A ilusión perdida

Iñaki Gabilondo, ademais de 71 anos magnificamente levados, ten unha lucidez de xuízo que brilla estrelecente nun firmamento público atoldado de botarates e mamarrachos, endemicamente incapacitados para algunha idea ou destello de autenticidade que vaia para alén dunha ducia de tópicos mal fiados. Nunha interviú que lle vin o outro día, afirmaba o xornalista que, contra a recentísima especie de que a nosa Transición foi unha epoca estéril na que ficaron moitas contas pendentes co franquismo, naqueles anos había algo que no presente deixa sentir a súa falta cada vez máis violenta e teimudamente: había un proxecto de país. Entendo eu, que vivín con intensidade aqueles tempos, que tal proxecto era, en efecto, colectivamente percibido e colectivamente executado nunha dobre dirección: unha clase política que soubo estar á altura de circunstancias tan difíciles e unha sociedade que respondeu con  serenidade e ilusión aos moitos espellismos que provocaba o deserto da recente ditadura. Hoxe fartámonos de endosar a unha caste de políticos, na verdade dificilmente empeorables, todos os males do século, como se os nosos políticos fosen extraterrestres chegados a esta vella pel de touro co designio de facernos a puñeta, roubar e vivir regaladamente á nosa costa. Os políticos, en España hoxe pero tamén nas polis gregas e na Alemaña nacionalsocialista, son o directo reflexo da sociedade que os propicia, eventualmente elixe e, ao cabo, tolera. A miña opinión é que o corpo civil que, cada vez con menor propiedade, chamamos sociedade española, é apenas de mellor calidade ca a clase política que, teoricamente, a representa. Tal vez, como no símil valleincllaniano, o país leve moito, demasiado tempo espellándose no Callejón del Gato e o esperpento non dea para máis. Fronte ao sebastianismo dalgúns, convencidos de que un político auténtico nos sacará desta postración a base do discurso da sinceridade, da volta ao servizo público e a honradez, eu creo que o mal é de todos e non vale botar balóns fóra: España non ten proxecto e, como nave sen rumbo, bandea nun océano de desilusión e valores esquecidos, enarborando a bandeira do sálvese quen poida. Xa non hai ofertas, nin discursos posibles, nin sequera ideoloxías, porque, por riba destas, unha escura capa de corrupción iguálao todo. Isto é o que sinto, pero non me fagan moito caso. Serán os anos.

Espiritismo, flema e festa jolgorrio

Un bo amigo, que acaso estea agora lendo esta columna, agasalloume co relato dun delicioso sucedido, que, á súa vez, lle participou un colega seu, profesor nos Estados Unidos. É o caso que a alumna dunha prestixiosa universidade propuxo a certo catedrático senior redactar, baixo a tutela académica deste, a súa memoria doutoral sobre a vida e obra dun personaxe moi pouco coñecido do século XIX, arredor do cal as fontes eran especialmente inexpresivas. Na primeira reunión que mestre e pupila mantiveron para pulsar os avances da investigación, o vello profesor ficou pampo perante a avalancha de datos biográficos despregados pola doutoranda. Cando esta, vendo o grato asombro do seu titor, confesou que todo o obtivera directamente do seu biografado, aquel non puido menos que preguntar,  no colmo da estrañeza, como podía ser iso, tendo en conta que o fulano levaba cento cincuenta anos dando malvas. A moza, con absoluta seriedade, confesoulle que establecera contacto co personaxe nunha sesión de espiritismo, manifestándose a pantasma reservada ao principio e remisa a falar de si, pero ao pouco disposta a colaborar no inquérito da súa vida. A reacción, polo visto, do profesor foi serena e, con toda delicadeza, animou a súa discípula a seguir transitando un procedemento investigador que, malia a súa evidente heterodoxia, semellaba estar rendendo tan ricos froitos. O que, para o seu chaleque, o bo do home pensaría de verdade é algo que a crónica do meu amigo non completa, pero que, na verdade, resulta indiferente. Imaxinan un profesor universitario español no mesmo caso?
Teño para min que a contención expresiva tan característica dos pobos anglosaxóns é un trazo social de máis fondo calado ca o que poida semellar a primeira vista. Malia o deostada que resulta a ollos mediterráneos, a flema das xentes boreais induce máis ao pensamento cá emoción e neutraliza, ou cando menos atempera, o aguillón do estímulo primitivo co xuízo e a reflexión, todo o cal contribúe, sen dúbida, a alicerzar o seu éxito como culturas preponderantes do mundo. En compensación, por estes pagos consolámonos crendo que a festa jolgorrio é un patrimonio que xa quixeran americanos, suecos ou holandeses e venerando como xenios a provectos políticos de pelo branco aos que se lle vai toda a forza pola boca, xesticulando como histrións, berrando e insultando. Dando exemplo, vamos.

Unha anécdota

Cando era neno, contábase un chiste que sempre me estrañou. É aquel no que un grupo diverso de europeos proba a súa capacidade de convivir cos porcos dunha cochiqueira. Os alemáns tardan tres días en saír; os franceses cinco; os ingleses unha semana. Entran os galegos e ás doce horas… saen escopeteados os porcos. No meu inxel pensamento infantil, o que me estrañaba era sermos precisamente os galegos quen riamos do chiste. Eu razoaba que a cousa tería máis lóxica se fosen os franceses ou alemáns os que provocasen a fuxida dos cochos e non acababa de verlle a graza a ridiculizarnos a nós mesmos. Só co tempo, e as moitas cicatrices que vai deixando na alma esta congostra virada e fodida que é a vida, cheguei a penetrar o fondo de autodesprezo que nos é característico. O discurso de sesudos antropólogos, ideológos, políticos, historiadores e outros intelectuais de gardarroupa explican, segundo a cor de cada quen, as razóns desta peculiar tendencia á autodeprecación. Eu as relaciono cun secular subdesenvolvemento moral, pois, simplemente, ignoro por que un pobo contento de si mesmo ía autodesprezarse. Nunca me traguei o pildorazo do campesiño asoballado e demais monsergas, plausibles, tal vez, hai cen anos pero sen base algunha hoxe. Somos, en moitos respectos, o que nos merecemos como pobo e como sociedade. O instinto basal do depredador esténdese do político corrupto, que alimenta titulares arreo, ao labrador que arrasa bosque para plantar eucaliptos; do mariñeiro que deita pola borda da embarcación todo o plástico que lle sobra, luxando o mar que o alimenta, ao furtivo que non respecta os prazos que marca a natureza. Existe no país unha impermeabilidade social claramente perceptible á educación, a intelixencia, a modernidade, a honestidade e o pensamento colectivo, carencia que eu entendo frontalmente contraria á constitución dunha sociedade civil, sen a cal ningún país é un gran país

Comprometín toda a tarde dun sábado a esperar o tractor de leña que un empresario (¿) do ramo me prometera para as tres da tarde. Chamei ás tres e media. Díxome que ás catro e media. Ás cinco e media volvín chamar e xa nin me colleu o teléfono. O inaudito é que eu lle ía pagar, claro, e que o fulano dedícase a iso, a vender leña. Unha anécdota? Pode. Todo na vida, se ben o pensamos, son anécdotas.

Rosa, rosae

Axudando ao meu fillo Juanpe co latín da secundaria (no seu colexio, cousa rara, é obrigatorio), rememoro sufrimentos escolares, hoxe entrañables malia teren influído amargamente no seu momento, ao punto de facerme case desistir de seguir coa carreira. Suspendín latín en segundo ano da miña licenciatura en Filoloxía Hispánica, pois daquela consagraba eu a miña condición de estudante en Compostela a unha existencia noctívaga, na que Tácito e as Metamorfoses ovidianas se conciliaban pouco coa ofrenda dos meus dezanove anos a musas, digamos, máis mundanas. O verán subseguinte ao patinazo, e xa reposto do trauma (era o primeiro suspenso da miña vida), adiqueino a traducir De amicitia, de Cicerón, un sublime tratado de humanidade, que evidencia o herdo incalculable de Roma ao mundo occidental. O que comezou sendo unha obriga por demais molesta, e directamente imposta pola necesidade de render contas no exame de setembro, foi mudando paseniño nun labor feito, ao cabo, máis por pracer ca por compromiso. No silencio nocturnal do estío e baixo a luz pálida do flexo, eu ía montando as pezas da sintaxe ciceroniana e adquirindo aos poucos a visión dunha paisaxe lúcida e coherente, cando penetraba o sentido final dun período que comezara cinco liñas máis arrriba. Xa aprobada a asignatura, seguín durante meses traducindo, por puro gusto, outras obras e autores. Hoxe teño a absoluta certeza do moito que a miña pobre intelixencia debe á extraordinaria ximnasia mental que é o latín e ao acervo cultural que me proporcionaron os clásicos. Na sempre imprescindible incitación ao pensamento complexo, o abandono de materias como o latín ou a filosofía supón unha lamentable depauperación intelectual. Actualmente, cando tanto se bota man dunha artillaría terminolóxica que inclúe produtividade, transferencia de tecnoloxía, excelencia ou rendibilidade, ata o punto de mesturárense alarmantemente as lindes da universidade e da empresa, un profesor que ensina os verbos polirrizos gregos, as fontes medievais de Lutero ou o positivismo hegeliano, pregúntase, con moita razón, o valor que as súas ensinanzas teñen en termos de transferencia de tecnoloxía ou produtividade. Sospeito que Sócrates tería serias dificultades hoxe para acreditarse como catedrático universitario de Filosofía.

Un niño de pombo

Os temporais deste terrible inverno derruban edificios, levantan tellados, derraman bosques e xeran vagas xigantes, capaces de mover coches e mesmo de engulir vidas humanas, as vidas de quen ignoran a virulencia do perfecto asasino que pode ser o océano. Pero, como nunca choveu que non escampara, tras o trebón vén a calma, malia que, no país, a calma sexa, ben de veces, o torvo heraldo de novos vendavais. Cando isto escribo, contemplo o val da Amaía baixo o palio dun ceo de inverno, azul e pálido, sutilmente mechado de nubes branquigrises, a imaxe amable dunha natureza materna e tépeda. Atopo na contemplación da paisaxe, no mudo estupor perante a súa serenidade elementos de reflexión. Eu penso, por exemplo, que a estupidez e a maldade humanas foron incrementándose, en canto pautas de conduta social, na mesma medida en que se foron esquecendo os ritmos eternos, sabios e pausados de Nai Natura, torpemente substuídos polos aberrantes elementos constitutivos diso que chamamos vida moderna: comer lixo ás présas, beber máis lixo, durmir de día a causa do insomnio nocturno, padecer angustia cando nada nos falta e todo nos sobra, someterse á tensión permanente, da competitividade, da produtividade, da rendibilidade, do alimento da autoestima, da envexa do éxito alleo, da inexplicable ignorancia allea acerca da nosa evidentísima valía… é dicir, do estrés. Non quero dicir que o home paleolítico non fose tamén, ao seu xeito, vítima do estrés. Pero malíciome que entre arriscar o pelexo diante dun mamut de sete mil quilos e non acadar o nivel de produtividade da empresa, media unha medida do estrés definida por 50000 anos de evolución. Aí seguimos. Temos máis saúde e estiramos o noso programa biolóxico, dominamos as forzas cegas de bacterias e virus, inventamos milleiros de leis e normas, todo para alicerzar a nosa existencia no benestar, pero o suicidio é en Occidente a primeira causa de morte traumática, máis que os accidentes de coche. Entre tanto paradoxo, eu adoro as leccións, caladas pero sublimes, con que a natureza humilla a nosa vaidade. O temporal levou andamios e edificios, derramou piñeiros, arrincou tellados e vidas inocentes, pero, nunha nogueira que coñezo, hai un niño de pombo que sobreviviu a tanta turbulencia. Cada vez que o vexo, suspiro reconfortado