Divina infamia

Actualmente non hai personaxes malditos. Hai, todo o máis, sinvergonzas execrables, como os que hoxe se exhiben na "pasarela" marbellí, ou galopíns de pouco pelo, como aquel exdirector do Benemérito corpo que alternaba o recurso á deusa branca con piculinas de acento estepario. Un auténtico maldito é un tipo cun código ético inverso á ética reputada por socialmente desexable pero cun código ético, a fin de contas, que, en ocasións defende à outrance. O "atroz redentor Lazarus Morell" e os restantes compinches na ignominia que o cego Jorge Luis reuniu na Historia universal de la infamia representan ao meu modo de ver o paradigma dos depravados heroicos, fermosos, disolutos e feroces como unha tigresa en celo e, ao igual ca a felina, por completo carentes do máis sentido do escrúpulo.
Na panoplia da historia particular da infamia hispana, creo que Pedro Luis de Gálvez ten un lugar de destacamento. Dá noticia de tan senlleiro personaxe Juan Manuel Bonet no seu magnífico e documentado Diccionario de las vanguardias en España (1907-1936) : Poeta y narrador de vida errante y personaje que alcanzó gran notoriedad dentro del hampa literaria madrileña de las tres primeras décadas del siglo; su fama se inició con una estancia en el penal de Ocaña. Gálvez, expresidiario, virulento, pobre crónico, dipsómano, bohemio, mereceu unha silueta de Apollinaire, o que aínda acrecentou a súa fama e o seu malditismo.
Con extraordinario oficio e facendo gala dunha artillaría lingüística hipertrofiada de brillantes metáforas sen parangón nas letras hispánicas contemporáneas, Juan Manuel de Prada adopta a figura de Gálvez o maldito como fío condutor da torturada historia desta vella pel de touro dende os comezos de século ata a Guerra civil na súa, para min, monumental novela de significativo título Las máscaras del héroe (Valdemar, 1997). Dividida en dúas partes, "Museo de espectros" e "La dialéctica de las pistolas", Prada dramatiza perante o lector, nunha sorte de esperpento escatolóxico ou guiñol alucinante, o tráxico patio de Monipodio que foi a sociedade española, convulsa e negrísima ata o clímax do 36. Unha novela imprescindible.
De Gálvez, sublime poeta e sonetista exquisito (galas todas que, lonxe de edulcoralo, incrementan o paradoxo da súa marxinalidade conxénita), lembraba Álvaro Linares que "todavía en los últimos años de su vida Borges recordaba algún soneto de Pedro Luis de Gálvez".
Comparada coa biografía de Gálvez, a de Jesús Gil ou Roldán dá a medida dos tempos.
Ao mellor, o último maldito de nós foi Benigno Andrade, a. Foucellas, que disque lle arrincaba os dentes de ouro aos pobres camiñantes que caían nas gadoupas do maquis para facer renacer a República. Que tío!

Minia

Eu teño para min que as grandes manifestacións de devoción relixiosa alicerzan en orixe en grandes situacións de desamparo, risco ou franca miseria. Esas adhesións fanáticas á improbable intercesión dunha figura de xeso ou madeira, ou aínda dun peroné descarnado custodiado nun tétrico tubo de vidro roñoso, responden, creo, ao medo ou desesperación fronte, por exemplo, á enfermidade, o mar proceloso e dotado de fatídicos caprichos ou o obstinado bullón de auga que, primavera tras primavera, derrama as colleitas. O medo, o desespero e a necesidade de imaxinar unha segura protección perante males que non podemos evitar son sentimentos universais e, polo mesmo, profundamente paganos, no sentido en que cada forma de ideoloxía relixiosa os acomoda a súa liturxia característica. No caso de Galicia, onde tanta romaría menudea, non invento eu nada novo cando aventuro que tras a Franqueira, os Milagros de Amil ou o santo, litoral e semisalvaxe, de Teixido hai un fondo, duro e atávico como as rochas dos cantís, de relixión natural, hoxe sacralizada por vía sacerdotal.
A romaría de Santa Minia, que ten lugar en Brión nestes fermosos días dun outono aínda mozo, convoca, baixo o palio beatífico dunha mártir romana, unha abigarrada multitude de fans da boa virxe, os ósos da cal foron dar á basílica de Pedrouzos por vía, máis ben, profana e casual. Dá o mesmo. Con esa capacidade de apropiarse das mixtificacións propia dos pobos cansos de sufrir, a santa é xa tan galega como o gaiteiro de Soutelo, ao punto de que moitas nenas da volta reciben na pía o nome de Minia (precioso nome, por certo).
Santa Minia é unha magnífica ocasión para o grato encontro cos amigos e a tradicional degustación do polbo e/ou o churrasco nas carpas instaladas ao efecto, e é de advertir que o polbo non sabe en ningures como no prato de madeira dos mestres Veloso, Guerra ou Mambís ("pulpo e viño do país"). Este ano, ademais, un incentivo resultoume especialmente grato e revelador: unha modesta exposición de fotografías de Manolo Blanco, titulada Exvotos para Minia, situada no denominado Espazo das Artes municipal. Unha trintena de fotografías que, se así se pode dicir, captan a alma dun pobo (e é moito dicir). Parabéns á iniciativa e aos organizadores. Dixen modesta exposición e refírome apenas aos aspectos loxísiticos da mesma. Porque é incrible a enorme dose de sublimidade e amor por unha cultura que se pode transmitir con tan poucos recursos. Non está mal lembralo en tempos en que todo semella sometido ao márquetin, o diñeiro e a tecnoloxía.

Librosebooks-Tintaeink-Papelepaper

Non observa Vde. que canta máis tecnoloxía temos máis amor sentimos pola tradición e máis nos resistimos a abandonar a autenticidade de procesos e actividades que esa mesma teconoloxía unifica baixo una pátina de aburrida uniformidade?
Hai, digamos, dous anos, falar do e-book era -máis ou menos- falar en termos de futuro, ou, para a maior parte dos editores, todo o máis en termos de presente-futuro. Hoxe, cando os dispositivos conviven con lavadoras e vitrocerámicas nos catálogos das áreas comerciais, o e-book é unha realidade presente, que ningún editor pode (nin, creo, quere) evitar nin soslaiar. Eu mesmo, como editor, teño afianzado este terreo con pasos firmes. Tamén como lector "testeime" (se así se pode dicir) nos últimos meses co meu Invesbook, cacharro, por certo, antediluviano onde os haxa, e podo dar fe de que, se a lectura "prende", de cinco minutos sobran tres para esquecer o soporte. É mais, como dispositivo de lectura unibraquial (neoloxismo ad hoc que refiro a aquelas actividades que requiren dun só brazo dos dous que, por fortuna, dispoñemos), o e-book resula comodísimo, por exemplo, na praia, emprazamento onde a extremidade excedente debe destinarse, con frecuencia, a outros mesteres como facer viseira para protexer a vista do sol ou suxeitar un extremo da toalla para que non saia disparada como efecto do violento nordés, tan caro ao noso litoral. A lectura dunha entretida novela vampírica -en extremo gótica e sanguínea- de co-autoría de Guillermo del Toro intitulada Nocturna, lectura verificada sobre as páxinas electrónicas do meu chintófano, supuxo un inesquecible e relaxante exercicio estival, sobre a miña xa expresada devoción polo xénero dos incisivos hipertrofiados.
Con todo, observo que o e-book, con toda a súa carga de asepsia e aniquilación das xerarquías físicas do libro, chega, paradoxalmente, nun momento de extraordinario desenvolvemento estético e material da edición impresa. Quero dicir que nunca se editou co mimo, minuciosidade e amor ao obxecto libro cos que se edita hoxe. Podería poñer innúmeros exemplos, pero bástelle ao lector para comprobalo darse unha volta por calquera libraría de certa calidade. Por outra banda, e isto xa o veño advertindo dende hai tempo, estase voltando a unha acción editorial afastada da obsesión polo negocio que acompañou a edición dende a emerxencia da internet e as punto com. Este verán, grazas a unha vella amiga de Boston, tiven coñecemento de Neponset River Press, unha pequena editorial familar e artesá, comandada por Bob & Kate, que publican, coa delectación e o exquisito amor polo detalle propios dun ourive, orixinais de amigos, poemarios, coleccións de haiku, libros de música tradicional norteamericana, pintura, ou aqueloutros títulos en dominio publico (teatro, novelas, contos...) que lles acaen, só polo pracer de editar, a partir dun mínimo investimento. Así, o produto transporta -como o doce de marmelo que facía a miña tía Carmiña- o arrecendo da mesura, do savoir faire e -que nunca falte- do entusiasmo polo labor ben feito.

Tía Julia

As recentes indagacións da Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica tras dos restos de meu tío avó Roberto Blanco Torres (oportunamente recollidas nos derradeiros posts desta bitácora) fixeron avivar en min sentimentos que tiña atenuados dende hai once anos, cando, en 1999, lle foi adicado ao poeta e xornalista o Día das Letras Galegas. Naquela altura, o día 14 de maio se non erro, interviña eu no acto institucional das Letras da miña alma mater, baixo a presidencia do entón reitor Darío Villanueva. O meu discurso remataba nesta forma:
Sirva a última evocación destas palabras miñas de homenaxe a unha muller que houbo de convivir durante trinta anos co baldeiro dunha existencia marcada a ferro pola carraxe, a desconfianza e o esquecemento imposto: Julia Sánchez Nóvoa, viúva de Roberto Blanco Torres. Sendo crente como era, Julia non volveu a entrar nunha igrexa dende 1936. Morreu trinta anos despois, en abril de 1966, na estéril espreita de que alguén tivese a decencia de reivindicar a memoria do seu home, asasinado, como tantos, como miles de mulleres e homes de ben, como tódolos aqueles mortos que Francisco Ayala evocaba na súa elexía española de 1939:
Todos iguales
todos igual a nada
cuando no había nada,
nada sobre la tierra.
Se fondamente dramático foi cada un dos paseos, como o que furtou a vida a Roberto, as situacións de depauperación vital, progresiva e imparable, ás que foron sometidos os familiares dos paseados foron, creo eu, aínda máis tráxicos e deplorables, pois, ao cabo, morrer de tres tiros na cabeza é cousa de segundos mentres apouchar coa existencia do leproso pode ser un exercicio sadicamente longo e demorado. A algún destes terribles procesos de depauperación xa me teño referido nestas páxinas. A xenerosidade da ditadura maniféstase en cada un deles de xeito prístino.
No caso de Julia, viúva dun intelectual sen recursos fixos -moi probablemente pouco dotado para a resolución, por prosaicas, das cuestións máis pragmáticas da vida, como o sustento- e afastada naquela durísma posguerra por máis de cen quilómetros dos parentes do finado de seu home, un mecanoscrito recentemente chegado a min en fotocopia é de grande elocuencia e fala por si. O documento, sen data pero redactado, creo eu, nos comezos dos 60, vai dirixido no pé ao Excmo. Sr. Presidente del Consejo Supremo de Justicia Militar. Madrid e di:
Excelentísimo señor=La que suscribe, Julia Sánchez Nóvoa, nacida en Amido (La Peroja), Orense, en 31 de octubre de 1.894, de estado viuda y residente en la expresada localidad, a V. E. con el debido respeto:
EXPONE: Que por circular del Consejo Supremo de Guerra y Marina, de 23 de septiembre de 1.921, inserta en el Diario Oficial del Ministerio de la Guerra de fecha 25 del mismo mes y año, le fué concedida, en unión de su hermana Doña Celsa, como huérfanas del Alférez Don Vicente Sánchez Fernández, la pensión anual de 533,33 pesetas, a percibir desde noviembre de 1.920 por la Delegación de Hacienda de Orense, pensión que vinieron percibiendo ambas hasta el 5 de abril de 1.926, en que cesó de percibirla la que subscribe, por haber contraido matrimonio.
Acaecido el fallecimiento de su esposo en Octubre de 1936 del que no le quedó pensión alguna ni bienes de ninguna clase y carente de recursos para subsistir, tuvo necesidad de acogerse a la compañía y amparo de su citada hermana Celsa, con la que ha venido conviviendo ininterrumpidamente a partir de dicha fecha, sin cambiar de estado y disfrutando ambas por igual de los beneficios de la pensión, hasta el 17 de junio próximo pasado en que tuvo lugar el fallecimiento de su hermana Celsa.
Creyéndose asistida del derecho a seguir percibiendo la pensión, intentó las gestiones previas para conseguirlo, pero le fué notificado por la Delegación de Hacienda de Orense haber perdido el derecho a la misma cuando contrajo matrimonio.
Incapacitada para un trabajo medianamente remunerador, dada su avanzada edad, y sin medios para atender sus necesidades, a V. E, encarecidamente
SUPLICA se digne concederle, como gracia especial, los beneficios de dicha pensión en la forma y cuantía que V. E. estime pertinentes, a fin de no verse en su vejez condenada a un completo desamparo.
Es gracia que espera alcanzar de la bonda de V. E., cuya vida guarde Dios muchos años.
No escrito, Julia omite -tremendo- o nome do seu marido. Nin que dicir ten que a solicitude non foi oída. Ata que se finou en 1966, supoño que de melancolía e abandono, a tía Julia viviu da caridade dos seus caseiros do Amido, Antonio e Maruja (a quen eu coñecín, xa vellos, en 1999 e para cuxa bondade non existen palabras abondas de agradecemento ), quen lembraban con agarimo e respecto un señor de gabardina escura que pousaba cabo dos soutos da Peroxa, imaxino que intentando descrifrar os sutís arcanos que agocha o orballo da media noite.

Beizón

A publicación onte en El País dunha nova que recollía a frustrada exhumación dos restos de Roberto Blanco Torres, Eulogio Vázquez e Rizal Villamarín Iglesias -feito ao que eu, casualmente, me refería no post dun par de días antes- serviu para que algunha xente que, supoño non o fai a cotío, se achegase a este furancho, entendo que nalgúns casos por primeirza vez. Xa saben, ese poder de convocatoria que proporcionan os mass media. Sería de parvos ocultar -vanitas vanitatis- a íntima satisfacción que a un modesto blogger lle proporciona un pouco de publicidade, cando, ademais, esta non foi solicitada. Pero alén dos efémeros, e sempre enganosos e torpes, ouropeis do candelabro, a cousa serviume para, a través das visitas e algúns comentarios (tamén no feed de Facebook), pulsar a ilimitada bonhomía dos amigos destas páxinas e o afecto, que, ao parecer, as mesmas inspiran. Nestes momentos, nos que o corazón se esponxa como bolacha en leite, a un só se lle ocorre un pensamento: eu non merezo tanto. Pero, en calquera caso, grazas.

O humus inmóbil tanto tempo

Hai meses Santiago Macías, vicepresidente da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica, contactou coa miña familia co obxecto de poñer no noso coñecemento a súa intención de exhumar os restos de Roberto Blanco Torres, asasinado ás catro da mañá do día 2 de outubro de 1936. O cadáver de tío Roberto apareceu canda dous máis, os de Rizal Villamarín Iglesias, de 28 anos, escribiente, e Eulogio Vázquez, de 43, ebanista, no punto denominado Corga da Videira, no km. 67 da carreteira de Ourense a Portugal, termo municipal de Entrimo. O infatigable labor de inquérito de Santi e os seus colaboradores deu, no goberno militar de Ferrol, co expediente número de orden 187, legajo 8 (para a Asociación a causa 251 Ourense), remitido á cidade departamental dende a cidade das Burgas, no que as circunstancias da morte dos tres infelices fican explicita e definitivamente establecidas a través dos detallados autos e dilixencias xudiciais de achado, inspección ocular, levantamento, autopsia -realizada polo médico forense don Ildefonso Santalices Pérez- e sepelio dos cadáveres. A autopsia de Roberto, escrita coa caligrafía caracteristica do pendolista, di:
-Cadáver de Roberto Blanco Torres-
Hábito externo: Se trata del cadáver de un hombre cuya edad oscila entre los 40 y los 44 años, de complexión robusta y talla regular. Presenta en la parte media del arco superciliar del lado iziquierdo una herida de arma de fuego corta, con orificio de salida en parte media del occipital; y otras dos del mismo carácter y forma en la zona subauricular del lado derecho.
Se practicó la apertura de cavidades iniciándose por la craneana. Apreciamos gran contenido de sangre y perforación de meninges con destrozo en masa encefálica en la parte recorrida por el proyectil.
Abierta cavidad torácico-abdominal, hemos podido observar la perforación del pulmón derecho en la parte superior y cierta cantidad de sangre contenida en esta cavidad.
Por lo que antecede se puede afirmar que la causa de su muerte fue originada por el proyectil que lesionó meninges y masa encefálica, siendo esta instantánea.
Polo visto, a práctica adoita nos paseos era que as vítimas baixaban do vehículo e os seus verdugos disparaban (case sempre cun Máuser) ao corpo, para impedir que fuxiran correndo (o tiro que Roberto ten no pulmón). Unha vez no chan, os remataban na cabeza, no caso de Roberto con tres disparos.
O pasado día 10 pola tarde, unha fermosa tarde de fogaxe e luz dourada, varios membros da miña familia trasladámonos ao cemiterio parroquial de San Fiz de Galez, en Entrimo, convocados polo grupo de Santi (tres arqueólogos profesionais incluídos), que ía escavar na ábsida da igrexa, onde, segundo a documentación detalla, foron soterrados os corpos. Describir o estado de intensa excitación emocional no que me atopaba non resulta doado. Nestas mesmas páxinas, un post meu referíase á memoria histórica e a dubidosa oportunidade de lexislar sobre materia tan esvaradía. Pero, como dixo Goethe, a teoría é gris e o mundo verde. Compartir a suor, respirar o po que a terra move, percibir o arrecendo do humus inmóbil durante tanto tempo, agardar o achado duns ósos que eventualmente permitirían pechar un ciclo aberto hai setenta e catro anos, consitúe un conxunto de sensacións dispares.
Despois dunha xornada enteira de escavación, os restos non apareceron. Con certeza, na seguridade de que ninguén os ia reclamar nunca, foron retirados para aloxar cadáveres máis recentes, que si apareceron. Non disimularei a nosa decepción, pois proxectabamos conducir os restos de Roberto canda os da súa muller, Julia, soterrada na Peroxa, cabo de Ourense (faleceu en 1966), nun acto familiar no que, a través da declamación dalgúns poemas, queriamos transmitir aos moitos nenos e mozos actuais da nosa prole o sentido da integridade e rigor que guiaron a vida de Roberto, o seu devanceiro. Non puido ser así. Saiba Deus onde foron parar os seus maltreitos ósos.
Nestas liñas quero deixar apenas constancia da nosa infinita gratitude e recoñecemento á estatura ética de Santi e o grupo, ao seu bo facer profesional, a súa cercanía en mester tan delicado, pois non buscan precisamente ánforas gregas. De por parte, na viaxe de volta cismaba eu en que son momentos como os vividos esa tarde os que se acubillan nos recantos máis túzaros da lembranza para se reiterar, consonte pasa o tempo, coa luz máis intensa da vida, a mesma vida que a Roberto lle furtaron cando tiña seis anos menos dos que eu teño agora.

Slow

Que cada estado xera o seu contrario é unha lei, non se biolóxica, química, física ou política, de comprobación incontestable. Que vivimos subxugados por unha dinámica alicerzada na obsesión pola rapidez e o máximo output co mínimo input, unha verdade non menos incontestable. Que tiña que xurdir en Occidente un movemento de opinión que reclamase botarmos o freo antes da ostia final era, como sinapse das constatacións devanditas, inevitable. Se o Slow Movement -que lidera entre outros vultos o xornalista canadiano Carl Honoré- rematará no grande sucesso doutros tantos movementos que no mundo foron (tal o Exército Guerrilheiro do Povo Galego Ceive ou a Cruzada pola Dignidade Mora, do amigo Ignatius J. Reilly), está por ver. De por parte, a lectura de Elogio de la lentitud. Un movimiento mundial desafía el culto a la velocidad (RBA, 2008), exercicio ao que consagrei deleitosos momentos estivais, deparoume moitos motivos para a reflexión e algúns argumentos de autoaplicación persoal, que quixera entender conducentes á miña inminente defección da IAPE (Irmandade do Agobio e o Permanente Estrés), á que, contra a miña vontade, pertenzo.

De certo, o tempo é un embutido de pelexo tan feble e no que queremos meter tal morea de cousas que, nun enlouquecedor feedback, convivimos de cotío cun fondo sentimento de ansiedade e coa frustración da constante insatisfacción (I can't get no... , lembra? e mire que ten tempo!). Todo é veloz, efémero, acumulativo, indiscriminado, sobreabundante, nada, apenas, deixa unha pegada sensible, unha lembranza notable: o cine, a roupa, os libros, a estética, a arte, as modas... todo xira e vira a unha tal velocidade que non somos quen de imaxinarlle raíces, de ancorarnos en algures para enxergar o panorama cun mínimo de calma e tempo. E, mentras, o tempo váisenos como area entre as mans.

Se ben se considera, e malia a miña involuntaria pertenza á Irmandade devandita, hai moito de movemento slow neste humilde furancho chamado Fragmentos da Galaxia (e iso que só souben da existencia certa daquel hai unhas semanas), ou iso pretendín dende a súa creación: un espazo para a reflexión serena, un convite ao pasmoneo e á deliciosa inutilidade de sermos improdutivos e pensar só polo feito de facelo ou de pasar o rato; unha convocatoria a seguir marabillándonos co canto dun paporrubio, co tremolar dun regato ou coa luz máxica dun solpor na Amaía.

Eu sanciono o meu bautizo no movemento Slow cunha expresión de nós, que nos últimos días, en momentos nos que a tiroides me ameaza con liberar un turbillón de adrenalina, repito con salmodiante, pero tranquilizadora, reiteración: a modiño, ho, a modiño.

Unha ficción estival

No borde meridional da punta do monte Insua, en Laxe, fronte a Traba e Camelle, ollando a inmensidade da mar escura hai unha estatua broncínea, de avantaxada talla e finas liñas. Representa unha muller nova e forte que, cun meniño apreixando amorosamente o seu colo, enxerga a lonxanía, coa man esquerda facendo de tapasol. Non me impresiona tanto a contundente metáfora sobre o que alguén, que entendía o mundo só no gris das borraxeiras, chamou as viúvas dos vivos, que tamén. Non me impresiona tanto a dualidade da nai e máis o fillo que agardan pé do cantil o regreso do varón, coa indulxencia e perdón dos fondos voraces, que tamén. Non me impresiona tanto a clásica beleza e harmonía, de helénica serea, da muller, que tamén. O que máis me impresiona –romántico ou animista que un é- deriva da insondable soidade da figura, á que, como a toda estatua, outorgo, outorgamos, a ficción da vida. Imaxino o abismo das noites de trebón que lle agardan, mentres, impávida, coa firmeza fera e a absurda teimosía que só teñen as estatuas, nai e fillo, fincados no xurdio granito do tempo, verán pasar vidas e xeracións enteiras, e, como Godot, seguirán agardando alguén que nunca chega.
P.S. Por certo que, malia que a desconexión estival e a atención a un blog cohonéstanse relativamente mal, sigo aquí, sobrevivindo a agosto.

Pensar non doe

Das miñas aulas de crítica literaria (iso debeu ser polo cretácico medio), lembro un procedemento narrativo denominado, se a memoria non me falla, perspectivismo. O perspectivismo consiste en introducir nunha realidade un narrador absolutamente alleo a ela, de xeito que os elementos desa realidade -que a ollos dos nativos son cotiáns e, polo tanto, faltos de relevo- adquiren na mirada do estranxeiro unha novidade insospeitada e con ese brillo se trasladan ao lector. Algo como o que practicou con fino humor Twain no Ianqui na corte do rei Arturo. Este tipo de imposibles literarios (que un ianqui apareza na alta Idade Media ou que toda a humanidade menos unha persoa quede cega) pode ser orixe de obras inconmensurables da literatura. É o que lle ocorre tamen a Son un gato de Natsume Soseki, novela da que algo xa barruntaban estas páxinas noutro recuncho.
Por riba da circunstancia concreta do Xapón dos primeiros anos do pasado século, a visión perspectivista do felino narrador, mascota de sufrida existencia da familia Kushami, enchoupa todos e cada un dos recantos do, ao seus ollos, poliédrico, extravagante, incomprensible, ridículo, sublime, patético, contraditorio pero sempre fascinante comportamento humano. Un dos aspectos nos que con maior incisión e acerto reflexionan Soseki e o seu gato sen nome é na ruptura dos valores tradicionais da filosofía oriental en beneficio do novo positivismo europeo, que, cos chapeus de felpa, as gravatas e os traxes de salón, ían aos poucos acantonando elementos dunha cultura milenaria.
A risco de que saia un post un pouco longo, non resisto copiar aquí algúns fragmentos da obra que me parecen maxistrais motivos de reflexión, aínda a máis de cen anos de teren sido escritos:
Nuestros ancestros japoneses actuaban de una manera mucho más sabia que nosotros, influidos por las maneras europeas y su así llamado positivismo. El problema principal con el positivismo es que no reconoce límites. Por mucho que insistas en una acción positiva, uno no adquiere ni la perfección ni la satisfacción completa. ¿Ves esos cipreses de allí? Supongamos que decides que interrumpen tu vista y decides cortarlos. Entonces te darás cuenta de que la casa que hay detras se ha convertido en un nuevo obstáculo para tu vista. Cuando consigas derribar la casa, el edificio de más allá se convertirá en una nueva molestia. No habrá final en la búsqueda de una vista perfecta. Pues bien, esa profunda instatisfacción que sientes reside en la creencia implícita, muy europea, de que existe un continuo progreso hacia un ideal imaginario.
E máis adiante:
La conciencia de uno mismo, la necesidad de vigilarnos constantemente, no nos abandona ni un momento, ni siquiera mientras dormimos. Es lógico, pues, que nuestro discurso resulte forzado y artificial. Nos imponemos restricciones e inhibiciones respecto a nosotros y a los demás, y vivimos nuestra vida como si fuéramos eternos pretendientes arreglando en su primera cita un acuerdo matrimonial. (...) El hombre moderno no deja nunca de pensar en qué le reportará un mayor beneficio o, lo que es peor, en qué le ocasionará unas menores pérdidas. No hace sino husmear y temblar, temblar y husmear. (...) Antiguamente a uno se le enseñaba a olvidarse de sí mismo, pero hoy en día las cosas son bien distintas. Se nos enseña a ser conscientes de nuestros propios actos y por eso nos pasamos el día entero dedicados a mirarnos el ombligo.
Non sei vostede, pero eu, cando leo cousas así, sinto un enorme pundonor ao recoñecerme con toda nidieza. Rematar o post recomendando vivamente a lectura da grandísima novela de Soseki fáiseme, polo tanto, un pouco cutre.

Gazpacho

Eu, que vivo na miña na pel de español sen complexo nin reserva algunha, confeso que colguei durante semanas unha bandeira española no balcón e sentín unha gran emoción cando a selección nacional de fútbol gañou a copa do mundo. Hei de dicir que, a respecto do fútbol, son o que tecnicamente se coñece como un paquete, que mal distingo un fóra de xogo e que, de catro veces que penso que é falta, non o é. É dicir, non son precisamente un connaisseur. Pero tampouco teño nin puta de tenis e encántame que gañe Wimbledon un tipo de Manacor (por certo, fermosísima vila). Porque algo debe haber en Manacor de común con Brión, onde habito. Por exemplo supoño que nos bares de Manacor se xoga ao subastado coa baraja española, o entrañable naipe opaco marfil, esmeradamente fabricado dende hai moitos anos por Heraclio Fournier, Vitoria. Que da capital de Euskadi teña saído un dos símbolos máis prístinos e inequívocos de España non deixa de ter a súa coña. Porque nisto dos símbolos, tan traído e levado nos días últimos coa eclosión de enseñas rojigualdas, todo é segundo e como. O símbolo é, de seu, convencional, une unha parte significante a outra parte significada en virtude dun acordo social: o branco é a cor do loito para os chineses, e que a pomba sexa símbolo da paz ou o corazón do amor non deixa de ser máis lóxico ca que o fose unha pega ou o fígado. Outra cousa son aqueles elementos que, alén de convencións máis ou menos puntuais, acadan, co paso do tempo, un valor simbólico fronte ao que ninguén reaxe, pois sería absurdo reaxir. Eu creo que aínda máis ca a bandeira -tan deostada pola esquerda e os nacionalismos periféricos tras corenta anos de ditadura e matraca nacionalista (española)-, a tortilla de pataca con l.t.s. (leituja, tomate, sebola), a ensaladilla con bistés empanados (agora rebautizados milanesas), o tute subsatado, as verbenas, o tinto con jaseosa (agora rebautizado tinto de verano), Hazañas Bélicas de Boixcar, as bolas de chicle bubble-gum, las cañitas del viernes ou a baraxa de don Heraclio son elementos culturais dun poder simbólico que ninguén discute e todo o mundo acepta, en Brión e en Manacor. Porque definen un estilo de vida específico, e, por certo, moi agradable. Coincido plenamente co spot dunha coñecida marca de gazpacho: No hay verano como el nuestro. Iso é sabedoría.

Creatividade lingüística

Coa súa mordacidade irrepetible, Perich deixou dito que a universalidade do esperanto reflectíase claramente en que era un idioma que ninguén coñecía no universo. Dotar artificialmente á humanidade dunha koiné ou lingua franca, capaz de conxurar o atroz castigo bíblico de Babel, é, penso eu, un intento xerminalmente chamado ao máis estrepitoso fracaso (con todos os meus respectos para Mr. Zamenhof e tanto benemérito e animoso esperantista como no mundo hai). Outra cousa é que, acó e aló, con máis ou menos fortuna, sempre teña habido quen, como entretemento maiormente, se dedicara á invención de linguaxes, actividade á que sempre fun especialmente sensible, e non só como espectador senón tamén como inventor activo. Recordo ter trazado, por volta dos meus dez ou once anos, o plano dunha megalópole futurista e tecnolóxica, na que a xente vivía demenciada polo estrés urbano, á que bauticei Neuroburg. Orixinal que é un.
Na memoria de todos está, supoño, aquela mélange chocarreira que falaban na Syldavia e Borduria dos Tintíns, con resabios eslávicos: Vengya kon nosz on gendarmaskaia. O suahili de pega das pelis de Weissmüller -o tarzán teutón- era outra especialidade: Ankawa; Pachi, pachi ou Yuyu son expresións que, con todo merecemento, fan parte do noso imaxinario colectivo. Os pastiches de romanos, espartanos, exipcios, mesopotámicos e outras culturas aínda máis enigmáticas, das sesións de infantil da miña nenez, dos que Maciste constituíuse en paradigma, facían permanente gala desta, por veces ben torpe, habilidade.
Sesión das catro, un domingo no Teatro Principal da Estrada, poñamos que por volta do 68 ou 69. A peli, hispano-italiana, ía dunha abigarrada civilización de mulleres amazonas, que "cantaban" a rimel e cruzado magico de Playtex a cen metros. As gichas falaban un idioma que quería soar impresionante pero a cousa era tan pataqueira que xa o balbordo infantil comprometía seriamente a correcta audición do filme, e ben pouco, por certo, se perdía. Mais, nun momento dado, a raíña das tipas vai practicar un sacrificio cruento cunha amazona inimiga. Aí a peña foi acougando, porque xa se sabe que se hai sangue hai acougo. Como aperitivo á inmolación da vítima, a raíña pide á bruxa da tribo que sacrifique unha enorme serpe, que lle ofrece nunha especie de gran bandexa. Se xa a peli proporcionaba a tan selecto público pouca credibilidade, no silencio expectante da escena, o que saíu da boca da raíña amazona foi o inicio dunha apocalipse poucas veces verificada naquel establecemento. Literalmente dixo:
-Méteanakona.
Crin que viña o cine abaixo.

O que hai

Unha crise de proporcións bíblicas e con toda a pinta de seguir aquí e seguir medrando ten acantonado contra as cordas á clase política, que vive en xeral en Occidente momentos moi baixos, incapaz de respostar unha pregunta que é un clamor, unha pregunta dotada desa sublime sinxeleza característica dos tolos, os nenos e os desesperados: para que serven os políticos? Se non só capaces de nos tirar desta situación de postración senón que, aínda, todas as trazas sinalan que a isto chegamos por unha desastrosa xestión dos recursos, cando todos os indicadores indicaban -que é o teñen que facer, por certo, os indicadores- un final calamitoso a tantos anos de derroche, como xustificar soldos millonarios e una vida chea de glamur e os meles da fama?
Eu teño a sensación de que a política é unha carreira, como as das estrelas do cine ou a música, pero, contrariamente a estas, a carreira dos políticos chega un momento en que mellor canto máis anonimamente se desenvolva. Xa saben, o caso é non perder comba. Ter noticia de que certa exministra socialista, con serias dificultades para o recto uso da linguaxe articulada e que gañou a pulso o galardón dunha impericia ilimitada, continúa unha fulgurante, malia por fortuna semianónima, carreira política cunha nómina de 22 000 euros mensuais, non contribúe precisamente a acreditar, nunha conxuntura crítica para moitos cidadáns, a unha bizarra caste de semiprofesionais na que os emolumentos semellan valorarse de xeito inversamente proporcional aos seus méritos e capacidades.

Imaxinación e acrónimos

Ben sabido é que todo estado de opinión xera o seu contrario. No caso do tan incruento coma estéril debate que enfronta a tecnofilia coa tecnofobia, estas páxinas procuran manterse nun prudente termo medio. O canto ás excelencias da teconoloxía atempérase, pois, cando é preciso, co atilamento dos seus inconvenientes e problemas. Un dos efectos colaterais máis negativos do noso permanente contacto con máquinas omnipotentes é, creo, a merma inevitable que tal contacto provoca na imaxinación. Eu, que proveño dunha xeración que facía unha espada de romano dun pau, dunha leira a selva amazónica e dunha modesta poza fluvial a máis marabillosa piscina, non deixo de sentir certa mágoa por nenos fillos da opulencia que, tendo catro videoconsolas, bicicletas de última xeración, TV dixital con 60 canles, internet con ADSL, canchas de deporte e piscina fronte á casa, exclaman unha fantástica tarde de verán: Papi, me aburro!!
A ausencia de imaxinación, derivada cun escaso desenvolvemento do hemisferio cerebral dereito, relaciónase, aínda, con outras moitas manifestacións da vida moderna. A nulidade de moita xente para o humor e, mesmo, para a captación dos máis elementais dobres sentidos e xogos de palabras é algo que sempre me chamou a atención. Existe un testemuño social moi concreto desta incapacidade para o desenvolvemento, digamos, lírico das actividades humanas. Antes, os negocios tiñan nomes sonoros e suxeridores: había en Ferrol unha zapataría co fermoso nome de La regeneración del calzado. Chamar O velocípedo a unha tenda de bicicletas, Espumosos Ovidio a unha humilde factoría de gasosas, Elviriña a unha pequena mercería, La caridad a unha panadaría, La casa del fumador a un estanco ou O ben me sabe a unha pastelaría, parécenme eleccións sublimes e cheas de amor ao oficio.Por contra, a nomeada tendencia patria ao acrónimo produce especimes espeluznantes: Riperfer, Macoyma, Construgal, Rodrifer, Fonelec… cantan de tal maneira aos seus correspondentes desenvolvementos léxicos (Ricardo Pérez Fernández, Manuel Costoya y Mato, etc.), que deixan pouco espazo ao maxín. Algúns como a famosa taberna baionesa Jakeyvi ("Jamón, Queso y Vino") son pezas xa antolóxicas. Outras como Pavoroso ("Pavimentos Oroso", caso real) inclasificables.
Boa finde!!

A levedade que se sente cando marchan as visitas

Lembran o final de Bienvenido Míster Marshall? Tras tantos preparativos, ensaios de desfiles, indios e vaqueiros de pega, fontes con chorrito, angueiras, traballos e fatigas, os coches dos americanos cruzan a pequena vila como foguetes, sen deterse, perante os atónitos pueblerinos que, en segundos, ven esfumarse tantas ilusións e soños acubillados na esperanza de que o Tío Sam chegara con sacos de dólares e a panacea que os sacaría da miseria.
O malo, creo eu, dos macrosubidóns colectivos de adrenalina é a levedade inevitable que, como aquel descorrerse o veo da realidade que sucede á extase do opio e que tanto temía don Edgardo americano, vén tras a euforia. Dicía a abuela de Pepe da Farola: noites alejres, mañás tristes, cabezas vanas, por que non durmistes? Eu non querería agriarlle a festa a ninguén, pero non se me escapa que, ao cabo, tras toda esta vesania mediática arredor dos 23 espartanos con Iker-Leónidas á fronte derrotando nas Termópilas austrais a un Xerxes loiro e de camiseta laranxa, se agocha a realidade, que non hai cousa máis túzara ca ela. Sinceramente, teño para min que botarlle o ollo ao Sres. Rajoy ou Zapatero ou ás Sras. Sáinz de Santamaría ou Fernández de la Vega, dentro de vintecatro horas, no debate consabido, tirándose os trastos á cabeza, ha ser antídoto radical e suficiente para este veleno da ledicia nacional. Un acordante, gris e aburrido, de que a rutina, como o ADN, tamén ten unha cadea: hipoteca-chegar a fin de mes-érguete que son as sete-tes quince chamadas perdidas no móbil-recolle os nenos-reunión ás 9:00-reunión ás 10:00-pasouche o prazo de entrega-isto é para onte…
Pero, como París, sempre nos quedará La Roja.

Wagahai da neko de aru

Eu non son lector de limiares, prefacios, adros, prólogos, introducións nin notas previas. Mesmo, malia as recomendar como editor, tampouco son moi amigo de ler as manchetas promocionais das cuartas de cuberta ou lapelas. Anóxame a teima de moitos autores e editores de querer titorizar en exceso ao lector, coma se este fose un neno ou un incapaz precisado de guía ou rodrigón vixiante. Un libro debe terse so e, como lector, teño para min que canto menos se saiba previamente del máis libre será o noso xuízo e menos nos veremos constrinxidos por ideas máis ou menos preconcibidas que, ao modo dun leito de Procusto, rematarán por limitar ou modelar a nosa lectura. Isto é un desideratum moi difícil de cumprir, pois entre a maioritariamente irresistible sedución de pedir datos a Google e o torrente de involuntaria información baixo o que vivimos, acceder a un libro e o seu autor virxes de datos previos é practicamente imposible. O cal non deixa de estar en certa contradición co feito de que o libro e o seu autor, fronte aos artistas de cine e/ou música, gozan dun sex appeal moi relativo, cando non inexistente, con limitadas excepcións na cultura (??) do best-seller.
Cando hai unhas semanas, un amigo impresor, magnífico profesional e mellor persoa, me agasallou con algún dos títulos saídos das súas prensas, caeu nas miñas mans un volume curioso. Da editorial, Impedimenta, xa falei nestas liñas a propósito doutro título.
O libro do que falo é Soy un gato (Wagahai da neko de aru, orixinalmente publicado en 1905; Impedimenta, 2010), do autor nipón Natsume Soseki. Da obra e o seu autor, á parte dos datos expresados (título orixinal e data de publicación), non sei nin de momento quero saber gran cousa. Sei que a unha amiga encantoulle; sei que, polas trazas, a versión castelá é moi boa e sei que o protagonista da novela é un gato que, a través dunha minuciosísima e erudita dissectio do comportamento dos homes e mulleres que o arrodean -nunha sociedade nomeadamente tradicional que se debate entre un inmobilismo milenario e as novas formas da afectación occidental- permite destilar unha visión gatuna e sumamente irónica do insondable fondo de irracionalidade, estupidez e necia vaidade que latexa, xorda pero irremisiblemente, na nosa condición humana.
Eu, que sempre entendín que no antigo Exipto os gatos fosen deuses, dende hai uns días, cada vez que vexo un gato, ollándome do xeito vítreo e paralizante que teñen os gatos de ollar, trago saliva e me pregunto que estará pensando. Porque -seguro- está pensando algo.

Vanitas vanitatis

Espelliño, espelliño... Quen é o máis...?
Ai, vaidade!

La roja

Contan que en tempos de Diocleciano, e en ocasión de azoutar con impiedade a hambruna a cidade de Roma, o administrador da frota imperial, aportada en Alexandría, interrogou o emperador, a través da mensaxería da época, sobre qué cargaba nas galeras, se area para o circo -pois coñecidas eran as excelentes propiedades que a area do deserto exipcio tiña de absorber as grandes cantidades de sangue que se verquían nos bestiais combates e sacrificios-­ ou trigo para atenuar a fame do pobo. Tras varios días, a resposta chegou contundente: area para o circo, por suposto.
Escribo estas liñas a apenas seis horas para que dea comezo o match histórico -hai que ver ata que punto esta devaluado o pobre adxectivo histórico!- que enfrontará en semifinais do campionato do mundo a Alemaña e España. Tras tantos e tan frutíferos anos de relación co país xermano, sinto o corazón dividido. Pódeme, en calquera caso, a patria, como, creo, non podía ser doutra maneira. Ora, falando de tópicos intemporais, non hai como a sublimación da razón co impulso, da conciencia coa emoción, das cuitas coa paixón. Diocleciano, que sabía ben onde lle apretaba a caliga ao populacho, quería area para o trigo, mal morrera a xente de fame polas rúas. E Zapatero? Ai, que quererá ese jalopín? Teño para min que se gaña España (valla a rima), adeus crise, adeus indignación dos funcionarios, adeus débacle inmobiliaria, non hai políticos corrutos, que marabillosa lei do aborto, que magnífica suba do IVE, que fantástica presión fiscal, non chegar a fin de mes é unha experiencia feliz, todos con la roja e que llean bertorella á crise.
Xa di o gato de Natsume Soseki: cousa difícil de entender son os humanos, ho!
(Nota bene: a recomendación literaria ía implícita e porque me viña ben para rematar o post. Outro día falamos de Soseki e o seu micho).

The Secret Life of Trees

O de menosprezo de corte e alabanza de aldea é, como cantarlle a unha namorada que non nos fai maldito o caso, un tópico literario, unha desas ideas que, con diversas formas e manifestacións , vai e vén, xa entre xentes simples, xa ilustradas, dende que o mundo é mundo. Modernamente, atopou no modelo das urbanizacións periurbanas de acaroados (v.g. adosados na lingua do imperio) un aire fresco e renovado, pois, pardoxalmente, quen gabamos a vida da aldea somos seres que vivimos umbilicalmente unidos, madia a levamos, á cidade e a vida urbana. Na medida, pois, en que habitar nunha urbanización sita nunha freguesía de vai para mil anos me proporciona elementos da vida natural que, doutro xeito, non serían accesibles, estas páxinas teñen recollido xa diversas facianas do meu gusto pola vida do campo, do meu entusiasmo polas expresións da sabedoría de Natura. Ficar pampo nunha tardiña de verán escoitando o rechouchío dun paporrubio mentres o sol deita a súa última raiola sobre o val en calma, percorrido de delicadas volutas de brétema e fume, constitúe unha emoción que ten moito de intemporal e puro. Por iso creo que deixarse seducir por cousas así, sinxelas e exentas da impostura dunha vida artificiosa, é de seu unha actitude boa e nobre.
Eu sinto unha gran admiración e agarimo polas árbores. Conste que esa humanización excesiva que Tolkien practicou con Bárbol e os seus ents sempre me pareceu un dos flancos máis febles da triloxía (e creo que Jackson tamén o sentiu na peli pero non lle quedaba máis remedio que respectar o orixinal). As árbores son seres vivos pero vexetais. A transmutación das árbores na vida móbil e animal sempre foi, na miña opinión, un fiasco literario: freixos que andan, troncos de carballo que nas súas enrugas centenarias figuran caras de persoa, vellos salgueiros cheos de falsía e maldade que agardan incautos para os zarrapechar eternamente entre as súas musculosas raiceiras… nunca prenderon en exceso na nosa antropoloxía cultural. Ora, iso non quita que, dun xeito inconsciente, atribuamos tamén cualidades case humanas ás árbores. Nos meus paseos pola Amaía teño grandes amigos aos que saúdo co afecto das amizades vellas e desinteresadas: tres eucaliptos xigantescos que abeiran a corredoira que comunica Gosende con Sanín; un carballo, un pouco máis adiante, coa raigame ao descuberto sobre un borde da estrada, que dá sombra á pista que hai preto dos muíños; un enorme chorón que treme de satisfacción cando lle dou os bos días; unha sobreira, recatada pero oronda como unha dama romana; un grupo de castiñeiros novos, fornidos, copudos, arrecendentes a mocidade e ganas de vivir, que chantan as súa raíces nun fermoso souto de par dun regato, preto de Vidaloíso… Con todos eles son cordial e afectuoso. Pero, por veces, e sen que acerte a explicarme por que, teño a sensación de que, despois de eu pasar, fican moitos deles falando en besbesellos mal de min.

Cristiano for president

Sobre lingua e ideas preconcibidas, contábame certo lector de portugués dos meus anos da carreira ―nativo de Coimbra e fillo dilecto da súa alma mater― que preto da impresionante abadía de Alcobaça ―alí onde se quintaesenciaron tanto o omnímodo poder como a núa sobriedade estética do Císter―, nunha excursión con estudantes da minerva compostelá na que el oficiaba de cicerone, como queira que o autocar que os conducía levaba claramente serigrafado no exterior “Universidad de Santiago de Compostela”, unha señora á que o meu home inquiriu sobre o mellor itinerario para chegaren ao cenobio, negouse en redondo a contestar, pretextando não percibir o castelán. Cando Mário, que así se chamaba o lector, en perfecto portugués lle fixo ver que el era desa nación, oriúndo de Coimbra, a boa da vella seguía teimando:
―Não percibo, não percibo.
Desta mutua incomprensión hispano-luso-hispana falaba eu hai non moito. Hoxe sorrín ao ler nun xornal gratuíto que grupos de independentistas galegos se desprazaron a Valença a apoiar a selección lusa no partido contra España. A escena na que um espanhol intenta explicar a un camponês minhoto, nun bar de Valença, as razóns que o levan a cruzar a fronteira para alentar a selecção portuguesa só pode recibir un cualificativo: sublime.

Zzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz

O comezo de Terra Brava de Fole sempre me resultou moi agradable. A idea da próxima invernía nas terras altas de Lóuzara e Incio mentres os protagonistas (tío e sobriño) saborean moi ao seu gusto os dourados días de xuño constitúe un cerco narrativo especialmente grato. Así, atopan un balance estival e luminoso moi axustado as duras historias de morte, misterio e medo que o autor reserva para os escuros días do rudo inverno da serra. De camiño á súa casa do Incio, o tío do protagonista -médico rural entrado en anos-, despois de xantar en Sarria, sente "saudades da sesta". Tamén eu, nestes días de fogaxe, sinto saudades da sesta; non unha sesta de regulamento, se por tal se entende -e hai moita xente que o fai- poñer ata o pixama e ir para o cocho tres ou catro horas, práctica que teño por nomeadamente insana, e o discurso médico de todos os tempos sanciona o meu parecer. Pero (e creo telo lido nunha entrevista ao neurólogo Estevill) entregarse a unha breve soneca post prandium de quince ou vinte minutos, un apenas deixarse mecer nos doces brazos de Morfeo sen perder de todo a conciencia da vixilia, é un pracer de deuses. Nos días do estío, como adro e estímulo a esta brevísima interrupción do tráfago cotián, gusto de ler unhas liñas, nun recanto reservado do meu pequeno xardín. Alí, recostado na hamaca, baixo a sombra deleitosa dunha enorme photynea, provoco unha perfecta comuñón entre essentia e accidentes, verbigratia, entre natureza e hiperteconoloxía: a miña man dereita sostén o meu e-book mentres a esquerda aloumiña de vagar as follas dun aromático mandarineiro. Antes de que o soniquete me renda, un pensamento vagamundo me vai rondando: hai anos, cando tiven na man por primeira vez un teléfono móbil, crin que aquel trebello era o summum da tecnoloxía e que tiñamos chegado a un "tope" de desenvolvemento. Precisamente a evolución da tecnoloxía dos telefónos celulares e a ineludible comparación entre aquel mancontro de antenas e o móbil que hoxe teño empúxanme a pensar que o e-book do que terma a miña man dereita é un trebello antediluviano en relación ao que serán os e-books de dentro de quince anos. É dicir, non só evoluíu, e dun xeito radical, a tecnoloxía, senón (o que é máis importante) os nosos parámetros na percepción de tal evolución. Hoxe sabemos que nada é o "tope" de nada e, anulada xa a nosa capacidade de asombro, desbotamos facer previsións para o futuro,
Curiosamente, cando Pedro Chosco me vence, o e-book cae, inevitablemente desprendido da miña man. Pero non lle pasa nada. Debe ser que a herba lle ten respecto. Ou amor, vaia usté a saber.