici e Sonia reparte a froita nos froiteiros, último esta autognose sabatina para, o máis aseada posible, "subila" nun tris á procelosa inmensidade do ciberocéano. A partir daí, deixará de ser miña. Vaia vostede saber onde remata.