Palingenesia

Ao meu devanceiro, o cidadán Roberto Blanco Torres, xornalista de raza, metéronlle catro tiros na cabeza no outono de 1936 por crer inexorable e verticalmente na ética pública. Afirmou nunha ocasión que o mellor negocio é sempre a honestidade e empregaba nos seus artigos un «palabro» de nación helena, palingenesia, que vale 'reconstrución', para referirse á necesidade intemporal de permanente remozamento moral na práctica política. Roberto era, obviamente, un inxenuo, pois propios de inxenuos son conceptos como servizo público, integridade ou coherencia. E, como tantos milleiros de inxenuos, era pobre. Contan que unha vez houbo de pedir cinco pesos a Ramón Otero Pedrayo para saír do mal momento no que andaba (e sempre andaba nalgún). Hoxe, case oitenta anos despois, a ética pública segue sendo unha utopía e os pobres seguen sendo inxenuos. Só a inxenuidade, de certo, é quen de tender un velo de paciencia na vida cotiá de case cinco millóns de desempregados que, cando ligan o televisor para ver o «parte», asisten atónitos a unha media de dez minutos por telediario monograficamente consagrados a algunha «operación» (ergo, escandalazo) na que, como as frebas na vitela, sempre hai un político ou, mesmo, algún coñecido «aristó» mesturado en turbios asuntos de diñeiro, de moito diñeiro. Observou vostede que en España raramente os escándalos son por amor, sexo ou algunha outra paixón? Sempre é a pasta, país de galopíns. Supoño (e dou grazas por só supoñelo) que, non tendo pan que levar á casa, ver o sorriso farto de Francisco Camps entrando nun haiga, mentres nubes de xornalistas perseguen a mellor instantánea como se tratase dunha estrela da alfombra vermella, debe ser unha experiencia difícil, algo así como acender o cigarrillo polo filtro, tragar vidros ou pisar a caca dun can. Non quixera que estas palabras se interpretasen como unha convocatoria á degollina pero sinceramente éncheme de pasmo o grao de resignación colectiva que o país vén manifestando nos últimos anos. Malíciome, porén, que se esta crise —punta dun iceberg brutal de desequilibrios internacionais— segue dando presión, máis tarde, máis cedo chegaremos a un punto de inflexión. Está no noso adn esquecermos permanentemente as leccións maxistrais da historia, pero á historia, como ao inverno, non a comeu o lobo. Na mesma efusión de sangue que o Terror impuxo nas guillotinas de 1789 estaba modelándose a democracia moderna e o Estado de Dereito. Pero cada vez que se obriga a un cidadán honesto e cumpridor, pero desempregado, a comungar coas rodas de muíño dun novo escándalo, a democracia e o Estado de Dereito manifestan toda a súa febleza, a mesma febleza dos bens funxibles, que se desgastan na mesma medida en que se usan. Torres máis altas caeron.

A cidade das sombras

No comezo de La Casa de la Troya, Pérez Lugín (supoño), querendo transmitir as sensacións do tal Gerardo Roquer, señorito madrileño bastante gilipollas arribado a Compostela na carrilana da tarde, sobe ao trono compostelán tres elementos: a choiva, o aburrimento e a tristeza. En efecto, contra o cambio climático que pouco e pouco nos furta o noso máis preclaro patrimonio, a choiva, Santiago será sempre unha cidade invernal, lóbrega, escura, onde o estío é apenas unha anécdota. Santiago transmuta a humidade da pedra no ton, denso e algo sinistro, das campás basilicais dando as horas. Do mesmo xeito que só un día de esplendente sol destila no seu puro zume as celosías da Alhambra, un vendaval de novembro é o caldo natural no que se coce Compostela. A aura medieval das Platerías atopa un eco certo nas puñetas de puntilla do arcebispo Rajoy e a choiva barroca do Obradoiro tingue de orín a covachuela do arquiveiro Pérez Costanti. Todo é parte dunha cerna construída pola maxia do tempo, porque Compostela ten, por se vostede non o sabía, un tempo propio, no cronolóxico, no meteorolóxico, pero tamén no lírico. Eu imaxino que Daniel sorrí porque sabe onde está o Códice e, picarón que é, ten a orquestra celeste revolucionada nun puro díxome díxome. Anda o trasno besbesellando no callejon de Salsipuedes e nas rúas o demo negro dicindo verderoladas ás beatas e erguendo as saias ás pelayas. Dicía eu que Santiago é unha cidade escura. É. É mais, eu creo que as autoridades, século tras século, ano tras ano, están empeñadas en seguir nutrindo a nosa peculiar auréola. Santiago escatima a súa luz artificial, carácter que semella querer transmitir ao seu entorno. O traxecto dende o idílico Brión no que habito cara á cidade, é un exercicio cotián de escuridade, que, involuntariamente, me enchoupa a alma de invernía. Non hai iluminación na travesía que conduce á autovía; nin un só acceso nin rotonda desta autovía está iluminada en todo o entorno de Compostela. Cando se chega a Santiago por aire e se atopa un coa nova terminal do aeroporto, cre chegar a unha cidade moderna, dinámica, luminosa. Pero axiña unha autovía de negrura impenetrable desengana ao visitante e o sume no desconcerto, pois, en efecto, unha descontinuidade lumínica tan atroz só se explica nunha cidade que semella ter o adagio vale ben así por lema do seu escudo de armas. Penso canto gañaría a cidade delimitando con luz toda a rede de vías da súa periferia metropolitana con tan pouco, como, polo demais, ocorre nas cidades (a cursiva é miña). Porque digo eu que nun país onde se fan aeroportos como colexios de primaria, poderemos permitirnos tal luxo. Quero dicir que ao mellor non é non gastar senón gastar doutra maneira. Ben. Deixo a autovía e chego á cidade: unha luz amarela, moi de moda, difusa, insuficiente parece tinguir de ictericia aos habitantes, que camiñan furtivos, como sombras. Compostela é en inverno —ou sexa, sempre— unha cidade de sombras. Mesturada coa brétema, cando orballa, babuxa ou barbaña, a luz amarela de Santiago outorga reflexos de ámbar, pon texturas opalescentes na pedra. Que un se come unha farola? Que mete o pe nun charco e deixa perdidos os baixos do pantalón? Que, mire que cousa, pisa a caquita dun can? Pouco importa para unha percepción lírica do tempo en Compostela tan exquisita e rica de matices. Shanti Andía non quería que lle fixeran monumento ningún no seu Lúzaro natal pois quedaba condenado a recibir eternamente a choiva vascoganda nas costas. Os monumentos, dicía o sabio mariño, son para os países soleados. Tampouco a luz é para Compostela, nin para os seus arredores, nin para as súas vías de acceso. É algo que os nosos gobernantes entenden extraordinariamente ben e merecen, por iso, todo o noso recoñecemento e gratitude.

Cousas que inevitablemente se erosionan

Con todos os respectos para o por tantos conceptos ilustre corpo de galenos, é unha cousa que chama a atención o pouco coidado que conceden os médicos á calidade da escritura, e non me refiro inxenuamente á súa proverbial mala caligrafía, senón á maioritaria ausencia de vontade de estilo na escritura científica e académica. Para alén do tremendo influxo dos hábitos e estilos anglosaxóns, entendo que hai unha razón de peso, común a moitas das ciencias consideradas duras ou, por usar do argot, da "bata branca": cando se manexan magnitudes físicas, de contundente empirismo, o que importa (por veces dun xeito fundamental para a saúde e, mesmo, a vida das persoas) é o que se di e non como se di, cuestión esta da floritura, o ornato e o embeleco sintáctico máis propia do tipo de disciplinas relacionadas co pensamento, onde acaso o que se di ten, en punto a convencer, unha íntima relación con como se di. A vella discusión que C. P. Snow sistematizou nun texto clásico (The Two Cultures, 1959; o Consello da Cultura publicou no cincuentenario a edición galega) acerca do diferente estatuto das ciencias exactas-naturais e as sociais-humanísticas non é, porén, o obxecto central desta reflexión, pero si o seu estímulo. Sempre digo que, como editor, estou disposto a revisar de bo grao os textos académicos dun médico pois o que realmente importa é a saúde que reparte no exercicio da súa profesión e as vidas que eventualmente salva nos quirófanos, grandeza perante a cal escribir artigos científicos non excesivamente puristas antóllaseme unha futesa. Iso non quere dicir que o cultivo dunha correcta, e aínda estética, expresión escrita deixe de resultar desexable. Figuras de grandísimos galenos humanistas como Cajal, Marañón ou Nóvoa Santos veñen a poñer o contrapunto na cuestión. Pero si resulta indubidable que a hipertrofia tecnolóxica e a superespecialización viñeron alentando no devir dos anos a perda dun sempre desexable compoñente humanístico aínda nas ciencias máis áridas, que levou ao desenvolvemento de dispositivos expresivos funcionais, si, pero asépticos, impersonais e, por que non dicilo, faltos de atractivo.
O que segue é a explicación da sedimentación por efecto do mar nun texto didáctico moderno (2005):
Los depósitos debidos a la acción del mar son acumulaciones de los sedimentos transportados por las olas, las corrientes y las mareas. Aparecen en zonas tranquilas y protegidas de las costas bajas. Hay diversos tipos de depósitos debidos a la acción marina, como las playas, los tómbolos, las barras de arena y las flechas, Las playas son depósitos de arena en la misma línea de costa. Frecuentemente la arena está formada por partículas de las rocas erosionadas en zonas cercanas, aunque en su composición también intervienen partículas de carbonato cálcico procedentes de la fragmentación de las numerosas conchas de moluscos que se acumulan en el fondo marino.
Sobre o mesmo tema, dunha marabillosa colección de "Libros de la naturaleza" publicada por Espasa entre 1928 e 1931, o consagrado a La vida de la tierra di:
Las olas que rompen, llenas de espuma y con gran estrépito, en la arena menudita, fina, de la playa, arrastran arenas sutiles, fangos impalpables, conchas, enteras y rotas, y algas. Es un placer singular buscar en las playas, a medida que el mar baja y se retira, las brillantes conchitas y caracoles que, vacías ya, privadas del animalito desventurado que las habitó, el mar lanza como despojo muerto e inerte sobre la playa. ¡Cuántas exclamaciones de alegría no nos ha arrancado el hallazgo inesperado de alguna conchita nacarada, refulgiendo al sol, húmeda todavía de las últimas espumas que la mojaron, o el de algún caracol, cuyas espiras no podría imitar el tornero más hábil!
Fuxo como da peste do discurso, de seu reaccionario e inmobilista, de que calquera tempo pasado foi mellor. Pero un convencemento radical ao respecto non pode ocultarme cantas cousas se perden no camiño. Si, hoxe podemos consumir vinte tipos de mazáns: Red Chief, Fuji, Granny Smith, Golden, Royal Gala..., pero, dentro de cada categoría, observou Vde. que son invariablemente clónicas, perfectas, sen unha enruga, brillantes, apetitosas á vista... insulsas?
Nota: outro post irá adicado á fantástica colección "Libros de la naturaleza" de Espasa, un prodixio de honestidade e bo facer editorial.

Non, de verdade, só quero o xornal...

Marshall MacLuhan faleceu dez anos antes de que Tim Berners Lee crease formalmente a World Wide Web. A trinta e dous anos do pasamento do pensador e vintedous do nacemento oficial da internet, a galaxia Gutenberg eclosionou de xeito tal que as súas dimensións actuais farían estremecer ao profético sociólogo da comunicación. No novo desenvolvemento da rede, a denominada web semántica, cóntanse por centos de millóns os websites do mundo, os blogs, os perfís das redes sociais. A aséptica e brutal perfección das procuras en Google devolve, meta o que se meta como criterio de busca, resultados en número inatinguible. Unha alumna do noso Máster en Edición troquelou nun traballo académico unha afirmación da que, a xeito de pensamento aniquilador adquirido en calquera mercadillo de frases lapidarias, me apropiei hai anos: vivimos nos bordes dun colapso informativo. E ese colapso non se limita só aos monitores dixitais. Eu coñezo, e ao mellor vostede tamén, individuos adoecidos dun síndrome característico: botar medio día lendo xornais e as fins de semana a xornada completa. O chandal, a baguette nunha man e un mandado enorme de xornais na outra é o seu aliño indumentario na mañán sabatina. Son suxeitos obsesionados con que non se lles poida coller en orsai en ningún asunto, e profesan estar ao tanto de todo, para todo teñen opinión e, o que é máis, opinión máis autorizada ca o do común dos mortais. De certo que se a información fixera bulto no cerebro como o alimento no calleiro, algún destes elementos, tras inxerir sete xornais de cabo a rabo, sería vítima dun doloroso curtocircuíto, conforme contrae un entripado quen papa dúas ducias de sardiñas e un molete de pan de broa na noite de san Xoán. As fins de semana, o colapso informativo acada dimensións de epopea: vou a mercar o xornal e xuro pola miña saúde que só quero o xornal. Pois non hai tutía, por dous euros saio do quiosco coa summa artis debaixo do brazo: non un, senón dous xornais retractilados como as barras de pan; un fascículo a cores de non sei qué conto en inglés cun CD-ROM que fan parte dun curso de idiomas; o folleto de propaganda dunha cadea de tendas de informática; outro folleto cunha próxima promoción de coitelos de cociña e o resgardo para a cartilla; o especial dominical, outro para as señoras e o primeiro volume, en edición de batalla, dunha colección de novela negra húngara (que se promete fastuosa, claro). Existe, con todo, outra manifestación se cabe máis paradigmática da imposibilidade de dixerir tanta información: a lexión de opinadores, hermeneutas e eséxetas da realidade, que pululan nos xornais como as células ―ou os virus― nas mostras do microscopio. De entre estes hai de todo: quen escribe ben; quen escribe pasablemente e quen escribe que non hai quen se fume o artigo. Franz Josef Strauss, aquela especie de Fraga bávaro, tan intelixente como populista, recomendaba aos personaxes públicos pensaren de xeito complexo e falaren de xeito simple e non ao revés. Persoalmente resúltame difícil, vendo e lendo o que se ve e le (que é pouco porque un é cada vez máis escollido e repunante), desfacerme da idea de que a maior porcentaxe de opinadores que no mundo son militan na segunda categoría das establecidas por Strauss. En boa medida, acho que esta impostura e estatuaria rixidez nas formas lingüísticas deriva de que, en efecto, tras tanta artillaría léxica hai pouco miolo conceptual, pero, tal vez dun xeito máis notable, está relacionada coa categoría e o caché que se lle supón á cabeza pensante de turno. Eu creo que cando un escribe para o público está moi ben trocar de cando en vez a reverencial seriedade das mensaxes e a profundidade de tan sesudas análises sociopolíticas pola inveterada certeza de que rirnos de nós mesmos é como un soplo de aire fresco e seguir sentándonos nas beirarrúas unha medicina social pistonuda que favorece a drenaxe de moitos malos rollos. É certo que pensar non doe, pero por veces é ben cansado.

O enigma sen fin

Cantas veces terei invocado o pensamento impecable de Borges?: a infinita plasticidade dos clásicos. Cantas máis veces o invocarei? Malia o risco de ser vítima propiciatoria de dous irmáns Malasombra que, de cando en vez, visitan este furancho para, cando falo de música, poñerme a caer dun burro, vou falar de música, pois revisitar certas creacións e sentir indiferenza sería case criminal. Xa teño declarado a miña devoción polo rock sinfónico. Por música clásica entendemos, de feito, unha cousa que, en rigor, non se concilia coa realidade, nin cronolóxica nin conceptualmente. Aloxar baixo unha etiqueta común a Corelli, Schubert, Satie, Stravinski e Berg non é máis que unha manifestación extrema da pura convencionalidade das etiquetas. Indo para alén dunha semántica artificial a artificialmente admitida, eu proclamo -porque, creo, cronoloxica e conceptualmente podo facelo- a absoluta clasicidade de, por citar creacións case canónicas, Fragile (Yes), Hamburger Concerto (Focus), Starless and Bible Black (King Crimson) ou Trilogy (EL&P). The Endless Enigma, o número en dúas partes, que abre o extraordinario álbum de Keith Emerson, Greg Lake e Carl Palmer (Trilogy, 1972) é un argumento musical per se para reivindicar con toda xustiza a inclusión de toda unha xeración de compositores na máis sublime categoría da música clásica. Tocado de graza divina, o piano, órgano e sintetizadores de Emerson corren veloces, tépedos como o veludo unhas veces, brutais e metálicos outras, debuxando solos de incrible axilidade e facendo guiños a Purcell, Bach ou Beethoven. A voz xuvenil, case branca, de Lake desgárrase, sen embargo, cunha sinceridade poucas veces percibida. Os soportes rítmicos do baixo e a percusión, definitivamente agresiva, de Palmer acoutan, a xeito de mouteiras de basalto, de atroz contundencia en ocasións, a incontible catarata dos teclados.
Unha vez, falando de literatura ás mozas dun colexio, eu aseguraba que para extraer o zume a certas lecturas, hai que facelas en sazón. Quero dicir que non é o mesmo ler a Fenimore Cooper ou Twain por vez primeira con catorce anos ca con corenta e cinco. Do mesmo xeito, sinto unha enorme satisfacción retrospectiva de ter oído por vez primeira The Endless Enigma cando a miña alma musical era un terreo virxe e por sementar. Agora, con máis de medio século nas costas, comprobo a calidade da colleita. A infinita plasticidade dos clásicos.

Os ministros Fraga y Ribarne

Era costume nas revoltas estudiantís do tardofranquismo que os descontentos interviñesen as emisoras de radio dos grises para anticipar os seus movementos e descargas. Contan que nas algaradas do 68 na cidade universitaria da capital, a central ordenou a unha lechera disolver un salto en Filosofía e Letras. O poli acusou a correcta recepción da orde matizando:
-Recibido central. ¿Dónde disolvemos primero, en Filosofía o en Letras?
O mesmo que lle pasaba ao aturdido axente, pasoume a min na primeira nenez con Fraga. Sempre me preguntaba por que na tele non dicían os ministros Fraga y Ribarne, xa que eran dous, ata que, xa cun pouco máis de coñecemento, caín na conta de que era un só e miña lección incorrecta. A madurez política de Fraga colleume de tenro infante. Cando os sucesos de Vitoria xa tiña eu 16 anos, unha idade suficiente para odiar con certo fundamento. Na borracheira de democracia daqueles marabillosos anos, miltando eu na Xuventú Comunista de Galicia, a cousa era rebentar os mítins de AP. Lembro un na Estrada onde os oradores principais eran Gonzalo Fernández de la Mora, Fernando Suárez, ademais do propio Fraga. O malo era que na súa garda de corps formaban guerrilleiros de Cristo Rey (ou, cando menos, esa era a lenda que corría). De Cristo Rey ou de María Santísima, o certo é que a avantaxada talla e fera catadura dos elementos de seguridade que acompañaban aos políticos conservadores era abondo óbice para que a nosa fogaxe comunista vacilase un tanto e, a verdade, o que é rebentar pouco rebentabamos. Fraga era daquela un tipo desmedido, cunha prosodia característica e unha oratoria dura e torrentosa como un remolque de grava caendo. Despois daqueles anos complicados pero fascinantes do comezo da Transición, este menda -como xa ficou testemuñado noutro lugar deste furancho- trocou a militancia na esquerda polos paraísos artificiais, a música psicodélica e unha serie de relacións internacionais de natureza erótico-amorosa. Cando recuperei a cordura, Fraga, aquela figura rotunda de tirantes rojo y gualda das miñas lembranzas, atendía por don Manuel, aparecía domesticado e resulta que era presidente da Xunta. Coa sensación apremiante de terme perdido algo na marcha do país, observei que aquel animal político -stricto sensu- agora falaba galego, un galego fluído e raudo que non se aprende con clases particulares, e facía gala dun populismo un chisco paternalista, que, con todo, ofrecía unha imaxe algo asimétrica cunha contundencia excesiva e indisimulada nas formas.
Creo que Fraga, como todo o mundo, evoluíu, acomodouse ao medio. Está no noso estatuto de seres vivos que loitan pola supervivencia, e pola supervivencia vanse axeitando paseniño pero xurdiamente ao medio. O noso don Manuel naceu para mandar como outros nacen para obedecer ou plantar cebolas, e para mandar foi mudando, dende un inconmobible espírito de superioridade e unha ilimitada capacidade para o traballo, ao son que marcaban as circunstancias. Que tivo Fraga un pasado franquista? O país, España, ten un pasado franquista. Meu pai, alcalde da Estrada entre 1959 e 1971, ten un pasado franquista. Eu, flecha da OJE, teño un pasado franquista. Era o país que había e, conforme a nosa idade, responsabilidade e condición, todos fomos mudando consonte os tempos pois a nosa vida non se detivo coa morte do ditador. Eu paso da mitomanía anexa á morte pero tamén do rigorismo estúpido nos xuízos. Desde logo, non celebrei a morte de Fraga pois teño del unha lembranza neutra non podendo, no persoal, evitar unha certa saudade dos referentes da miña vida, conforme van faltando, sexan bos ou malos. Estráñame, entre tanto cento de artigo que estes días viron a luz adicados ao pasamento dos ministros Fraga y Ribarne, que non sexa posible descubrir unha nota persoal, que vaia para alén de valoracións políticas ao uso e segundo quen. Eu teño a inevitable tendencia a facer meus ata os personaxes públicos, ligalos á miña lembranza e sometelos ao meu criterio, un criterio raro, concedo. Será a miña alma de poeta.

Crónicas de guerra e vida

Debo á bondade e xentileza do meu amigo e colega universitario Lourenzo Fernández Prieto, director do proxecto Nomes e Voces, e á exquisita sensibilidade e intelixente xestión da súa colaboradora Chus Martínez, a xenerosa oferta de organizar unha exposición, e editar o catálogo correspondente, co inxente material fotográfico que meu pai, Mario, comezou a reunir en 1937 cando ingresou no Gabinete Fotográfico do Corpo de Exército de Galicia e seguiu acumulando durante os sesenta e pico anos que viviu tras o remate da guerra civil. Cando isto escribo aínda non sei se a Lourenzo e a Chus lles vai gustar o título que propoño para a exposición: Mario Blanco. Crónicas de guerra e vida. O meu argumento é que nin a vocación fotográfica nin a vida de meu pai finaron en 1939. Antes ben, tal e como foi cronista gráfico da guerra seguiuno sendo da vida, capturando primeiro o horror dun país, despois a felicidade dun grupo que ía debuxando o seu mapa do mundo. Copio aquí algúns parágrafos das reflexións que incorporei á memoria xustificativa da exposición:
Pero a vocación fotográfica de Blanco Fuentes non fixo senón estimularse coa experiencia bélica, fixando nel unha afección que o ía acompañar durante toda a vida empuxándoo, de xeito case obsesivo, a retratar múltiples aspectos, profesionais, oficiais pero tamén íntimos e persoais, de toda a súa singradura vital posterior á contenda. O título da exposición, Crónicas de guerra e vida, quere integrar, como complemento da vivencia bélica do protagonista a súa singradura vital posterior, para reflectir, precisamente, cómo a experiencia colectiva española se incardina de xeito especialmente elocuente na experiencia individual de Blanco Fuentes, un home de vinteún anos que, tras a marca a ferro dunha guerra civil vivida na distancia curta e en primeira persoa, debe deseñar un proxecto de vida. Neste sentido, a deriva ideolóxica case paradigmática, que, en boa medida, explica ―ou, mellor dito, exemplifica― a evolución sociopolítica de España dende os remates da guerra civil ata o comezo do Transición [...] Así pois, un mozo afouto que en 1939, fardado co uniforme militar, se sente partícipe dunha eufórica sensación de vitoria evolúe cos anos cara a unha posición progresista e crítica, que xermolou, de feito, nun herdo familiar de convicións civís e democráticas. Esta deriva explica, mutatis mutandis, a complexa evolución que dun país onde se daban vivas ao ditador na praza de Oriente en 1974 e se votaba masivamente nunhas eleccións democráticas tres anos máis tarde. A Transición foi posible, e non máis cruenta, pois a gran masa do continxente demográfico da España de 1975 compartía, xa en maior, xa en menor medida, esta evolución. Na esfera privada, íntima e familiar, dende os comezos e mediados da década dos 40 até os remates dos sesenta, Blanco Fuentes foi coleccionando, saídas das venerables tripas dunha Leica primeiro, que aínda se conserva, unha xoia, e nos últimos tempos dunha Petri (unha das primeiras xeracións, segundo creo, da tecnoloxía Reflex) as imaxes da vida cotiá dunha familia española calquera. Son fotos que dan fe da historia ―probablemente sublime na súa sinxeleza― dun grupo de persoas a quen uniu o amor e a ilusión por tirar para diante, a fe en asegurar un futuro de felicidade para os novos integrantes do grupo, e iso que vivían sobre ruínas, feridas, bágoas e ausencias e lidiaban cun universo en que todo era escaso e o silencio imposto a lei.
En tempos confusos, onde o dereito semella subxugarse á ambición desmedida de sinvergonzas de toda laia, algúns de luva branca, non parece decabelada unha exposición que testemuñe a integridade, esforzo e vocación de servizo de toda unha xeración. Trátase dun novo proxecto que, de certo, me restará tempo, enerxías e darame, abofe, máis dunha angueira. Pero, non é certo que a convición no que se fai é o motor de toda obra honesta? Alá veremos. Xa irei contando.
Na foto: meu pai, Mario, e miña nai, Carmen, contra 1964.

O que debe ser cultivado

Deberon ser os alemáns os que instituíron o bo costume académico de festexar o xubileo intelectual dun cientifico de altura reunindo nun volume traballos orixinais ofrecidos ao mestre polos seus colegas e discípulos. Un produto editorial tipicamente universitario. No eido da miña formación superior, lembro algún Festschrift -que é a verba tedesca que vale 'homenaxe'- con colaboracións de altísimo nivel, que, mesmo chegaron a converterse en traballos canónicos en certos temas. Nomes como os de Rafael Lapesa, Kurt Baldinger ou Germán de Granda acoden ao recordo en forma de vellas fotocopias viradas en sepia por arte do tempo.
Son estes libros de homenaxe obxectos cheos de emoción, de afecto. Arroupar un intelectual, un investigador que chega ao cénit dunha carreira consagrada a desenvolver unha ciencia ou un modelo de pensamento co agasallo dun libro redactado e creado ad hoc é un dos traballos que, non por reiterados, deixan de ser máis gratos ao editor. Teñen estes libros algo de atávico: os guerreros da antigüidade eran inhumados cos obxectos do seu sacro oficio. Armas, ornatos da súa bélica condición, ata os cabalos se ofrecían á eternidade xunto co seu posuidor. Do mesmo xeito, que mellor recoñecemento, que mellor prenda de gratitude ca un libro para aquel que retirado en la paz de estos desiertos, con pocos, pero doctos libros juntos, leva consagrando a súa existencia a fiar o delicado fío da transmisión perpetua do coñecemento? Cultura: literalmente, o que debe ser cultivado. Hoxe lembroumo, nun discurso de retórico clásico, un vello mestre.

Tabletas

Noutro lugar, titulei Da pizarra ao monitor, ou algo así, un artigo no que -mercé ao símil entre as vellas pizarras escolares coas que eu aprendín a escribir e os monitores de ordenador de última xeración- ilustraba catro décadas de evolución tecnolóxica da comunicación sen precedentes na historia da humanidade. Sen precedentes? Nese mesmo artigo aludía eu ao demoníaco ars artificialiter scribendi de maese Gutenbeg como o piar doutra ruptura na continuidade cultural da humanidade. Aínda que o argumento agocha o seu aquel de esoterismo, semella que a fundición en chumbo dos caracteres tipográficos foi un feito necesario como complemento do renacer da cultura clásica, da expansión do cisma luterano, do albor cultural das linguas vulgares e do descubrimento, luminoso e feliz, da ledicia de vivir. Creo que interrogarnos acerca de se o Humanismo, con todo o que supuxo, tería sido o que foi sen a imprenta constitúe un intelixente exercicio de reflexión tanxencial sobre o presente e o futuro da comunicación, pois, en efecto, nihil novum sub sole e todo, ao cabo, se suxeita a unha permanente e sublime recapitulación dos logros dos nosos antergos. Hai días manifestaba en FB que os reis magos, como recompensa a ser un neno tan guiado, deixáranme unha tableta dixital. Conste que o feito de ser un profesional da edición (e por tanto da comunicación) fai que a miña actitude fronte a fenómenos susceptibles de percepcións digamos máis frívolas, como as redes sociais ou este xénero de sofisticados cachivaches tecnolóxicos, sexa fría e distante. Quero dicir que eu consumo teconoloxía en virtude do que entendo me resulta profesionalmente necesario ou aínda imprescindible. Valla como exemplo que o meu móbil é un venerable Nokia de hai cinco anos co que estou francamente encantado. Así, o acceso á tecnoloxía das tabletas xustíficase, non por superflua tecnofilia, senón por curiosidade e imperativo puramente profesional. Con todo, non podo disimular o meu entusiasmo. Hai algo de poesía, de emoción subxectiva en ser protagonista dun proceso que se iniciou hai case medio século cun pizarrillo e unha pizarra da que dependuraba un cachiño de esponxa e que, de momento, remata nunha basáltica superficie táctil tras a que se agocha Babilonia. Chatear para meu pai era compartir charla e amizade á calor do viño malo que servían nas tascas locais. Ata hai nada, a min o substantivo tableta retrotraíame ás merendas dun cativo pelirroxo con pan e chocolate La Campana de Elgorriaga. Ben. Todo flúe; non existe nada máis plastico ca a experiencia, contra o que cren os pesimistas e os reaccionarios . Camarón que se duerme, se lo lleva la corriente.

Díaz Pardo: a miña íntima homenaxe

En certa ocasión, Sir Winston Churchill, que era can vello, ridiculizou con toda fineza un deputado laborista inimigo seu dicindo que era un home modesto con moitas razóns para ser modesto. Nunha sociedade mediática, onde sobrancean os pacientes de EPO crónica (Enfermidade de Protagonismo Obsesivo) e os xenios incomprendidos e inxustamente ignorados, o continxente de vaidosos patolóxicos con moitísimas razóns para ser modestos fai lexión. Díaz Pardo, don Isaac, Isaac para os amigos -e tiña moitos, pois nunca coñecín a ninguén con menos motivos para ter inimigos- era, no seo dunha sociedade enferma de frivolidade conxénita, unha anomalía, unha illa de desprendimento nun océano de efémera soberbia. A súa modestia -propia dos varóns bíblicos- só estaba en consonancia coa súa valía humana, intelixencia, altura estética, creatividade e capacidade de innovación e emprendemento (factores que semella non teren exisitido nunca e que hoxe están tan à la mode embutidos en observatorios, xornadas, congresos e cursos impartidos por indocumentados provistos dunha artillaría terminolóxica tan complexa como inútil). Tiven o privilexio de tratar a Isaac en diferentes iniciativas e proxectos. A última vez que o vin, co gallo da presentación dun libro, tras a miña intervención, susurroume ao oído, ensaiando un sorriso pícaro: Moito sabes! Creo que fica todo dito.
Se existe ou non un Alén para os xustos é cuestión de imposible elucidación e vai nas crenzas de cada quen. Ora, se existe, de certo que alá andará Isaac acomodándose para a eternidade.

Dobrar películas, editar libros, arbitrar partidos

Nada hai más evocador ca a voz. Unha muller fermosa ou un home atractivo cunha voz fea revisten algo de anomalía que repugna os sentidos: é moi guapo/a, pero a voz lle axuda ben pouco. Cantos chascos levamos vendo por primeira vez unha persoa da que só coñeciamos a súa voz tras anos de relación telefónica!
Como os olores, lembrar as voces ten algo de fantasmal pois non é doado actualizar mentalmente sensacións físicas. Inténteo: peche os ollos e lembre as voces de The Joker (Batman), o padriño Corleone, o encantador galopín "Shaw" Gondorf (O golpe) ou o axente John Preston en O cuarto protocolo. A voz española de Nicholson, Brando, Newman e Caine apagouse para sempre. O dobrador Rogelio Hernández faleceu hoxe con 81 anos, o tipo de noticia na que pouca xente repara. O oficio de dobrador imítalle algo ao de editor. Nunha entrevista de 2008, o deseñador editorial Jorge de Buen declaraba: O deseñador de libros ten que ser invisible, como unha copa de cristal. Tal é o que lle acontece aos dobradores, unha profesión paradoxal: voces de extremada popularidad (pense en Homer, Marge, Bart ou Lisa Simpson) que pertencen a persoas por completo descoñecidas... mentres non abren a boca, supoño. Recentemente o dobrador Hernández recoñecía: el público va al cine a divertirse, a distraerse, a reírse, a pasar miedo, a emocionarse y estoy convencido de que muy pocos comentarán al salir de la sala de exhibición ''¡qué bien doblada está la película que hemos visto'', sino, ''qué buena película o qué mala o regular, o en fin, nos hemos distraído''. Paralelamente, se ao remate dunha magnífica novela, o lector exclama só que magnífica novela, é moi probable que o soporte de tanta excelencia literaria sexa un libro ben ou moi ben editado. Un bo labor editorial, por seguir cos símiles, é como o bo traballo dun árbitro de fútbol: o mellor é que non se fale del.
Por máis de mil películas e tantos milleiros de horas de bo cine, amigo Rogelio Hernández, repousa en paz.

A vida das linguas

Nunha conversa recente, o meu interlocutor -defendendo o incalculable valor das linguas como o maior patrimonio cultural dos pobos e o sacrosanto deber dos poderes públicos en defendelas- inquiría, de xeito evidentemente retórico, se deixariamos ir abaixo a catedral de Santiago sen movermos un dedo. Digo que a pregunta era retórica pois non creo que sexamos precisamente un pobo que poida gabarse da conservación do seu patrimonio arquitectónico: mosteiros románicos de onde os bos labradores tiraban pedra para os alpendres ou igrexas convertidas en cortes son trazos tan enxebres como a empanada de xoubas. Pero, en fin, ao que ía, que prendo nunha silva: o exemplo do meu amigo non era, creo, afortunado, pois unha catedral é unha obra sublime, pero morta, que, coma un fósil ou un cadro fermoso nun museo, se amosa para admiración de propios e alleos. Unha lingua é outra cousa; unha lingua é un organismo vivo, por completo independente dos designios que conscientemente poida tender a humana vontade sobre o seu presente e futuro. Vou intentar unha comparación (a ver se non me meto nun terreo en exceso espiñento). Os nacionalsocialistas puxeron por obra o que se deu en chamar darwinismo social (en si propio un concepto perverso que poñería as barbas de punta ao mesmo don Carlos): segundo o seu tenebroso concepto, a natureza marcou os xudeus para a súa aniquilación como elementos máis febles e espurios á raza superior, e o Reich foi só o brazo executor dunha vía natural de depuración étnica. Ben se ve que era todo bellaquería e ganas de amolar: sobre un poder tiránico e totalitario, ninguén era quen de discutir que a pretendida marcaxe biolóxica para a desaparición dos hebreos era un acto meramente volitivo. Ora ben, se socialmente unha lingua enferma e está marcada para morrer, morrerá, non caiba dúbida, por moito que se faga por revitalizala, e aquí non hai vontades radicais, malvadas nin maquiavelicamente conscientes. As razóns polas que as linguas enferman son variopintas pero historicamente sobrancea unha sobre todas as demais: que hai outras linguas en contacto moito máis poderosas -e aquí si hai algo de inevitable recurso á supremacía do mais forte na loita pola vida-que rematarán por abafala. Un caso recente, se non erro, é o do sardo.
Persoalmente, tal vez polo contacto coa lingüística como unha disciplina dotada do frío rigor das materias do intelecto, ou mesmo pola descrenza que van dando os anos, non creo que a desaparición ou a permanente transformación dunhas linguas noutras represente unha calamidade, pois responden ao normal desenvolvemento das cousas humanas, sempre tan imperfectas. Nos remates da alta Idade Media, en moitas partes do vello imperio Romano, os curas consagraban In nomine patri et filiae non porque fosen heresiarcas persuadidos dunha revolucionaria feminidade de Xesús senón porque, usuarios da súa lingua romance, simplemente ignoraban o latín. A min as cafradas lingüísticas contemporáneas máis que ofenderme nun purismo do que, por certo me declaro alleo, fanme sorrir coa mesma tolerancia do pai que, malia que todos cren que o seu fillo é un caribe e un sinvergonza, non fondo ve que as falcatruadas do neno non son para tanto. Unha amiga profesora me contaba que unha alumna de último curso de filoloxía declaraba , en referencia ao argumento de certa novela, que el matrimonio no fue consumido. Nun exame escrito, outro alumno no comentario dun roman courtois circunstanciaba a actitude do amante cabaleiro indicando que, malia o ardor dos seus sentimentos, no se atreve a entrarle a la doncella.
Foi Humboldt quen estableceu que a lingua é sobre todo energéia, enerxía creativa. Magníficos exemplos de enerxía, by Jove! E, pensen: a enerxía non se crea nin se destrúe, só se transforma.

Unha recomendación para san Manuel

Para comezar o ano. Di o poeta: traten otros del gobierno/del mundo y sus monarquías/mientras gobiernan mis días/mantequillas y pan tierno.

Paso da crise, de Urdangarín, do mal momento da monarquia, do goberno de Rajoy e do que gana Castellano. Bufffffffffffff. Suba o volume do cacharro e déase un respiro. Feliz 2012.

Os meus amigos de Facebook

Onte tiña 197 amigos en Facebook. Hoxe, tras unha campaña navideña de captación orientada a superar a barreira sicolóxica dos douscentos, teño 204. Todo un récord. Andar pedindo amigos en Nadal para subir o share de contactos nunha rede social antóllaseme un trasunto tecnolóxico daquilo de convidar a cear un pobre en Noiteboa, situación da que fixo un clásico Luis García Berlanga en Plácido (1961), un fito do grotesco humor negro hispano. Voces hai que proclaman un paradigma novo nas relacións humanas baseadas no constante contacto cibernético. Non serei eu quen discuta o xuízo de mentes "previlegiadas", máis pensantes ca a miña. De por parte, coincido en que se marcha a luz ficamos sen amigos. Item máis. Oficiando de avogado do demo: non será a tecnoloxía, a mera tecnoloxía, quen estimula a crermos que é un amigo un tipo a quen non coñecemos absolutamente de nada, que, á súa vez, é coñecido dunha tipa coa que falamos nunha ocasión hai vintetrés anos? Se iso é un amigo, eu son Mickey Mouse. A min, ver na ringleira vertical do FB a listaxe dos meus "amigos", na que coinciden seguidas persoas absolutamente alleas en todo (incluído o nivel de relación comigo mesmo), evócame esas sensación tan estraña dos soños nos que unha persoa que hai decenas de anos que non vemos nin pensamos sequera nela, aparécesenos de repente próxima e cumprindo un papel totalmente extemporáneo.
En fin. Non sei. Tampouco quixera poñerme en plan jaimito como remate do ano. Tal vez como consecuencia da lumbalxia da que falaba no post de antes, ando frouxo, medio abatido e nun estado de especial sensibilidade. Na última entrega da nosa Miscelánea estradense lin que os poetas paisanos meus (da Vilancosta, aldea de San Vicente de Berres) Avelina e Marcial Valladares, unha vez casados os irmáns e irmás, ficaram a conviver sozinhos e solteiros na casa. Nessa altura, a vida em Vilancosta até a morte de ambos deveu ser muito solitaria (Isabel Rei Samartim: "Um cancioneiro estradense", A Estrada. Miscelánea Histórica e Cultural, vol. 14 (2011), 251-259). Avelina escribe:
Voai, voai ilusións
que no meu delirio forjei
cando en doces emocións
soños de amor arelei.
Voai... e ao ben que aínda adoro
con ardente frenesí,
dizei que en continuo choro
paso os meus días aquí.
Debo recoñecer que imaxinar os dous irmáns sos, envellecendo, tolerándose mutuamente as pequenas miserias da vellice, no caseirón da Vilancosta, nunha Galicia antiga, escura, sen luz nin as comodidades da vida moderna foi unha escena que me superou e a piques estiven de ceibar o moco. Nese momento, liguei o ordenador e vin que en FB xa tiña 204 amigos. Pensei: a vida sorrime. Teño 204 amigos. E iso só en FB.
Feliz 2012.

Dor

En 1820 o Honrado Estado Luterano Ortodoxo de Hannover aínda practicaba a tortura como procedemento penal normal. Lembro que, revisando a tradución que hai meses publicamos de Dos delitos e das penas (Dei delitti e delle pene, 1764) do extravagante ilustrado marqués de Beccaria, chamoume a atención que aínda mediando o Século das Luces houbera que adicar un capítulo enteiro a xustificar a barbaridade que era pretender achar verdade nos toldóns destrozados dun home. Só existe, en efecto, unha cousa que excite máis o home ca o pracer: a dor. A diferenza, como ben sinala frei William de Baskerville, reside en que, mentres o vencello que une o home coa éxtase beatífica é divino, o lazo do torturado co torturador é un cingulus diaboli, no que -unha sorte de síndrome de Estocolmo- aquel só busca a satisfacción deste, a custa do que sexa.
A dor representa un estado de anomalía, no que nada é como adoita ser: vítimas da dor, o mundo coñecido, as pequenas cousas que nos fan felices deveñen un territorio torvo e hostil. Unha recente lumbalxia, tan intensa como importuna, conduciume a un repouso forzado no que tiven tempo para máis dunha reflexión. A nosa é unha sociedade analxésica e damos por perdidas en absoluto as habelencias para convivir coa dor. O único que queremos en canto se instala, é que a dor desapareza. Os nenos, en canto lles doe algo, inquiren alarmados: Papi, cando me vai pasar? Postrado no sofá, vendo de mala gana, unha peli medieval de moita batalla, sangue a gogó, membros brutalmente esnaquizados e centenares de mortos por escena, pensaba: Que tíos. Isto eran homes e non as melindradas de hoxe. Ía jodido eu coa miña lumbalxia na Idade Media. Imaxinan chamar a William Wallace para lle dicir: Oe, William, que xa sei que temos batalla o luns, pero mira, case vou pedir o día, que che ando cunha dor de lombo que non me rexo.
Non son ningún heroe, por suposto; tanpouco creo que a forxa dos homes tivera que levar aparalleadas a privación, a enfermidade e a bravura de botar o día batendo uns nos outros. En realidade, tras varios días de sufrimento, recupero a luz coa saúde e bendigo os analxésicos, antiinflamatorios e relaxantes musculares e a nai que os abatanou. Pero todo ten a súa lección, e, cando toca apouchar cun lombo que renega de se poñer dereito, aprender da dor ten o seu aquel de sabedoría.

Matemáticas e astronomía en Galicia

Mañán presentamos o libro As matemáticas e a astronomía en Galicia, de autoría dos investigadores e astrónomos da nosa universidade Iván Fernández Pérez e José Ángel Docobo (este último, director do Observatorio Astronómico Ramón María Aller da universidade), un pequeno libro divulgativo da nosa colección de peto que recupera a memoria de meritorios científicos. Hoxe estamos persuadidos de que innovación, calidade da investigación, impacto, planos estratéxicos, internacionalización, excelencia curricular e demais artillaría terminolóxica son conceptos radicalmente modernos e directa ou indirectamente relacionados cunha posición de "segunda" no concerto de nacións cientificamente "de primeira". A inferencia implícita non deixa de resultar inquietante: se a universidade e a sociedade civil se autoesixen tan obsesivamente innovación, calidade e excelencia será porque, de partida, teñen a conciencia de careceren de tales prendas, e, o que é peor, que nunca gozamos delas. É un discurso que, por demais, me anoxa bastante: eu non coñezo máis plano estratéxico ca traballar con entusiasmo e crendo no que se fai, nin preciso de máis estímulo á innovación ca renunciar a inoperantes inercias e botarlle imaxinación, arrostrando con criterio as miñas decisións. E, mire vostede por onde, cada quen no seu pero creo que o máximo nivel de competitividade se consegue por esta vía.
De entre a extensa nómina de magníficos matemáticos e astrofísicos que inclúe o libro, permítanme ficar coa do presbítero dezán Ramón María Aller. En 1917 aloxou en dúas casetas de madeira un anteollo e un teodolito que lle regalaran para a observación do universo. Logo, en 1924, conseguiu erguer un pequeno observatorio, o Observatorio Astronómico de Lalín, xa mellor dotado. Dende alí, na España dos trinta, un curiña sen formación superior, nin graos, nin másteres en nada, publicou, ademais de catro libros e infinidade máis de artigos noutras revistas, dezaseis colaboracións en Astronimische Nachrichten, revista fundada en 1820 polo físico e astrónomo alemán-danés Hans Christian Schumacher, que, dende entón, se edita ininterrompidamente.
De Aller fixen no ano 2006 unha evocación que, co gallo do libro sobre a astronomía en Galicia que mañán bautizamos, quero recuperar. Velaí vai, tal como saíu ao mundo en decembro do devandito ano:
Hoxe, un sabio da consideración internacional de Aller sería con toda probabilidade un petulante de vaidade ecuménica. É o signo dos tempos. Vivimos reodeados de xenios incomprendidos. Aller era, no persoal, un curiña de Lalín que, ademais, e case pedindo perdón polo seu atrevimento, publicaba, por exemplo, nas Astronomische Nachrichten de Kiel. Meu pai tratou a don Ramón. Del conservo unha foto, ao lado de don Enrique Vidal Abascal, no xantar tras un acto, non sei cal, que tivo lugar na Estrada nos comezos dos anos 60. Desa foto reteño un comentario de meu pai: -Fíxate en como colle don Ramón o codelo de pan. É a maneira en que o collería un labrador.
Tiña razón. Un dos artigos de don Ramón, o referido ao observatorio de Lalín (no vol. IV dos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Nós- Pubriacións Galegas e ImprentaSant-Iago de Compostela MCMXXXII ) contén treitos que translucen unha fina ironía e un espírito de modestia e humanidade emocionantes: Un amigo, cuya personalidad científica es destacada, opi­na que no deben pasar inadvertidos en el «Seminario de Estudos Galegos» los trabajos científicos realizados en Galicia. Aunque los míos se perdieran, cierto es que poco habría que lamentar; pero, esto no obstante, también es verdad que en España es­casean los de observaciones astronómicas, y aunque nuestra tierra no pueda gloriarse mucho por este concepto, ni menos ponerse en parangón con lo que se produce en los Observatorios del Ebro, del Tibidabo, de Madrid, de San Fernando…, estas notas darán el consuelo de que, desde Lalín, se mira siquiera al Cielo, cuando son tantas las provincias de España en las que no se sabe si se contempla el Firmamento bajo algún aspecto distinto del poético.

Hoxe, ao mellor, negábanlle un sexenio ao bo de don Ramón por non dar as clases usando power point...

Vello e antigo

Nun documental da 2, vin unha vez o actor Dennis Hopper manchar de pintura, cuspe, lama e papeis pegados unha tea. E, ollando para a cámara, dixo (en inglés coa vez en castelán por riba): isto é unha merda. Despois engadiu: Pero se o asina Andy Warhol vale unha fortuna. Moitas veces teño eu matinado no relativo que é o valor das cousas. Tanto que seica o tolo do pelo bermello, don Vicente holandés, vivía pouca menos ca da esmola e non vendeu un cadro en toda a a vida (ou, cando menos, é o mito que anda por aí), e co andar dos anos unha das súas pinturas (Os xirasois) foi o cadro más caro da historia. Tamén é coñecido que Kafka ordenou ao seu albacea testamentario destruír toda a súa obra pois tiña escrúpulos sobre a calidade dos seus contos e novelas.
Non hai nada, por outra parte, como o tempo para dotar de mérito ás cousas. Ata os máis prosaicos obxectos, que no seu día eran apenas nonnadas sen valor, acadan co paso dos séculos a valía do invalorable: unha mísera e mal feita estatuilla de arxila que un día modelaron en minutos as mans dun sumerio devoto da deusa da fertilidade devén catro mil anos despois unha peza pola que poxan os máis reputados museos. Un cabaliño que, no século VI a. C., un escita tallou ás presas coa navalla para o seu fillo exponse no Ermitage provocando universal admiración. Ora, isto non foi sempre así. De feito, os museos e a sensibilidade para co antigo son finezas relativamente recentes. O cataclismo que, para a arte e a libraría sacras, supuxo no século XIX a Desamortización dos bens da Igrexa, alén de consideracións de índole sociohistórica que non estou en condicións de avaliar, asentou, creo, en boa medida na ausencia da sensibilidade que conduce a distinguir vello de antigo, atribuíndo a este adxectivo unha nobreza ou sublimidade da que aquel carece. Así, os bens desamortizados (igrexas, mosteiros, pinturas, tapices, esculturas, códices, libros...) -simplemente vellos para a percepcion dunha sociedade fanatizada e brutal- foron condeados á súa ruína ao ficaren sen man que mirase por eles. Valla como mostra que boa parte dos tesouros que agocha a Biblioteca Universitaria compostelá (como o Libro de Horas de Fernando I, do século XI) proceden da desamortización dos bens de San Martín Pinario. Outras xoias correron desigual fortuna. A respecto da enorme cantidade de códices gregos e hebreos que o cardeal Cisneros e o seu equipo de humanistas houberon de usar para a redacción da Biblia Políglota Complutense (1520), o filólogo, anticuario e numismático ilustrado, D. Francisco Pérez Bayer (1711-1794), relata algo simplemente horroroso para un bibliófilo de hoxe: se vendieron hara como treinta años cantidad de códigos [sic] manuscritos griegos y hebreos que eran los mismos que el cardenal Cisneros había hecho buscar por toda Europa y comprado a precio de oro, para que sirviesen de originales en la edición de su famosa Biblia complutense, a cierto polvorista de Alcalá llamado Torija, padre del que hoy vive en la misma ciudad y ejercicio, como pergaminos viejos e inútiles sino para cohetes en que se emplearon. Outra erudita e espeluznante noticia relata que o Codex Justiniani (gran folio a dúas columnas, copiado no seculo XIV, procedente da Catedral de Girona), foi mercado en 1857 pola Universidade de Barcelona a un trapeiro que, xunto con outros códices, ía destinalo a colas y otras operaciones de industria.
E logo hai pesimistas que pensan que o mundo non evolúe e vai para atrás!

Ad pedem litterae

Observo nas novas xeracións unha notable limitación para a percepción das sutilezas da retórica, o senso figurado ou a ironía na linguaxe. Nas miñas aulas do mestrado en edición, lembro que en certa ocasión, tratando sobre os prazos de devolución das probas de imprenta, comentaba a existencia de verdadeiros profesionais do retraso na entrega das mesmas -cos conseguintes problemas e disfuncións-, perante o cal ofrecía eu aos alumnos unha solución doada para o seu futuro como editores: enviarlles una parella da garda civil. Ficaron ollando para min tan serios, sen esbozar un sorriso (home, recoñezo que o chiste tampouco é para partirse, pero ten o seu aquel, non?); mesmo, algún tomou por apuntes tan disparatada opción. Pido aos deuses que non se lle ocorre poñela por obra, atribuíndome a min a suxestión!
Ao mellor, esta certa limitación ou modulación restritiva de formas de humor que, eu lembro, na miña quinta eran moi comúns, ten que ver co descenso da lectura como exercicio lúdico, a consecuente redución do inventario léxico individual e das habelencias conversacionias e, tal vez de xeito máis importante, coa permanente interacción con máquinas de sobria exactitude e matemática frialdade.
Hai uns días, e co acompañamento da imprescindible mise en scéne, eu recoñecía perante o meu maior (17 anos, oh arcádica adolescencia!) que estudar é una tarefa dura, ingrata, desagradable, árida, que a ninguén gusta; que o exercicio memorístico é feo e provoca moitos momentos de desánimo. Roberto respondeume tan fresco:
-Estoy completamente de acuerdo. Por eso no soy capaz de estudiar.
Confeso que me sentín confuso e desarmado. De nada valeu o intento de defender a índole retórica do meu introito (ao que debera ter seguido a antítese dos grandes réditos que se obteñen en troques do esforzo), e, momentaneamente vencido, rendín o campo ao meu sagaz opoñente, á espera de mellor ocasión.
O meu argumento, en calquera caso, era sincero. Quen non recorda o negro desespero de ver achegarse aos poucos, cal data para a execución da pena forte et dura, o día dun temido exame debaténdonos entre a conciencia de non ter puta idea e o esforzo insuperable de chapar dúas semanas coma un condenado, renunciando a actividades moito más substanciosas en termos hedonísticos? Esa terrible sensación de afogo sopesando o mazo de folios que contiñan os apuntes dun parcial é algo simplemente inesquecible. Unha vez, esa angustia púxome nunha situación rocambolesca. Cruelmente constrinxido a meterme entre peito e lombo un artigo en fotocopia, de infame recordación, intitulado El artículo en español. Una lanza por Bello (agardo que o seu autor, Deus me perdoe, estea gozando dun longo inquilinato nas caldeiras de Pedro Botero), debatíame eu entre aquela angueira e o desexo irreprimible de mandar o artículo en español e o ínclito don Andrés venezolano a faceren puñetas. Nun certo momento de clímax non puiden conterme e, arrabeado, esnaquicei o mazuco de fotocopias, que caíron cal níveas folerpas á alfombra. Cando cederon os vapores da arroutada, dixen para min: "Agora si que a fixen boa, hai que ser parvo". Acontecía isto en tempos nos que a internet non existía nin en soños. Gradúe vostede a cruel natureza do meu dilema: o exame de lingüística era o luns e o episodio descrito acontecía un venres. Para máis inri, eu estaba na Estrada, cas de meus pais a onde acudía de estudante na procura dun sosego que me era imposible acadar en Compostela. Se aseguro que perdín media tarde en coller o coche de liña para ir a Santiago a buscar unha copia renovada do maldito texto e voltar ao punto de partida, está todo dito (e concedo a vostede licenza de pensar de min o que lle pete, que gañado o ten, e eu outro tanto).
Con todo, neste long and winding road que é a carreira estudantil xorden bos amigos e benéficos auxilios, por veces en forma de libros que edulcoran tanto sufrimento. Pero diso falamos outro día, que xa vai post abondo. Aburiño.

Humanidade

Volvendo recentemente dunha viaxe, no transcurso do vóo cara a Compostela, a azafata ofrecía, co carriño característico, bebidas e refrescos. Eu ocupaba o asento de pasillo e ao meu carón ía un home do país, un home forte, de avantaxada idade, aseado, pelo cano e cara franca, un home con toda a traza de vivir sanamente unha vida plena de honrados afectos e vivencias sensatas, unha desas persoas que -malia o risco de trabucármonos de pleno na nosa intuición- inspira confianza e simpatía. Fardado nun pulcro xersé e camisa inmaculada, o meu home expresaba o seu mapa do mundo cruzando as mans sobre o ventre, unhas mans grandes e fermosas, de labrador que se ergue co sol, mans que o mesmo serven para deitar o legón na terra dura que para apreixar os netos coa tenrura dunha fada. A azafata, moza nova e feita onde as haxa, dirixiu ao señor a mirada calculadamente afable e calculadamente distante típica das chicas monísimas afeitas a levaren a tixola polo mango e preguntoulle se quería café. O home, digo eu que pouco afeito a un trato impostado, que probablemente atribúe a un mundo urbano e complexo que non sente como seu, tivo a exquisita elegancia de avermellarse un chisco, e, nun castelán que na súa boca soaba finxido, respostoulle "No, muchas gracias". Pasado o sarandón, e xa a hospedera na seguinte fila, o home sorriume e implorando solicitamente a miña complicidade díxome
-Xa o tomamos na casa.
Ao que eu repliquei:
-Si, ho, que lojo chejamos.
Foi un rápido e cordial intercambio, rexido por unha educación social fonda e compartida, un breve encontro dialéctico cunha persoa que probablemente no volva nunca a ver. Rasgos enchoupados de humanidade, que avivan o meu orgullo de pertencer a unha comunidade de persoas que cren que non hai como o café da casa, que desbotan o artificio e veneran o auténtico, e que, coa primeira persoa do plural, me fan partícipe da proximidade do fogar e de que todo foi ben na viaxe. Unha admirable filosofía de vida que paga a pena mantermos. Remataría cunha coñecida frase publicitaria, pero paréceme feo facer propaganda a unha cadea de supermercados.

Normalización idiomática por vía necrolóxica

Os gardiáns do sacro lume da lingua son como os inimigos de supermán: non acougan. Sen darse repouso, consagran as súas múltiples e puxantes enerxías a vigorizar o noso fermoso idioma con complementos vitamínicos do máis amplo espectro. Xa referín nestas páxinas como unha película porno foi presentada como vía firme -malia o esbaradío das inevitables humidades derivadas da acción- para a normalización do galego tamén no sempre gustoso terreo do erotismo. Lembro, a este respecto, un a xeito de exiguo fanzine que nas mans caeu hai un tempo no que un grupo de afoutos mozos independentistas propoñían un bizarro kit léxico para estimular unhas relacións sexuais máis comprometidas coa causa da lingua (tomada, aquí , como sinónimo de idioma, non me sexan mal pensados). A cousa era deste estilo: como me gustaria lamberche a crica; ai que rabo máis riquinho; come a minha cona, e por aí. Algo como para rematar picando uns ferrero rocher con Isabel Preisler.
Maior alborozo prodúceme aínda unha iniciativa dalgúns paisanos meus da Estrada que promoven o uso do galego nas honras memoriais dos nosos difuntos o día de Santos. Home, digo eu que, como mostra de respecto, ao finado se lle falará ou lembrará na lingua que falou toda a vida, ou? É, en calquera caso, extremadamente improbable que, se elixa a lingua que se elixa, o bo do difunto chegue a queixarse nin dar o seu parecer. Anque, xa que o digo, imaxinen a escena: arredor do panteón, os deudos e amigos lembran emocionados o petrucio, que tanto quixeron e que viviu alá na aldea unha vida longa e plena. O crego palica a recordación en castejano e, niso, unha voz roufeña, profunda e ultratumbática retumba dende tres metros baixo a terra :
-FÁLAME BEN, CARALLO, QUE NON CHE ENTENDO!!