7.6.06

Mugre, tradición e modernidade


A lectura do libro de Trapiello Imprenta moderna (ao que me referín nun post un chisco máis abaixo), que xa obra no meu poder, prométese ricaz, amena e sumamente produtiva en datos, pareceres e puntos de vista. A cita ou lema, de Juan Ramón Jiménez, proxéctase a todo o libro: En edición diferente los libros dicen cosa distinta.
Algunhas declaracións do limiar anuncian un tratamento altamente crítico, peneira da que agardo moitos momentos de solaz:

La constatación irrebatible es esta: en el siglo XX en España la literatura se ha editado mal [...] Se diría que la decadencia impresora española marchaba pareja con la decadencia política del país y que la fealdad de sus libros se correspondía con la fealdad de una sociedad caciquil y levítica, con los valores supremos del clero y de una burguesía de corte funcionarial campando sin complejos. Dicho de una manera explícita: los libros hacia 1870 parecían impresos con la mugre de los militares y encuadernados con las sotanas de los curas.

Atopo con ledicia que as páxinas 205 a 214 están integramente adicadas á edición galega entre os comezos de século e a posguerra. Destacan, a xuízo de Trapiello —declaradamente subxectivo pero indiscutiblemente erudito—, tres figuras clave no evoluír editorial na Galicia desa altura: Valle-Inclán, Nós (editorial e fundamentalmente revista), ligada directamente con Casal como editor e Castelao como inspirador na estética tipográfica, e, logo, a partir, dos trinta, a figura inmensa, poliédrica e cosmopolita de Seoane, de biografía que, para alguien dotado para la pereza o el tedio, acompleja, porque se ve a Seoane, desde el primer momento, como un trabajador infatigable y de una gran cultura. Se aprecia en él la tenacidad de los canteros y el entusiasmo de los vanguardistas, la paciencia de los clásicos y la nerviosidad de los modernos.

Di Trapiello:

Galicia ha estado siempre a trasmano. Barcelona mira a Italia y a Francia. Galicia lo único que tiene delante de los ojos es América, y eso afinando mucho la vista. Los libros gallegos, a principios de siglo, parecían todos catálogos de comercio o prospectos de balnearios.
Las primeras grandes empresas gallegas con personalidad, desde un punto de vista tipográfico, fueron los libros de Valle-Inclán y, veinte años después, la revista
Nos. Hemos dicho que Nos reproducía el barroquismo de las catedrales gallegas. Las portadas de esa revista tienen algo de ese barroco hecho de santos, peregrinos, harpías, veneras y demás temas sacados del románico. Castelao impregnó a la revista de un espíritu puramente gallego, que antes no se conocía. Por otra parte, Nos nunca perdió el aire de la provincia, del pequeño taller, con tipografía escasa y de batalla. El papel es basto y recio y las cubiertas, a un color, le dan un tono de grabado en madera rústico y cálido. Por dentro, con sus trabajos científicos ilustrados, todo tiene un aire serio, facultativo, unas veces científico y otras clerical. Hojear un número de Nos tiene algo siempre de brétema, de tarde orvallosa, de sombría rebotica en la capital de Orense, a medio camino entre la etnografía, los cruceiros y las meigas. «A sua biblioteca no será unha biblioteca galega, mentras non adquira as obras editadas por Nos.»
También Valle-Inclán, que había llevado a las portadas de algunos de sus primeros libros un aire señorial y carlista, se pasó a las filas del barroquismo de la mano de José Moya del Pino, que le ornamentó los tomos de su
opera omnia, inconfundibles en la tipografía española por su abigarramiento magenta [véxase a imaxe].
Después, ya en los años veinte, y coincidiendo con la fiebre de revistas en Europa, España incluida, Galicia editó las suyas, Yunque, Resol, Alfar, De Mar a Mar, Ronsel, Claridad, Ser. En ese momento aparece en escena Luis Seoane.

Despois dunha análise descritiva polo miúdo do amor pola imprenta de Seoane e do seu contributo á edición, conclúe Trapiello que Seoane trajo a la historia reciente del libro español una personalidad muy fuerte y un gusto tan original que lo gallego moderno lo identificamos en buena parte con su propio trabajo, como identificamos los moderno antiguo con Valle y Castelao.

Para rematar un parágrafo suxestivo e estimulante

En Galicia se ha dado siempre un tipo de artista muy provinciano y muy universal. Es el caso de Risco, al tanto no sólo de Mitteleuropa, sino de lo que ocurrió en Oriente gace dos mil años, conocimientos que Risco se propuso contar con sencillez.
Recordemos la primera traducción de
Ulysses hecha en España por Otero Pedrayo, las evocaciones de Laforgue por Pimentel, la estampa cazadora tan británica de Castroviejo... Y así. Galicia ha conseguido aunar siempre esos extremos que en otra parte nos parecen inmiscibles: románico y barroco, universalidad y aldeanismo... Ese es su secreto: no ha habido en España más grandes viajeros que los gallegos ni más aquejados de la saudade.

Nota: é unha honra que o libro que aparece na imaxe pertenza á miña biblioteca, en boa medida herdo da do meu abó.
Alguén dixo, por certo, que a felicidade dun home reside en tres cousas: un pequeno xardín, unha gran biblioteca e unha muller compracente (perdón polo velado machismo).

6.6.06

Máis sobre tipografía


“De la columna trajana al bit”, “Tipografía clásica”, “Tipometría”, “Tipografía digital”, “Legibilidad”, “Organización del texto y maquetación”... son os títulos dalgúns dos capítulos do novo tratado Tipografía práctica. Usos, normas, tecnologías y diseños tipográficos en los inicios del siglo XXI, editado por Laberinto, froito da dilatada traxectoria de Juan Martínez-Val, profesor de Artes Gráficas, que mantén, por certo, un magnífico blog de tipografía, deseño, comunicación e experiencias pedagóxicas. Un contributo especialmente oportuno polo seu nivel de profesionalidade ao sempre engaiolante eido da tipografía.

5.6.06

Valle-Inclán en Ourense


Cuadrante, Revista de Estudos Valle-Inclanianos e Históricos, sabiamente dirixida por Gonzalo Allegue e publicada pola Asociación Amigos de Valle-Inclán, con sede en Vilanova de Arousa, publica no seu último número (12) un delicioso documento, fiel testemuña de tempos floridos da cultura e da estatura intelectual dos seus protagonistas, que, sen o saberen, estaban, non obstante, a piques de intrepretar o maior cataclismo da nosa historia recente. Trátase dun breve relato da primeira e, polo visto, única visita -a ollos de hoxe asombra a inmobilidade das xentes daqueles tempos- que Ramón del Valle-Inclán fixo a Ourense nos remates do verán de 1935, polo tanto moi preto do seu falecemento ao ano seguinte, o ano maldito. O relato é do seu tocaio Ramón Otero Pedrayo, quen nesa altura conta 47 anos. Foi publicado orixinalmente no núm. 236-237 (1966) de Ínsula. Un treito dará idea do demais:

Llegó con el patricio republicano, institucionista, chiflado y erudito don Joaquín Arias Sanjurjo; con Carlos, hijo de don Ramón, y con otro joven. Era la hora de mediodía y se metieron en el restaurante Fornos, de tipo popular en la calle del Progreso. Acudí yo. Don Ramón se peleaba con una perdiz y hacía graciosamente los honores a la comida [...] En la sobremesa, estuvo muy alegre y cordial. Se habló mucho [...] Arias Sanjurjo ya monologaba sobre su parienta “Sara la Goda”, de la familia real de don Rodrigo, y echaba chispas contra Idacio, al que calificaba de “miserable obispillo”.

Delicioso documento. Foi unha xeración excepcional. Ás veces sinto que somos ananos agochados na sombra de xigantes. Mágoa que logo viñera o que veu.

Imprescindible Woody


Supoño que tras iso que chamamos cumio, punto culminante ou, tamén, obra mestra (aquel jefe de obra valle-inclaniano, memorable e esperpéntico galicismo), ao referírmonos a determinada produción dun autor, anda esa tendencia tan humana ao reducionismo das etiquetas (que, en certos individuos proclives ao entusiasmo, pode chegar a ser un chisco esaxerada). Así, semella indiscutible que A Rapaza da pérola é a obra mestra de Vermeer ou, non sei, o Ulysses a de Joyce. Hai nestas canonizacións moito de convencional e moitísimo de subxectivo, pero non cabe dúbida de que contribúen a concentrar esforzos da memoria, sempre dispersos, nun único punto especialmente representativo dun total e, consecuentemente, a ordenar o mundo. Digamos que resulta produtivo, en fin, asumir eses picos de calidade na continuidade (ás veces enorme) da obra dun autor. A emerxencia destes puntos culminantes é, por veces, pintoresca e contradí, mesmo, os desexos e aínda intencións do autor. Robert Graves sentíase especialmente molesto (e polo visto reaccionaba incluso con certa violencia cando se mencionaba o asunto) co feito de que a súa narrativa -especialmente a súa saga sobre o emperador Claudio: Eu, Claudio e Claudio o Deus- fose moito máis coñecida (grazas, como non, á caixa tonta) cá súa obra poética, da que el gustaba moito máis.
Existen, en calquera caso, xenios de tal calibre que dificilmente se prestan a tales distincións. Sinalar, en efecto, a obra mestra de Johann Sebastian Bach, Beethoven, Velázquez ou Stanley Kubrick é evidentemente comprometido, aínda que -de novo por mor de canons arbitrarios- a Tocata e fuga en re menor, a Novena Sinfonía, As Meninas ou 2001: unha odisea do espazo gozan dunha fama e popularidade especiais.
No mesmo caso, atópase, dende o meu punto de vista, Woody Allen. Seleccionar, cando menos para min, a súa obra mestra resulta moi difícil. Gusto moito do Allen máis surrealista e desternillante: non lembro ter rido máis a cachón nun cine ca con Toma o diñeiro e corre, A última noite de Boris Grushenko ou Bananas. Aquel guiño bergmaniano (unha das obsesións do cineasta) de Interiores, as marabillosas Annie Hall, A Rosa Púrpura do Cairo, por poñer só algúns exemplos, pertencen xa a historia do cine con maiúsculas. Pois ben, a súa última película, Match Point, podería ser para min (consciente do risco de todo o subxectivo) a obra mestra de Woody Allen (ok: unha obra mestra de Woody Allen) e significa ese punto no que un profesional é quen de dar, coma quen cose, a quintaesencia dunha traxectoria rica e prolongada. Match Point recupera a esencia do gran, do grandísimo cine nunha dirección que o ten todo: sabedoría na escolla dos actores e mestría na súa adaptación aos personaxes (fantástica e engaiolante Scarlett Johansson. a nova musa de Allen: non me estraña...); contención expresiva e suma elegancia no desenvolvemento da historia; áxiles diálogos co trasfondo dun fascinante Londres; un guión excepcional cun desenlace absolutamente maxistral; exquisita urdime entre a música operística e a trama, polo demais, completamente verosímil; no fondo, pero moi no fondo (de xeito que un pode ficar coa historia externa, por certo, entretidísima), as permanentes obsesións de Allen: os límites do amor e o interese, a verdade e a mentira, o poder omnímodo do sexo e a paixón, a realidade e a apariencia, o ser humano situado no límite, o monstro que todos levamos dentro...
Entre tanto lixo, un film que reconcilia co mellor da sétima arte. Sensacional, imprescindible Woody.

4.6.06

El rescoldo del día












Sube de lo lejano hasta saciarse
de húmeda memoria
el rescoldo del día.
Ahora me veo, cercado y pálido,
interpretando los augurios
del silencio repentino. Los gritos
ahogados de los niños suenan
abajo a quien se va y odia las despedidas:
las copas manoseadas, el tufo denso del tabaco,
la ligera cefalea o el malestar de estómago.
Sola la soledad me queda,
para apurarla con la avidez del usurero
y subir de lo lejano.
Hasta saciarme
de la levedad involuntaria que se agita
en el rescoldo del día.

2.6.06

Obrigado, Miguel Anxo


Agradezo fondamente a inmerecida louvanza que Miguel Anxo Fernán Vello adica a Fragmentos da Galaxia dende as páxinas de Galicia Hoxe nun magnífico artigo que resume a actualidade da blogosfera en Galicia. Grazas, Miguel Anxo, polo alento. Aí estamos.
Algúns comentarios á escolma de Fernán Vello.

Unha historia persoal da edición en España


O outro día presentouse na Feira do Libro de Madrid Imprenta moderna. Tipografía y literatura en España, 1874-2005 (Campgràfic, 2006) de Andrés Trapiello, un percorrido persoal, subxectivo e mesmo lírico pola edición española contemporánea.
Trapiello, polígrafo da vella escola (novelista, ensaísta, editor, crítico, poeta -faceta da que gusto especialmente-, bibliófilo e tipógrafo apaixonado) pensa que o libro debe ser coma un traxe co que te atopas a gusto. Unha conclusión que -salvando as obvias distancias-, como poeta, editor, bibliófilo e apaixonado da tipografía, subscribo absolutamente.
A nova recóllea El País do domingo 28 de maio último.
Xa encarguei a obra ao meu libreiro (o querido e sempre ben disposto José que comanda con man de ferro a Libraría Fonseca). Agárdoa con impaciencia.
P.S. Por certo, parabéns a Campgràfic que está a desenvolver un contributo inestimable á literatura técnica da edición e a tipografía. ¡E ademais editan como dios!

1.6.06

Memoria


En 1999 escribín un poema —titulado O teu sangue tan cercano— adicado á memoria de Roberto Blanco Torres na Coroa literaria para Roberto Blanco Torres contra a súa morte (eds. do Castro) que promoveron e coordinaron Xesús Alonso Montero e Xosé Manuel Salgado. Agora ese poema foi incluído no libro Poemas pola memoria que, en edición de Manuel Fernández Rodríguez, foi editado pola Xunta de Galicia. Agradezo fondamente, por certo, ao antólogo a inmerecida honra que me fai ao me ter incluído a pé de tan esgrevio elenco de poetas.
A edición deste libro, por certo moi esmerada e fermosa do punto de vista técnico (non en van o deseño é de Fausto Isorna), hai que situala no Ano da Memoria. A Xunta, en efecto, declarou este 2006 Ano da Memoria, co gallo do septuaxésimo aniversario do cataclismo do 36.
Persoalmente, estou bastante cheo desta interminable rea de celebracións commemorativas que se empaquetan e se fagocitan coma un produto de consumo: ¿250 anos do nacemento de Mozart? Pois indixestión de Mozart. ¿400 anos da edición do Quixote? Indixestión de Quixote. ¿70 anos do cataclismo do 36? Imos ter represión franquista ata na sopa. O malo destas celebracións é a súa urxencia: o seu carácter sistemático e reiterativo (un ano dá para moito) estimula -especialmente en persoas pouco cultas- unha percepción tan sobredimensionada do acontecemento ou personaxe commemorado que desdebuxa os seus límites. Coincidirán comigo en que a quixotite aguda do ano pasado (cheguei a ver o puto logotipo ata nos iogures) levou á enunciación dunha impresionante morea de decontextualizacións e parvadas sobre a figura de Cervantes e a súa obra. A esta natureza xeral das comemoracións nos tempos que corren, así pois, hai que sumar o carácter certamente especial desta efeméride en concreto.
Do meu punto de vista, empaquetar nun ano a lembranza sistemática dos republicanos mortos ou exilados por unha coincidencia matemática de datas contribúe a un maniqueísmo que en nada beneficia a un clima político tan enrarecido e radicalizado coma o español. Nos anos posteriores á morte de Francisco Franco, este país noso fixo un exercicio colectivo, humilde e tácito de recuperación da memoria chamado transición. Pero disto hoxe o común da xente sabe ben pouco.
Anos da memoria foron todos os que transcorreron dende 1939 para moita xente anónima comprometida coa restauración social de tantos asasinados, xente que, no lenturento transcorrer daquela interminable longa noite de pedra, ía transmitindo aos seus a pegada da barbarie. Para min, se pode servir de exemplo, tras moitos anos oíndo os meus maiores falaren de tío Roberto -unha ferida que aínda escoaba sangue-, o ano da memoria foi 1998 en que desenterrei a figura e a dimensión civil de Roberto Blanco Torres nun libro editado polo Castro. Conste que o Día das Letras Galegas veu despois e eu non o pedín. Ano da memoria foi cada un dos viviron aquela viúva ou aquel orfo que en tal día lembraban ao seu home ou ao pai paseados. A Xunta de Galicia non ten ningún compromiso necesario coa restauración da memoria. Non hai memoria que recuperar: nunca se perdeu.
¿Por que ten unha Administración que asumir a institucionalización dun exercicio civil? Hai, no noso país (é un mal histórico para o que eu non enxergo fin), unha sobrepresenza das institucións e un déficit de sociedade. Non quixera ser malicioso, pero supoño que acertarei ao pensar que moita xente vai meter no peto bos diñeiros públicos con esta milonga da memoria, ¿non? ¿Que gañamos afondando na ferida ou lambendo nela? En fin. Persoalmente estou cheo de Guerra Civil e prefiro mirar cara a adiante.

Martínez de Sousa, always


O bo amigo, e colaborador do noso Máster en Edición, galego de terras do Condado, Pepe Martínez de Sousa, prolífico e inasequible ao desalento, vén de dar luz un novo libro —coma os derradeiros publicados por TreaLa palabra y su escritura. Eu creo que Pepe, que xa, por razóns de idade e traxectoria, evoluíu da categoría de especialista ou experto á de sabio —etiqueta que hoxe eu apoño sen dúbida a moi pouca xente—, está en condicións, tal como fixo co seu libro derradeiro Antes de que se me olvide, de achegar ao mundo da edición un coñecemento, digamos, conclusivo, ou mellor ca coñecemento, mesmo, pensamento (que é moito dicir). Unha sinopse magnífica do libro (e máis datos, entre eles, o índice completo no blog de José Antonio Millán). Parabéns, Pepe. E a por outro.

30.5.06

Con Isaac


O venres pasado, día 26 de maio, asistín na Casa de Cultura de Cuntis, o popular «hospitalillo», á entrega do premio Blanco Torres ao querido Isaac Díaz Pardo. A louvanza -laudatio- que del fixo o tamén moi querido Xesús Alonso Montero foi unha peza excepcional de erudición, vigorosa retórica e fina retranca do país. Pero, sobre todo, de amizade. Nisi in bonis amicitia esse non posse, deixou escrito o vello Tulio, que sobre a amizade sabía tanto que escribiu un tratado: só entre os bos e xenerosos é dable atoparmos a auténtica, a verdadeira amizade, alén de intereses ou trasacordos.
No mesmo día sabíase que Isaac era apartado definitivamente da responsabilidade da empresa que el construíu e que representa un símbolo vivo de Galicia: o Castro, Sargadelos. Non teño datos nin competencia para avaliar esa medida —malia ter, claro está, a miña opinión respecto da mesma e da catadura moral dos suxeitos que andan tras dela— pero é obvia a súa indelicadeza para cun ancián venerable, a quen sen dúbida a decisión e o seu aireo na prensa van amargurar ben os seus últimos chanzos nesta escalera retorcida e fodida que é a vida. Dende estas páxinas, vai, Isaac, a homenaxe do meu agarimo e recoñecemento e una aperta tan forte coma a que nos demos o venres pasado diante do hospitalillo de Cuntis.

12.5.06

El llanto de la hierba















Recuerdo, en lo profundo, el llanto de la hierba
sobre la superficie. Sólo mi corazón cruza
la vieja línea en busca de la luz. ¿No estás
ya en el horizonte para soplarme,
austro amigo, desde la vieja casa, desde la antigua
lejanía? ¿Qué quedó de los charcos
de nuestro último invierno? ¿O de los amantes
brazos de la tarde? ¿Han muerto ya
las olas a las que dimos nombre?

9.5.06

Páxina baldeira


Hoxe participei pola mañán nunha mesa redonda sobre as saídas profesionais da filoloxía e pola tarde no tribunal dun premio literario para estudantes universitarios. Na rolda de preguntas dos estudantes posterior á intervención dos poñentes na mesa houbo, sobre unha corenta persoas, tres preguntas (dúas dunha mesma persoa). O premio declarámolo deserto. Había catro ou cinco orixinais (a Universidade de Santiago ten más de trinta mil estudantes). Xa non é que non tiveran valor literario algún; simplemente atentaban contra a gramática (cando non a ortografía e a puntuación) máis elemental.
Gustaríame non soar tan pesimista e sentirme máis reconciliado con moitos dos valores que considero inmanentes —a creatividade, a participación, o entusiasmo, a ilusión, os mundos imposibles, a lectura, a busca do que non ten nome, nin etiquetas, o desinterese, a entrega— e sobre todo coa súa transmisión e conservación. Pero ao mellor estou errado.

8.5.06

La alambrada


Porque vivimos a golpes. Porque apenas sí nos dejan decir que somos quien somos.
Curramos como autómatas cinco días y consumimos dos. Viajar es una actividad empaquetada en celofán. La ilusión de los cumpleaños —¡ay aquellos cumpleaños de chocolate con churros y unos globos de regalo!— apesta a recinto automatizado donde los niños se facturan con una anilla compartiendo su mísero atisbo de excitación con cuatro o cinco niños más. Los libros no duran, las películas se olvidan. Debemos preguntar al ordenador del vídeoclub si ya la hemos visto porque somos incapaces de recordar nada. Nos asombramos cuando la máquina sentencia implacable que la hemos visto hace un mes y medio. Nada dura. Los libros mueren engullidos por ejércitos de otros libros. Estamos tan sobresaturados de información que optamos por la ignorancia o por la lejanía. Compramos dos periódicos y salimos con la biblioteca de Alejandría bajo el brazo. No hay manera de procesar tanta letra, tanto ruido, tanta música, tantos nombres, tantos signos, tantos signos de signos. La galaxia Gutenberg se ha desmadrado, ha milloniplicado sus límites. No nos formamos. Nos informamos. No adquirimos conocimiento. Adquirimos información. Como disponemos de tanta, no ocupa espacio, es la mejor solución: la tele no ocupa espacio; internet no ocupa espacio. La tele. Internet: la monarquía bicéfala.
Celebramos foros internacionales contra el racismo y nos gastamos un pastón en comprar un pastor alemán con pedigrí. Presumimos de la pureza del animal y encontramos muy razonable que cueste mucho más que un palleiro. El puto perro se ha convertido, como las vacaciones, como el coche, en un signo de prestigio y atractivo social.
Nos duele la espalda, nos duele todo el cuerpo. Vivimos sentados: en el despacho, en el coche, en el avión, en el cine, ante el ordenador de casa, ante el portátil, ante la tele. Vamos al gimnasio, después al fisioterapeuta, un par de días a un balneario. Luchamos contra el cansancio, la depresión, las arrugas, el estrés, la angustia, el colesterol, la gordura, el olor corporal, la ansiedad, la pobreza y los signos de la pobreza. Nuevos y patéticos Faustos, queremos que la tecnología y/o la ciencia eviten lo inevitable. Escapamos del infortunio como de la peste, musitando mentalmente el deseo de que pase de largo y no nos toque a nosotros.
Vivimos a hostias con la vida en vez de reconciliarnos con ella. Nuestro enemigo es el tiempo que nadie para, pero deseamos permanentemente que pase: que llegue pronto el verano, que llegue pronto el fin de semana. Nuestra vida está hecha de paréntesis.
Queremos consolarnos con las pequeñas cosas, pero las pequeñas cosas podrían ser una pequeña herencia, un pequeño yate, un pequeño BMW, un pequeño viaje a las Fidji… Huímos hacia delante. Los años van pasando y no adquirimos más sabiduría. Esperamos a Godot. Queremos salir del barril y no nos llega con que el sol nos caliente.
Vivimos dentro de la alambrada. Más allá de su perímetro se extiende Utopía, el cielo sin fondo donde respira sólo aquel que quiere.

27.4.06

Web galega de tipografía


Por un comentario que me dirixe dende Barcelona o bo amigo Pepe Martínez de Sousa entérome da existencia dun magnífico blog galego sobre tipografía: ligazóns, descargas, información, documentación e historia da tipografía, até interactividades para aprender..., e todo nunha web de deseño estético e elegante.
Parabéns ao autor da web Óscar Otero, como se pode apreciar, erudito e amante da fermosa, complexa e venerable ars typographica.

24.4.06

Internet como produto de consumo



Internet tiene cada vez mayor peso dentro del consumo de comunicación por parte de los jóvenes e incluso llega ya a reemplazar a los tradicionales media, aproximándose al papel que juega la televisión, el medio de masas por excelencia.
El lenguaje visual que plantea Internet como soporte se hace muy próximo para los jóvenes, que están acostumbrados a interiorizar este tipo de mensajes gracias a la herencia que deja todavía la televisión en la actualidad, aunque es cierto que otros elementos, como es la interactividad, hacen ganar enteros a la red frente a otros medios.
El soporte que ofrece Internet a los jóvenes complementa otras formas de comunicación tan habituales para este colectivo como son, por ejemplo, los teléfonos móviles.

Estas son algunhas das interesantes conclusións, e reveladoras de por ónde vai tirar o futuro, do estudo Internet y los jóvenes: un consumo cada vez más influyente, de Fernando Sabés Turmo -profesor da Facultade de Comunicación da Universidade San Jorge de Zaragoza-, que publica o úñimto número da magnífica revista dixital de cultura, edición e comunicación Dosdoce.com.

Día do libro


Como todas as viaxes, os libros comézanse con inquietude e remátanse con melancolía.

20.4.06

Clásicos do Pensamento e bos amigos




Hoxe presentamos na Reitoría da Universidade dous novos volumes da colección Clásicos do Pensamento Universal, que a USC coedita coa Fundación BBVA, ou, para ser exactos, a USC edita mercé ao xeneroso mecenado da Fundación BBVA. Todos os datos da presentación e dos libros aquí.
Deixando de lado o contributo cultural e científico da colección, que só o tempo será quen de graduar na súa xusta medida, a penas quero agora destacar que un dos elementos que converte o labor do editor –tan anónimo e ingrato en moitos aspectos– nunha tarefa apaixonante (e deixemos sentado que todo bo editor está enamorado da súa profesión) é a conciencia final do traballo en equipo, a gratificación do produto intachable, callado tras longos meses de adicación e entrega.
José María Gaírí, Manolo Pombo, Pepe Barro, Xosé Salgado, Javier Fernández Carvajal, Quique Harguindey, Mar Lorenzo, Marisa Melón, Herminio Barreiro, Senén Barro, Darío Villanueva, Rafael Pardo Avellaneda, Elisardo Antelo... Sería estúpido agochar o íntimo orgullo que me produce ser o elo dunha cadea de tan magníficos profesionais e mellores persoas. Ás veces o mundo é un sitio moi agradable.

A insoportable levedade do non ser


Chove. O tempo é raro: o solpor é unha quimera porque non hai sol que poñer. Anoitece cando o día é moi moi adulto, vello, e está cheo de mañas. Chegan arreo brétemas que o desdebuxan todo: os sons da alma, as chemineas, as casas e as vidas que acubillan, as lembranzas tépedas do corpo que forzaba á area a se lle acomodar. O arrecendo do verán, aí á volta deste lapso, o buscamos pero o moi jalopín agóchase na auga mansa, lene que deita o ceo, gris, inexistente.
E sinto a levedade insoportable de non ser nada, o que me induce a imaxinarme sobrevivindo no reverso deste serán serodio, case coma un sepulcro, desta cucaña, desta colmea…

O final ten truco. Non é orixinal. Algunha idea?

18.4.06

Antonio Piñeiro, colección Bourel e o amor puro aos libros


Na chamada era cibernética ou tecnotrónica, cando os presaxios máis alarmantes anuncian a definitiva morte do libro impreso, un visionario de Ribeira inicia a fermosa aventura de facer libros de poesía tan humanos que os debuxos se fan directamente sobre o papel en cada un dos exemplares.
Agora presenta o libro
37 poemas por man propia, pequenos poemas de trinta e sete poetas de todas as xeracións, co texto total ou parcialmente escrito polo propio autor sobre o papel. Un pode percibir e case sentir a firmeza, a fraxilidade ou mesmo o estremecemento do pulso de cada autor.
Se hoxe houber milagres diriamos que estamos ante un feito sobrenatural, pero o único milagre é a capacidade creativa, a paixón e o esquisito gusto de Antonio Piñeiro, profesor de Historia do Instituto da miña cidade de Ribeira.


Son palabras, fermosas, que eu subscribo da punta ao pé, do presidente da Real Academia Galega, e bo amigo, Xosé Ramón Barreiro Fernández no limiar ao libro –mellor será dicir aos libros, xa que non hai ningún igual a outro– 37 poemas por man propia editados (aquí “editados” quere dicir literalmente manufacturados, ademais de impresos e encadernados) mercé ao entusiasmo dun home tan irrepetible como cada un dos libros dos que falo.
Cando Antonio Piñeiro, mercé á nosa común amizade con Xabier López Marqués –poeta e amigo de hai moitos anos e profesor, igual ca Antonio, no Instituto de Santa Uxía–, me propuxo participar cun poema nun libro no que ademais de reproducirse o poema impreso debía manuscribilo, en todo ou parte, para que na edición final saísen a carón impreso e manuscrito, pensei: non pode ser.
Era unha idea tan absolutamente engaiolante; era unha honra tan desmedida aos meus pobres méritos como poeta; era un proxecto tan complicado do punto de vista técnico (como editor intuín axiña os problemas de coordinación para a compaxinación) fronte aos seus escasísimos rendementos económicos (trataríase dunha tiraxe de só 100 exemplares); era algo tan anacrónico nestes tempos de plutocracia editorial… que tentei imaxinar qué caste de marciano andaba detrás de tal designio.
Cando coñecín, hai agora arredor dun ano, nun serán de primavera, a Antonio Piñeiro descubrín un home que, simplemente, non é deste mundo: pedíame, case con desculpas polas molestias, participar no máis fermoso proxecto editorial no que teño participado coma autor. A xentileza, a cortesía, a bibliofilia militante, o desinterese (signo natural de todo intelectual honesto), o entusiasmo de Antonio transmítense de seguido e traslocen á súa expresión franca, de permanente sorriso.
O proceso iniciouse e puntualmente iamos recibindo novas de Antonio, sempre gratas e tinguidas de ilusión, a través do e-mail. No outono chegáronme as cen follas nas que debía estampar o meu manuscrito, o poema "O espírito do alpinista", no anverso, por certo, do poema impreso de María Xosé Canitrot, "Ainé". E púxenme ao labor. Lembrei aquel absurdo castigo escolar das copias: para mañana me traes escrito cien veces "no me levantaré del pupitre sin pedir permiso”…
O resultado é o libro 37 poemas por man propia editado na colección Bourel, creada e dirixida por Antonio Piñeiro e con sé en Ribeira. Unha rara avis nestes tempos de mercantilismo cultural.
Grazas, Xabier polo agarimo e amizade. E parabéns sinceros, Antonio, dende o fondo da miña alma máis auténtica, a do poeta.
Nota: 37 poemas por man propia preséntase o venres 28 de abril ás 20:30 h. na Casa de Cultura de Porto do Són, nun acto organizado pola Asociación Cultural Barbantia.

3.4.06

Europa /vs/ América: o combate cultural


O xornal electrónico da Universidade de Santiago de Compostela reproduce hai uns días unha interesante entrevista, orixinalmente concedida ao xornal El Correo Gallego, co Director do Consello Científico da Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, ex-reitor da USC, Darío Villanueva, na que se relata o estado actual do proceso de dixitalización na Biblioteca –apoiada principalmente pola Universidade de Alacante e a Fundación Marcelino Botín– de obras literarias non sometidas a dereitos de propiedade intelectual. A día de hoxe, con preto de 16 000 títulos ao dispor do público, a progresión de accesos á Biblioteca é espectacular: de 288.314 páxinas servidas en 1999 a seis millóns e medio en marzo de 2005.
A idea dunha biblioteca virtual, como concepto, estaba no propio xermolo da internet e practicamente naceu coa rede. O proxecto Gutenberg comezou a almacenar obras en 1991 –menos dun ano despois de que Berners Lee editase a primeira páxina web do mundo. Hoxe anda por 17 000 títulos, ao nivel, por tanto, da Miguel de Cervantes. O propio Tim Berners-Lee –o cal é moi significativo– lanzou no mesmo ano de creación da rede o seu propio proxecto de biblioteca virtual, a WWW Virtual Library. O Million Book Project da Universidade Carnegie Mellon ou The Internet Classics Archive do Massachussets Institute of Techonolgy son máis exemplos, semellantes –mutatis mutandis– ao da Biblioteca española e hispánica.
Inevitablemente, a entrevista incide no proxecto de Google do que falamos xa varias veces neste blog: volcar 15 000 000 de títulos na rede, anuncio que no seu día provocou unha reacción loxicamente alporizada de editores e bibliotecarios europeos, que o director da Bibliothèque Nationale de France Jean-Noël Jeanneney, resumía moi ben nun artigo de Le Monde poñendo a Europa en garda perante os perigos da americanización da cultura mundial en xaneiro de 2005.
A tan mastodóntico plan, pola súa parte, opón Darío Villanueva que o proxecto da Biblioteca Miguel de Cervantes incorpora unha interfaz de usuario que inclúe opcións de contextualización, navegación hipertextual, índices, conectividade a outros portais, indizacións de todo tipo… En contraste con esta operatividade, na súa opinión, Google representa o infocaos, é dicir unha sobresaturación de información que agobia ao usuario e, en definitiva, fai que a propia información sexa, polo seu volume, inoperante.
Os intentos de Europa por contrarrestar unha «americanización» da cultura, como clamaba Jeanneney, que está de feito provocando a frívola mudanza de xeitos de razoar e ver o mundo que tantos beneficios teñen proporcionado ao desenvolvemento da humanidade, son absolutamente necesarios e eu serei o primeiro en aplaudilos. Pero negar o que vén é inxenuo. Hai cinco anos, Google era unha ferramenta aínda con carencias, precisamente pola ausencia de xerarquización na información (o infocaos ao que se refire Villanueva) e relativamente descoñecida fóra dos ciberentornos máis ou menos especializados; hoxe o buscador é dunha extrema fineza na ordenación e xerarquización da información (de xeito que o máis importante sempre está arriba) e ata os cativos se serven do buscador para atoparen, sen dificultade algunha, os seus videoxogos preferidos. O que hai quince anos se lle encomendaba a un documentalista, nun prazo laboral de días, faino hoxe Google en décimas de segundo.
Google non é, polo tanto, un mero buscador: Google é o referente da web; un estilo de acceder á información; un elemento vital da rutina cotiá dos cidadáns de Occidente, e, cada vez máis, do mundo. Con estes presupostos, o seu monopolio do acceso planetario virtual á creación literaria mundial está xa sobradamente preparado.
Consonte anunciaron en marzo de 2005, Sergey Brin y Larry Page (na foto, de hai xa uns anos), creadores e propietarios de Google Inc., van destinar 150.000.000 de dólares a creación da monstruosa biblioteca; ou moito erro ou intúo que, coñecedores do problema do buscador dende os inicios (en realidade de todos os buscadores: a xerarquización e ordenación da información), os técnicos da empresa contemplan o desenvolvemento dunha interfaz de usuario que non se vai limitar a un acceso máis ou menos desordenado e caótico da información. Algo á americana, vamos: rápido, intuitivo, doado, útil,... á medida do que hoxe quere a xente.
No terreo da edición, ao cabo, e máis amplamente no do acceso á información e a cultura, Google non fai senón representar na rede unha situación que no mundo real xa existía: André Schiffrin, nun libro tantas veces louvado, A edición sen editores, anunciaba en 1999 a fin dun concepto editorial secular en Europa -de compoñente basicamente cultural- e a emerxencia dun sistema caracteristicamente americano, onde, introducida a edición na industria do entertainment (o paradigma deste sistema é o best-seller), priman só as cifras de negocio. Así é que hoxe en España poden atoparse nas feiras do libro antigo e de ocasión títulos publicados dous anos atrás…
Lembran o lío monumental que organizou Harold Bloom co seu Canon occidental? Cada país, cada lingua a mirarse o embigo e ver quén estaba incluído no catálogo do polémico libro. Por qué só Cervantes, Neruda e Borges? Por qué non Calderón, Clarín, Lorca?
Hoxe é Google quen canoniza; eis o risco. Frivolamente, a xente avalía o seu nivel de "importancia" polas entradas que devolve o buscador ao introducir o seu nome. Funcionamos así, que se lle vai facer, dun xeito tan irreflexivo e superficial.
Que pensar, polo tanto, do poder canonizador que pode representar a súa biblioteca virtual na literatura? O razoamento será: se Sempre en Galiza de Castelao non aparece entre os 15 000 000 de libros da Google Virtual Library por algo será... É moi difícil loitar contra iso.

24.3.06

Deconstruír. Destruír. Reconstruír



Nunha web promóvese a retirada do doutorado honoris causa pola Universidade de Santiago a Francisco Franco, concedido en 1965. É algo moi à la mode deconstruír a historia. Ben sei que o verbo non existe nos dicionarios, pero debera exisitir pois expresa moi ben que non se trata exactamente de destruír nin de reconstruír senón dun híbrido dos dous, é dicir reescribir, amoldar segundo conveña. E a historia, claro é, non se pode reescribir, nin amoldar segundo conveña. É historia. Que a Universidade de Santiago de Compostela concedera unha distinción tan delirante a un tipo como o ditador, cuxo paradigma na séptima arte, valla como exemplo, era Paco Martínez Soria non é máis ca o o reflexo histórico do que entón era a universidade española –e por ende a de Santiago– e do que entón era este país noso, que, nos guste ou non, viviu corenta anos baixo a férula del Caudillo. Non hai que deconstruír a historia; hai que explicala, e cando o meu fillo me pregunte quen foi Franco e, ao mellor, por que a nosa universidade o fixo honoris causa, explicareille o que veña o caso.
Hoxe movémonos nas marxes estreitas e abafantes do politicamente correcto, que leva a análises urxentes e alicerzadas no fácil si ou non, pero as cousas adoitan ser moito máis complexas. Neste ano 2006 toca demonizar o franquismo e, a lombos da supeficialidade, deconstruír corenta anos de historia.
Eu nacín en 1960, de xeito que cando o ditador espichou, eu tiña quince anos. Tiven a nenez máis feliz que poida imaxinarse. Terei que avergoñarme? A miña familia foi neses anos, como moitas do país, razoablemente feliz. Meu avó foi expedientado e suspendido como funcionario por pertencer a Izquierda Republicana. Ao seu irmán, o xornalista e poeta Roberto Blanco Torres –Día das Letras Galegas 1999–, metéronlle dous tiros na cabeza no outono de 1936. A un meu tío, Mundo, rapárono ao cero con vinte anos por ter feito campaña, baixo as instrucións de Antonio Fraguas e Fermín Bouza Brey, a prol do Estatuto de xuño do 36. Librou da guera por tuberculose. Pero meu pai foi mobilizado en 1937 –tiña vinte anos– e fixo a guerra no bando que lle tocou, o nacional. En 1959, xove avogado con bufet instalado na Estrada, un excompañeiro de armas, nesa altura gobernador civil de Pontevedra, fíxoo alcalde da Estrada e foino ata 1971. Levou auga e luz á practica totalidade de aldeas do rural estradense, construíu a Biblioteca Pública Municipal, o Instituto de Ensino Medio...Fixo o que puido. Viviu. Á luz dunha historia deconstruída, hoxe supoño que sería simplemente un alcalde do franquismo, cando non un alcalde franquista. Si. As cousas son moito máis complexas.
Pregúntome canta xente en Galicia, xa non digamos en España, sabe hoxe que a Franco se lle concedeu un doutoramento honoris causa por Santiago. Dúas de cada cen? De cada mil? O proverbio latino aconsellaba non espertar ao león que dorme.
Idea: vou promover no meu blog que se lle retire a José Echegaray o Premio Nobel de Literatura que lle concederon en 1904. Foi totalmente inxusto porque era moi mal escritor.

21.3.06

Accidentes


Os índices de siniestralidade xuvenil na circulación por estrada en Galicia son simplemente estarrecedores. É algo que comento con frecuencia con moitas persoas, con especial preocupación no caso de pais e nais —incorrerei con isto de pais e nais nalgunha incorrección política?— que teñen, como é o meu caso, nenos pequenos ou, o que preocupa máis, rozando a adolescencia.
Na política tan nosa, tan entrañable, do aquí te pillo aquí te mato, cando os datos pasan do gravisimamente preocupante —situación dos últimos anos: 98 falecidos/millón de habitantes de media na franxa de 15 a 34 en España fronte a 201 en Galicia, El Correo Gallego, 21.03.06, páx. 10— ao cuantitativamente intolerable —144 persoas atendidas polo 061 en accidentes de tráfico na última fin de semana: máis da metade tiña entre 15 e 34 anos, ibidem—, os persoeiros de turno reúnense con carácter de urxencia, pregúntanse corteses pola parentela, meten a dieta no peto, constitúense en imprescindible comisión —que achegará a solución defnitiva do tremendo problema—, posan para foto moi arregladiños que dá gusto velos, coa nonchalance de quen está afeito aos flashes, e declaran por esas boquitas que dios les dio cadansúa frase lapidaria, coa esperanza de que algún medio a recolla —con foto, claro— en La frase del día (sección, por certo, nutricia do que algún día puidera ser unha riquísima Antoloxía da parida patria, Floresta de memeces, ou título por un estilo). Algo así como aqueles "destacados" do fútbol na liga de modestos, vamos.
Tenemos que hacer frente a una auténtica guerra y por eso es necesario que contribuya toda la sociedad para ganarla” (Manuel Ameijeiras, Delegado del Gobierno en Galicia, ao lado da foto, claro, cun sorriso de orella a orella que desentona un algo co dramatismo da declaración, ibidem). “La seguridad debe llevarse a las escuelas para usar el vehículo con responsabilidad hacia uno mismo y hacia los demás” (María José Caride, Conselleira de Política Territorial, foto tamén, monísima, ibidem).
Franz-Josef Strauss, aquel político bávaro tan reaccionario e intelixente, recomendaba aos políticos pensaren de xeito complexo e falar de xeito sinxelo. Velaí dous exemplos do contrario, e non é que a señora Caride nin o señor Ameijeiras sexan máis parvos nin máis listos ca o resto dos seus colegas. En declaracións coma as devanditas, perfectamente representativas da linguaxe media dos políticos do momento, a vaciedade de contidos vese patética e insuficientemente sublimada en desiderátums de alcance tan monstruoso (toda la sociedad movilizada, llevar las autoescuelas a la escuela, conducir con responsabilidad) que morren en si mesmos. Nin unha chispa de orixinalidade, de intelixencia, de compromiso humilde co que se pode facer a curto prazo.
En Galicia, onde o lixo non se ve nin estorba, onde o ruído non molesta —o outro día xantei, xuro que por última vez, nun sitio con TRES televisións accesas e os 40 principais de fondo—, onde moitos seres humanos utilizan coma sistema oral de comunicación cos seus conxéneres un xogo de sonidos de gran potencia pero a penas modulados, onde o deterioro do medio ambiente (incendios, feísmo arquitectónico, eucaliptos...) chega a niveis de sadismo, onde o feito de que as estradas crucen as vilas é considerado un elemento crucial de desenvolvemento... o problema da siniestralidade xuvenil nas estradas é un elo máis dunha cadea colectiva, cun secular e, polo momento, insalvable déficit de sociedade civil: a traumática peaxe da transición dunha sociedade rural a unha sociedade moderna que leva por apelido o adxectivo -tan noso, tan enxebre- rururbano. E aí se ceba a morte: noite de copas/botellón+gomina no pelo e peiteado á moda+probables pendentes na orella e/ou piercing (máis as chicas)+coche supertuneado+drogas de deseño+pubs para empezar+discos para terminar...; A Estrada, Noia, Boiro, Ribeira, Malpica, os territorios de caza.
O conxunto é un cóctel mortal adubiado por unha absoluta superficialidade na visión do mundo, que estimula a centrar a existencia arredor do coche, unha completa ausencia de valores (nomeadamente o respecto pola vida propia e, de engadido, pola vida dos demais), valores que ou son transmitidos ex ovo na casa (e non na escola, señora Conselleira: a escola forma, a familia educa) ou simplemente non se adquiren.
Eu non son optimista. Os optimistas son os pesimistas mal informados. Non hai sociedade que mobilizar: a sociedade mobilízase, ou máis ben, móbese polo consumo, a televisión oferta cabalos de potencia —autoemoción e consignas por un estilo— a baixo prezo de forma permanente; hai unha cadea de TV especializada en tunning (que ao meu fillo de once anos o ten fascinado).
Contábame o propietario dun concesionario oficial de coches que a avoa dun mozo de dezaoito anos, recén retornado de Suíza cos pais, tivo a brillante idea de celebrar a maior idade do rapaz co agasallo dun vehículo GTC con DTI e non sei cantas cousas máis. Dous meses despois, no abrente dun domingo, matouse. Darlle un revólver a un chimpancé.
Creo que esta sangría de vidas na flor vai continuar. Non é máis ca o síntoma da corrente. E é moi difícil ir contra a corrente. Eu procuro, con todo, seguir aí, poñendo o lombo.
Sorte á neófita Comisión de Seguridade Vial.

16.3.06

Just a beautiful day











Nació como en un útero de flores o plenario
de pétalos, sereno y nuevo, el aire.
Hoy parece el día
provocar un universo entero,
una completa anatomía
para romperme el alma,
y en añicos ser testigo
del viejo organigrama de mi cuerpo
a la espera del tsunami que se acerca.

15.3.06

Los editores se inmunizan con los libros (Jaime Salinas)


Interesantísima y llena de motivos para la reflexión la entrevista con Jaime Salinas que El País publica el lunes pasado. Hijo del poeta Pedro Salinas, el editor, de 80 años, pertenece a esta casta de editores tan bien definidos por André Schiffrin en su imprescindible La edición sin editores: aquellos que concebían su oficio de forma fundamentalmente vocacional, casi artesanal cuando no familiar, persiguiendo un modesto beneficio que les diese para seguir con la empresa, que, así, cumplía un necesario papel cultural en una sociedad que tenía a la edición impresa -lo que hoy ya no ocurre- como uno de sus pilares. Seix-Barral (con el gran Carlos Barral), Alianza (con Ortega Spottorno y Javier Pradera), Alfaguara, siempre en puestos de dirección y responsabilidad, la Dirección General del Libro... Una trayectoria editorial indispensable.

Galaxia


Chégame a través do mail a nova de que Galaxia inaugura nova páxina web. Parabéns a todo o equipo, en especial aos queridos Pilar Sampil, Pepe Soutullo e Víctor Freixanes, amigos e colaboradores en moitas cousas dende hai moito.
Ademais do indiscutible papel paradigmático de Galaxia no seo da cultura galega contemporánea, para min ten un valor emotivo e persoal moi especial que me vencella directamente á lembranza de meu pai, Mario, subscritor da editorial dende o seu nacemento, e da miña nenez e primeira adolescencia. Vexo a un neno entusiasmado entre libros (se hai un editor vocacional ese debo ser eu), facendo un arquivo mecanografado nunha venerable Olympia con fichas de toda a «biblioteca gallega» que era como chamabamos na casa a estantería de oito andeis onde se depositaban os libros de Galaxia, xunto con outros moitos volumes, libros, libriños, folletos e follas de menor contía, en calquera caso relacionadas co país: zaragozanos, moitos libros de Nós, aqueles libeliños de Terra a Nosa! tan mal editados, e cousas aínda máis antigas e curiosas.
Por idade e xeración, meu pai (nado no 17) era coetáneo de toda a vella garda de Galaxia e amigo persoal de moitos deles, vencellos estreitados se cabe polo parentesco co mártir seu tío Roberto Blanco Torres. Os nomes de Illa Couto, Del Riego-Lorenzana, Piñeiro, Cunqueiro, García-Sabell, o gran Valentín... e outros como Dónega, Martínez-Risco (don Bastián para meu pai, con quen traballou como pasante na Coruña), Fole, Xohana Torres, Carmen Kruckenberg, Silvio Santiago, Casares, Cortezón... éranme familiares dende moi neno, coma para os meus irmáns. A percepción temperá daqueles títulos, tan engaiolantes —As calexas do zigurath, Cambio en tres, Vento ferido, O silenzo axionllado, Salnés, Illa Nova, Mito e realidade da Terra Nai, As crónicas do sochantre, Morte na Catedral, Como calquer outro día, Vilardevós, As covas do Rei Cintolo... — foron imperceptiblemente modelando unha bibliofilia que aos poucos, paseniño, íase facendo rabiosa, fanática, militante.
Hoxe sinto o xusto orgullo de ter todas as primeiras edicións de Galaxia e unha colección completa da primeira época de Grial, no que foi unha traslación física ritual da querida «biblioteca gallega» a unha estantería do meu despacho, dende onde os libros de Galaxia miran agora ao val inmenso da Amaía... O tacto do seu papel rugoso, os bordos dentados polo uso da cartolina das cubertas, o aroma a humidade e tempo que desprenden, seguen transportándome ás orixes, aos tempos dourados nos que un neno pelirroxo catalogaba os libros naquela vella Olympia que meu pai me acostumou a poñer sempre enriba dun tapetiño de feltro verde para non raiar a mesa...
Kierkegaard dixo que somos a nosa infancia. E Richard Burton —vai de citas lapidarias— que un é de onde ten os libros. Concordo cos dous.

14.3.06

Dios que te crew


Ceibarse da sedutora idea de que a nuestro parecer cualquiera tiempo pasado fue mejor –é dicir, evoluír- é un dos exercicios máis complexos, e individualmente menos frecuentes, da existencia. É enorme o apego que lle atribuímos ás ideas, actitudes, xeitos de xulgar... só polo feito de térmolos por válidos, xa experimentados, comprobados, antigos, tradicionais ou mesmo rutinarios. Vén isto a conto porque hai un par de semanas, unha amiga da Universidade, a profesora de Filoloxía Inglesa Cristina Mourón, tivo a xentileza de me convidar a xantar, a fin de presentarme a un seu irmán, Javier, ilustrador, con estudos superiores de deseño gráfico e de son, por se na miña man estivera botarlle un cable do punto de vista profesional.
Folleando o seu currículo reparei na data do seu nacemento: 1981, cando eu tiña 21 anos. Ou sexa que, malia non ser moi frecuente esta continxencia, ben podería ser o meu fillo. Atopeime cun mozo de avantaxada estatura, longa melena e indumentaria informal. Resulta que, ademais de magníficos traballos editoriais (ilustración, deseño gráfico, confección de maquetas en libros, folletos, carteis, flyers, etc.) Javier, ten, no seu Ordes natal, un grupo de hip-hop, Dios que te crew, do que el é parte básica (ocupándose, ademais doutros mesteres, dos soportes musicais dos temas). Javier -Mou no mundo musical- agasalloume co seu último (e non sei se, de momento, único) CD Ghamberros, feito todo por eles: deseño, gravación, replicación…
Confeso que eu –formado, como paciente pero tamén como axente (tiven dous grupos de música, onde tocaba a batería), no pop máis ortodoxo: dos Beatles a Coldplay- era a primeira vez que escoitaba, voluntaria e conscientemente, un disco de hip-hop. Nunha viaxe longa en coche puxen o CD e, simplemente, fiquei estupefacto, porque, ademais dun grupo de obvio talento, descubrín un xeito de cultura e unhas mensaxes que me eran descoñecidos. Si, cultura, digo e o repito: cultura. Mozos que non dan nada por sentado, que se rin dos pringados que traballamos coma autómatas cinco días para consumir dous (o esquema: semana-fin de semana), que non aturan máis o rollo malo e hipócrita de políticos progres obsesionados por mantérense no machito...
Hoxe sabemos que o rock, o movemento beat, o pop foron xeitos de cultura que determinaron no seu momento rupturas mesmo violentas coas formas establecidas. A prensa española de mediados dos sesenta, a prensa dun país que fedía a pis e naftalina, recibiu os Beatles coma a monos chegados dunha illa lonxana que pouco ou nada tiñan que ver coa rectitude moral de Julito Iglesias ou Jaime Morey.
Hai unha mocidade que emerxe, con problemas substancialmente distintos aos nosos cando eramos mozos, con xeitos de enfrontarse aos retos do futuro renovados, e o distinto non é necesariamente malo. Estou persoalmente farto de acatar por sistema a consigna de que os mozos de hoxe son violentos, están instalados na cultura do hedonismo, rexeitan o esforzo, só pensan en follar e drogarse (por certo, obxectivos prioritarios da miña propia mocidade, ¡e da de tantos benpsantes actuais, algúns con altas resposabilidades políticas: qué axiña esquecemos que fomos nenos, que fomos mozos!). Non digo que non haxa algo, bastante diso; pero tamén descubro, como en Mou, moita sinceridade, moito compromiso, moita solidariedade (véxase, no disco, o número 3. Estranxeiros?), unha acomodación sen fanatismos nin nacionalismos absurdos nin complexos na lingua do seu país, moita gana de traballar e tirar para adiante…
Sei que a suciedade e o ruído derivados do botellón son absolutamente criticables, pero que un país coma España, onde cada 10 casas 3 son bares, cafetarías, baretos, tascas, mesóns, tabernas, parrilladas, clubes, cafés, pubs, discos, disco-pubs, vinotecas e demais do catálogo ludo-etílico, rache as vestiduras perante o botellón non deixa de ser rechamante. Ou é que toda a xente que vai aos bares se emborracha e queima containers? O outro día a miña muller contábanme dunha moza compañeira de traballo que non falta a ningún botellón cando pode e que,
a) non bebe.
b) asegura que as conversas máis interesantes da súa vida as tivo en botellóns.
Evoluír, cambiar, rachar fronteiras e non poñelas, abrirse ao mundo e non pecharse, crer que o outro é o paraíso e non o inferno: eis o reto.
Nota musical: do disco recomendo especialmente os números 2, e 6 e a excelente e relaxante despedida musical final. Obrigado, Mou. Adiante.

O coñecemento humano en Google


O sempre activo José Antonio Millán transmite na súa lista de distribución información sobre a celebración na Residencia de Estudiantes de Madrid do seminario Libros hechos bits. El debate sobre la digitalización de las bibliotecas, dirixido polo propio Millán e Carlos Wert, que terá lugar o vindeiro 30 de marzo dende as 10 da mañá (inscrición gratuíta chamando ao 915 636 411).
Polo interese e a actualidade do tema (sobre o que, por certo, eu tamén teño reflexionado), inclúo a información que remite Millán:

El lanzamiento mundial de Google Booksearch y su proyecto de digitalización de 15 millones de libros (sumado a la iniciativa anterior, pero menos llamativa, de Amazon) provocó una conmoción sin precedentes en todo el mundo del libro: desde las editoriales hasta las bibliotecas. El detonante fue la publicación, por parte del director de la Bibliothèque Nationale de France Jean-Noël Jeanneney, de un artículo en Le Monde amenazando de los peligros de americanización de la cultura mundial en enero del 2005.
Entre las muchas reacciones suscitadas hubo una consecuencia política inmediata: el comienzo de los planes para crear una biblioteca digital europea, e incluso un buscador europeo. E iniciativas desde el propio mundo editorial, como la creación por parte de McMillan de un proyecto similar al de Google.
Lo mejor de estos acontecimientos, sin embargo, ha sido la amplia y rica discusión a tres bandas que se ha generado entre el mundo de la edición, de las bibliotecas y de los buscadores en la web, seguido de cerca por todo el mundo de la cultura, sobre los fines de la acumulación cultural y los medios de difundirla en los albores del tercer milenio.
Este seminario quiere poner en contacto a representantes de todas las partes implicadas en un diálogo abierto y activo sobre los numerosos retosimplicados en la digitalización de la cultura.
PROGRAMA
10:00 Apertura: José Antonio Millán y Carlos Wert
1ª parte: Bibliotecas (mañana)
Teresa Malo de Molina (Biblioteca Nacional) "La Biblioteca Digital Europea, una apuesta por la multiculturalidad"
Juan Manuel Abascal (Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes) "Las bibliotecas digitales en el ámbito de la educación"
Miguel Jiménez (Residencia de Estudiantes) "Usando las bibliotecas digitales"
José Cervera (periodista) “Bibliotecas digitales y liberación del conocimiento”

2ª parte: Editoriales (tarde)
16:00
Marco Marinucci (Google Booksearch) "El proyecto de Google Booksearch"
Mesa redonda: “La posición de las editoriales”
Jesus Badenes (Grupo Planeta); Riccardo Cavallero (Random House Mondadori); Lluís Miró (Servei de Publicacions, Universitat de València); Marco Marinucci (Google Booksearch).

13.3.06

Aniversario


A Asociación de Editoriais Universitarias Españolas, AEUE, -da que a Universidade de Santiago de Compostela, a través do seu Servizo de Publicacións, onde, por certo, traballo- cumpre vinte anos. Creada en 1986 o seu obxectivo fundamental era, e segue sendo, aunar esforzos en proxectos comúns, server de foro de intercambio de ideas e formas de traballar, e habilitar unha plataforma de profesionalización tanto cara a adentro (cadros de persoal cada vez máis competitivos en materia editorial e de produción) canto cara a afora (rigor, seriedade e especialización na comercialización e distribución). A realidade está aí: o 6% da produción editorial total de España corresponde á edición universitaria. Lonxe quedan os tempos nos que a edición universitaria vivía, ao dicir dalguén, unha "existencia catacumbática".
Un estado da cuestión na nova que hoxe publica o xornal El País. O titular: El sector busca una nueva imagen para darse a conocer y ampliar su presencia en el mercado.

7.3.06

Morderse la lengua


María Vilasó, ex-alumna do Máster en Edición e agora metida a complexos labores editoriais, faime chegar a referencia a unha hilarante exposición on-line que vén de montar o Centro Virtual Cervantes. Trátase de Morderse la lengua, unha antoloxía de disparates, gazapos e erros (moitas veces baseados no descoñecemento e mal uso da lingua: embestir por investir, un exemplo entre moitos) dos medios de comunicación. Recomendadísima visita. Se rir é saúde, ides saír sanísimos. Obrigado, Vilasó.

5.3.06

Humanidades


Estes últimos días cambiei impresións con varias persoas de criterio rigoroso acerca da tan actual crise das humanidades (a cursiva indica o que hoxe é un clixé conceptual). O meu amigo, profesor de Lóxica na Facultade de Filosofía compostelá (e compañeiro de fatigas titoriais no Centro da UNED de Pontevedra) Alejandro Sobrino, intelectual repousado e de opinión sempre reflexiva, é pesimista: a obrigada converxencia universitaria europea, o deseño dos planos de estudo, a ausencia practicamente total de transversalidade dalgunhas materias de humanidades (lóxica, filosofía… tan necesarias como alicerce de tantas cousas), a escasísima importancia concedida ás humanidades polos propios gobernos universitarios e autoridades en materia de educación secundaria e superior (lémbrese, por exemplo, a aniquilación do latín: para que demo serve o latín?) son síntomas evidentemente preocupantes. Dicía que Alejandro Sobrino é pesimista e lembro aquilo de que todo optimista é un pesimista mal informado. É obvio que os tempos non son bos a pouco que se mire arredor: a plutocracia social imperante (a obsesión polo diñeiro en España, con todo, é algo anormal, obviamente relacionado co feito de que hai corenta anos eramos uns miserables) converte en inútil todo empeño, todo estudo que non teña unha tradución rápida como fonte de diñeiro (isto é, de acceso ao consumo). Eu quero crer, aínda así, que terá que seguir habendo quen ensine a Platón (foto), o aoristo ou os adxectivos de tres terminacións (bonus, bona, bonum).
Nesta conversa con Alejandro participou tamén Marisa Melón, directora do Servizo de Publicacións da USC -onde traballo-, amiga da alma e colega queridísima, quen introducía un punto de reflexión moi suxestivo: a irrupción de Asia, como protagonista de primeira orde, no actual escenario social, económico e financeiro internacional deseña unhas perspectivas de futuro para Occidente, non sei se boas ou malas, pero de certo que de gran calado. Apuntaba Marisa precisamente o tremendo papel que no weltanschauung destas civilizacións e culturas teñen as humanidades e o pensamento (a filosofía, a lingua, a arte...).
Interesoume moito o punto de vista do profesor da Universidade de Roma Tor Vergata, especialista en escritura e edición dixital e en web, Domenico Fiormonte -autor do excelente tratado Filologia e scrittura nell'era digitale-, que, xa por segunda vez, pariticipou como docente no noso Máster en Edición. Domenico está convencido de que a web e a edición dixital, lonxe de representaren un perigo para a tradición humanística, supoñen proporcionar a esta novas bases e novas canles de desenvolvemento. Se en época tardolatina e medieval foi o pergamiño o soporte amanuense da transmisión humanística (grazas á cal, por certo, hoxe sabemos quen foi Platón), hoxe é o blog no que escribo: caracteres carolinxios por bitios; a rugosa pel do carneiro trocouse no papel impreso do humanismo (Lutero sempre lembraba, agradecido, nos brindis a maese Gutenberg), e o papel na globalidade planetaria destas liñas, que poderán ser lidas en calquera punto da Terra en canto as publique.
Mercedes Brea, amiga e paisana da Estrada, catedrática de Filoloxía Románica e eximia filóloga, co-directora do noso Máster e tantas cousas máis, coincide con Domenico no seu punto de vista. Non hai que negar o avance dos tempos; antes ben, debemos poñer todo da nosa parte para axeitar a riquísima tradición humanística e filolóxica de Occidente ás inmensas potencialidades do mundo dixital. Eu argumentei que, en calquera caso, na evolución do pensamento non existe solución de continuidade: cómpre, polo tanto, seguirmos cultivando o fondo, e deixar que as formas evolúan segundo os tempos. Os modi dos tomistas, a separación entre trivium e quadrivium (Mercedes Brea comentou, con ironía, cánto se gañaría de volvermos a eles)... deron paso a novas formas de concibir, tratar e transmitir o coñecemento. O Humanismo preconfigurou o Racionalismo e a Ilustración, e na Revolución Francesa se sentaron as bases do pensamento moderno. Ao cabo, da man da revolución dixital, estamos asistindo a outra mudanza, que, de todos depende, pode ser altamente suxestiva e enriquecedora. Sobre a crise, por tanto, das humanidades, pensemos que o propio vocablo crise provén do grego, onde siginfica 'cambio'. Nin máis nin menos.

20.2.06

Website recomendada (¿recomendado?)


El poder de la palabra: una web dedicada a la prosa poética. Aquí encontrarás fragmentos de 2589 textos literarios, así como la biografía e imágenes de sus autores... Para acompañarte en la lectura podrás ver también obras de arte, imágenes de arquitectura y música clásica y cinematográfica.

Menú do día: un pensamento; un fondo musical; o inicio dunha crítica


O pensamento: A vida é coma os libros: non podemos arrincarlle páxinas pero si tirar o libro enteiro.
Nota: o pensamento non é meu. Escoiteino nunha peli o outro día.
O fondo musical: hai ¡¡31 anos!! (aínda Franco andaba jodendo por aquí) que Keith Jarrett gravou en directo o concerto de Colonia (The Köln Concert, ECM). Jarrett -discípulo de Bill Evans e que formou trío co batería Jack deJohnette e o contrabaixista Gary Peacock (casi ná)- é a oídos de hoxe un clásico. E agora a pregunta do millón de dolares. ¿Que é para min un clásico? É clásica unha obra realizada con vontade claramente estética que é susceptible de ser redescuberta/reclasificada/redenominada... cada vez que se disfruta (ve, escoita, toca...). Polo tanto, unha característica asociada a todo clásico é a súa intemporalidade. A xenialidade de Jarrett (como a de todos os clásicos) reside no seu poder de sobrecoller, de premer no nervi que empuxa as bágoas aos ollos. Probade e falamos.
Ah! E outro día falamos de Mozart. É o que toca; o ano pasado era Cervantes e o Quixote. Cando vin nun iogur a mención patrocinador oficial IV centenario don Quijote, pensei "touché: crin que nunca chegaría este momento pero chegou". Así funciona isto. A golpes. Aquí te pillo, aquí te mato. Persoas a quen hai cinco anos lles preguntabas por Frida Kahlo e aventuraban un tímido "¿non era a amante de Hitler?", hoxe botan tres horas baixo a choiva por ver unha exposición súa, e así nos vai. Convén, en momentos de crise, tomar a medicina:

Porque vivimos a golpes
porque apenas si nos dejan decir que somos quien somos
etc.

17.2.06

A esto hemos llegado. Para reflexionar

Nunca hago demasiado caso (no tengo demasiado tiempo) a la inmensidad de tonterías que rulan diariamente por la red. Pero algunas merecen la pena. Mi buen amigo y compañero Aurelio F. Barreiro me hace llegar esta. Como para pensar.

El chico termina el bachillerato y no tiene ganas de estudiar nada. Como el padre es un tipo de pocas pulgas, lo aprieta:
-¿Ah? ¿No quieres estudiar? Bueno, yo no mantengo vagos, así que vas a trabajar.
El padre, que tiene algunos amigos políticos dada su larga trayectoria, trata de conseguirle un empleo y habla con un amigo:
-Oye, Manolo, ¿te acuerdas mi hijo? Bueno, acabó el bachillerato y no quiere estudiar por ahora. Necesitaría un puesto como para que empiece a trabajar mientras decide si va a seguir una carrera ... El asunto es que haga algo y no vaguee, ¿entiendes?.
A los tres días llama Manolo:
-Oye. Que ya está, he encontrado algo para tu hijo. Asesor de la Comisión de Salud de la Cámara de Senadores. Unos 9000 euros por mes. Está guay, ¿no?
-­¡Nooo, Manolo! ¡Es una locura! Tiene que comenzar desde abajo.
A los dos días, de nuevo Manolo:
-Ya lo tengo. Le conseguí un cargo de Secretario Privado de un Diputado. El sueldo es más modesto, de 5000 euros al mes.
-¡No, Manolo! No quiero que la vida se le haga tan fácil de entrada.Quiero que sienta la necesidad de estudiar, ¿me entiendes? Si gana esa pasta no estudiará nada.
Al otro día:
-Tío, ahora sí: Ayudante del Encargado del Archivo, con algo de informática, claro que el sueldo se va muy abajo ... serían 2800 euros, nada más.
-Pero Manolo, ¡por favor!, consigue algo más modesto. Es un niño aún. Algo de 500 euros.
-No tío, eso es muy difícil ...
-¿Por qué?
-Verás ... esos cargos son por oposiciones, se necesita currículum, título universitario, másters ... ¿Me entiendes? ...

Sin comentarios.

16.2.06

Distancia. Profile der Rückkehr


Lo que sigue es la traducción alemana de mi poema Perfiles del retorno. Gracias, Regelind, por la traducción y el cariño. No sé qué me lleva a colgarlo en el blog. Supongo que verme en otro idioma impone distancia, una sensación turbadora e inquietante.

Profile der Rückkher

Es geht um die Nähe all der Nachmittage, ungeteilter Nachmittage,
Intervalle des Lichts und der Dunkelheit, Hälften von einem Selbst,
in der die umherirrende Melodie der Wasser fällt,
die uns sättigen mit der Farbe Grau und die in Fäulnis bringen die Geranien.

Da nimmst Du die Matrize des Morgens in Empfang und es sind seine Spuren
Abdrücke - so wie Farnkräuter zu Erde werden,
das Unwahrscheinliche tagsüber uns umringend,
in einem Heute, sagen wir einem bruchstückhaften,
die arrhythmische Abtrift suchend
von den alltäglichen und banalen Dingen.

Zurückkehren werden die dunklen Schwalben,
mit Abwesenheit die Herbsttage zu färben
und währenddessen, unschuldig, aus der Dämmerung,
dieser zerbrechliche Vorwand aus blassen Lügen,
hoffen wir weiterhin,
dass ohne Schaden er uns zurückgebe an das Leben wie es immer war.

15.2.06

Mahoma /vs/ occidente

¿Alianza de civilizacións? Un par de argumentos. Occidente leva séculos contendo como pode a agresividade -o digo e o reafirmo: a agresividade- islámica. En 732, o avó de Carlos Magno, Carlos Martel, freou os sarracenos en Poitiers. Oito séculos máis tarde a República de Venecia, España, a Orde de Malta e o Papa asinaron os pactos para armar unha frota internacional e conter de novo a agresividade dos turcos otomanos e a súa cobiza da Sublime Porta mediterránea. O 7 de outubro de 1571, no golfo de Lepanto, escribiuse unha páxina máis dunha historia interminable (e polo visto non rematada). Centos de anos máis tarde, os Estados Unidos de América e as súas meteduras de pata (Guerra do Golfo, invasión de Iraq) -incapaces de aprender a lección de Vietnam ou Corea- seguen poñendo a chispa, o detonante. A gasolina xa a rega a toneladas por Occidente o Islam.
Hai cincocentos anos a Igrexa católica queimou a Servet por afirmar que o sangue circulaba polo interior do noso corpo. Hoxe a curia ten que tragar que os homosexuais casen, que as parellas se divorcien, que as mulleres aborten, que tomen anticonceptivos... En algo evoluíu, digo eu. A diferenza está, polo tanto, en que occidente cambiou, vén cambiando dende séculos ao son dunha sociedade civil permanentemente enfrontada ao inmobilismo de dogmas impostos pola relixión: o Renacemento, a Ilustración, o Racionalismo, a separación da Igrexa e o Estado, a propia invención do Estado de Dereito en 1789... non son senón manifestacións da loita da razón contra a cegueira ideolóxica. ¿En qué cambiou, en qué evoluíu o Islam? ¿Que ten de tolerante, que xermolo posible de mudanza ten un sistema ideolóxico que divide os seres humanos entre musulmáns e infieis? (léase xitanos e payos, euskaldunes e maketos... sempre é a mesma historia). O musulmán de hoxe mantén absolutamente incólume, intacto, o código de comportamento do musulmán que construíu a Alhambra, na seguridade de que a súa yihad será amplamente recompensada no Alén.
Somos nós, Occidente, polo tanto os que temos que deitarnos no leito de Procusto do dogmatismo inamobible e o radical fanatismo que impón o Islam a sangue e lume. Ante as caricaturas de Mahoma (igual ca ante os versos satánicos de Rushdie) o Islam non pide respecto: impón medo, que é distinto. ¿E qué se sae nunha publicación de, non sei, digamos, Líbano unha caricatura de Xesús facendo unha palla? (perdón pola irreverencia, pero hai que lembrar que tamén era home, como hoxe sabemos ben por obra e graza de Dan Brown e as súas paridas). Imaxinade aos cristiáns daneses queimando a Embaixada de Líbano. Eis a diferenza.

13.2.06

Unha lección de natureza




É certo que a capacidade do ser humano para se adaptar a condicións adversas é admirable e de proporcións só mensurables cando ten que enfrontarse realmente a elas. Boa mostra disto é o xeito en que na Galicia contemporánea os seres humanos con sensibilidade cara á beleza (o que comporta, claro, a beleza natural, isto é a paisaxe) nos levamos vendo na obriga de convivir co horror urbanístico e a desfeita sistemática do medio por parte dunha poboación dotada, por termo medio, dunha bagaxe ética e estética absolutamente lamentable. ¿Qué este é un razoamento elitista? ¡Pois claro! Eu pertenzo á elite de quen ve o lixo e lle molesta. Eu pertenzo á elite de quen procura arrodearse de obxectos harmoniosos na súa casa, dentro das posibilidades de cada quen. Eu pertenzo á elite de quen recolle a caquita del perrito nunha bolsa cando o saco a pasear. Eu pertenzo á elite de quen vasoira o lixo diante da súa casa, sen agardar a que sexa o concello quen o faga (esa cousa de vivirmos subvencionados...).
Eis unha -entre un cento- das razóns polas que nunca sería (nin serei) nacionalista: o nacionalismo esixe un miolo de orgullo polo país (lembro a Augusto Assía, quen, á pregunta dunha entrevistadora, sobre se era nacionalista, respostou: Si, eu son nacionalista dos Estados Unidos), orgullo do que, de verdade, me teño que recoñecer por completo carente. Viaxando por Galicia e vendo o que se ve, só sinto mágoa, pena, frustración, e o convencemento de que un país tan sistematicamente mancillado, queimado, ensuciado non ten remedio. É imposible imaxinar sitios tan estremecedoramente feos e sucios coma -a penas dous exemplos entre un abano inmenso deles- Camariñas ou Malpica (non teño ánimo de ofender: digo o que sinto) no seo de paraxes naturais tan sublimemente fermosos.
Neste contexto, atopar recantos de mimo pola natureza e de harmoniosa integración da intervención humana co entorno como a reserva de animais de Marcelle (a uns dez quilómetros de Lugo), é algo completamente excepcional e que o reconcilia a un co país. Pasei onte unha xornada gratísima na compaña de varios amigos e os seus (e os meus) nenos. Cervos asiáticos (axis), cabras tibetanas, emúes (aves australianas semellantes aos ñandús), gacelas de Thomson, linces boreais (animais dunha beleza e elegancia simplemente indescritibles), bisontes, antílopes, dromedarios, cebras, renos, mapaches, porcos coreanos, muflóns, avestruces... en instalacións grandes, coidadas, limpas. Un paseo que se acaba transformando en toda unha lección de natureza nun ambiente de altísimo sentido ecolóxico e de indubidable rendemento didáctico para os nenos. Noraboa ao propietario (trátase dun parque privado). Moitas grazas a Diego, o monitor que nos acompañou na primeira parte da visita, simpático e paciente cos nenos e moi ben informado.
Mención especial para o escultor en madeira encargado de dar o selo persoal á instalación.
Para chegar: A6 ata a saída a Outeiro de Rei. Despois de pasar Outeiro, xa está indicado (Zoo Marcelle). O desvío á dereita está nunha aldea (que cruza a Nacional VI) que se chama San Martín de Guillar.

10.2.06

Mediamorphosis. Máis sobre blogs


Supoño que cunha certa perspectiva histórica —hoxe imposible de adquirir— os cidadáns que estamos vivindo no treito cronolóxico actual acabaremos por considerar un privilexio termos sido testemuñas, cando non protagonistas, da revolución dixital en curso, este proceso imparable moi atinadamente bautizado polo pioneiro da edición de medios dixitais Roger Fidler mediamorphosis. Un novo título colectivo en castelán, e de autores españois, Blogs, la conversación en Internet que está revolucionando medios vén a sumarse á xa rica literatura sobre a blogosfera. Parece moi recomendable. .

5.2.06

Sobre o contexto físico da lectura/escritura

Propón recentemente Brétemas abrir unha rolda de teimas ou manías persoais adxuntas ao acto da lectura/escritura. É evidente que ambas as dúas actividades están poseídas dun fetichismo característico e —na maior parte dos casos— supoño que íntimo e entrañable, e directamente relacionado coa nenez e os anos escolares. ¿Como esquecer o cheiro da tinta fresca e o aspecto impecable dos libros recén comprados, no outono, eterno retorno ao comezo do curso? Cando se producía, esa sensación estaba, ademais, ligada ao feito de que o libro era noso dende o nacemento, e non herdado de irmáns ou curmáns maiores (xa sabedes: Góngora con gafas de sol, Hartzenbusch fumando un pitillo debuxado ou Franco con colmillos de vampiro...). ¿Como esquecer o tacto mol das libretas noviñas e virxes que ata era mágoa desvirgalas? ¡Que empeño en facer unha letra esmerada e unha esctita sen chataduras nos primeiros días, para que o acto do desfloramento libreteiro fose o menos violento posible! Logo, xa a sensibilidade endurecíase e a libreta acababa tan estropeada e sucia coma as de todos os anos.
Se, aínda hoxe, collo un plumier dos meus nenos, o abro, pecho os ollos e aspiro... esa mestura de olores -madeira, tinta, plástico- lévame de novo a aqueles anos do "Grupo Escolar José Antonio", onde o falanxista convivía co crucifixo e el Caudillo na presidencia da aula. Maxia dos obxectos e as sensacións que evocan.
Na lectura hei de recoñecer que son moi pouco sistemático, supoño que como compensación da rixidez e sistematicidade que me impón a lectura profesional como editor. Gusto moito de ler no leito (¡delicia deses dez minutos na extremaunción do día imperceptiblemente invadidos por Morfeo!). Como Brétemas (deformación profesional), son incapaz de deixar pasar unha gralla nun libro sen marcala (con lápis): mesmo lendo na cama, teño que erguerme a sinalar a errata.
No exercicio profesional, leo ou repaso os orixinais armado dun bolígrafo (mellor que rotula) Staedtler vermello. Non me gustan moito os Pilot nin en xeral os instrumentos de escritura que non me permiten "modular" a letra, é dicir cargar ou diminuír a presión de xeito que os trazos da letra resulten desiguais. Escribo moito a man, encántame; esmero especialmente a letra cando teño que escribir adicatorias ou notas de carácter persoal. Para estes mesteres, como Brétemas, gusto moito da pluma, que é indiscutiblemente o artiluxio escritorio que imprime maior personalidade á letra e, polo tanto, ao escrito en si. Na foto deste post aparece, xunta á miña, a pluma que foi do meu avó. Teño tamén unha Parker bañada en ouro de meu pai, fermosa e moi querida pero que chiringa tinta de xeito traizoeiro cano un menos o espera. Debe odiarme...
Aprezo moito a xente que, contra o tsunami tecnolóxico imperante, segue escribindo a man. A este respecto: está por facer un estudo rigoroso sobre o asombroso desleixo na escrita e redacción das mensaxes electrónicas, modalidade da escrita na que, unha vez máis, o esmero, coidado e correcta ortografía falan moito e moi ben do emisor.
Rematando: falta, para min, o elemento principal, substentador -cando non directamente estimulador- de todo acto creativo, lúdico, ou mesmo profesional relacionado coa lectura e a escritura: a MÚSICA. Recoñézome melómano empedernido. Non podo traballar, non podo vivir sen música. A música é o complemento necesario, inspirador, relaxante, suxestivo, evocador... a música éo todo. ¿Cantos poemas debo directamente a unha inspiración musical? Mellor sería preguntar cántos NON debo a unha inspiración musical. Nótese a relación etimolóxica evidente entre musa e música.
Agora mesmo, cando trazo estas liñas ollando ao lonxe o val da Amaía, o monte Pedroso e, un pouco á dereita, as torres da catedral do señor Sant Iago, escoito a Nightnoise (The Parting Tide), se pode servir de orientación.
Por último, unha reflexión acerca do propio acto de crear: dicía Picasso que a el as musas sempre o collían traballando...

1.2.06

Un pioneiro en moitos temas editoriais


O século XVII foi especialmente pródigo en personaxes de grandes intucións, suxestivos, extravagantes, adicados aos mesteres máis raros, e pioneiros en moitos terreos. Juan Caramuel Lobkowitz (1606-1682) -apelidos de estirpe inequivocamente hebraica- vén de ser reeditado nun libro imprescindible para quen sinta algún tipo de curiosidade ou sensibilidade -persoal ou profesional- sobre os aspectos técnicos e intelectuais do libro. Trátase de Syntagma de arte typographica. Tratado del Arte Tipográfico y de los deberes de cuantos publican libros o participan en su edición, edición bilingüe, traducción de Pablo Andrés Escapa, 244 págs. Salamanca, Instituto de Historia del Libro y la Lectura, 2004. O título é simplemente marabilloso.
Tomo esta interesante suxerencia de novo da páxina persoal do bo amigo José Antonio Millán. Aí atoparedesz máis información sobre Caramuel.

26.1.06

Un momento de flojera


Tiene la tarde un irse hacia la noche
remoto y suave como la fragancia
de la tierra mojada. Sabe el aire
a la íntima cadencia de los astros
que horadan de luz el velo de la aurora.

Se yergue de la nada un hálito de nada,
una brevedad en el decir «se va la tarde»,
y se va yendo, remota y suave,
haciéndose de silencios inconclusos,
de risas congeladas y murmullos.

(to be continued)

Barómetro de hábitos de lectura y compra de libros: año 2005



AUMENTA EL ÍNDICE DE LECTURA DE LIBROS Y SUPERA EL 57% ·
El barómetro muestra cifras esperanzadoras de la lectura entre los más jóvenes: el 84% de los chavales de entre 6 y 13 años leen libros que no son de texto. El Código da Vinci fue el libro preferido por los lectores, mientras que El Quijote, en el año de su cuarto centenario, se situó como el cuarto libro más leído en España El porcentaje de lectores frecuentes en España (leen libros en su tiempo libre al menos una o dos veces por semana) ha aumentado en cuatro años desde el 36% del año 2001 hasta el 41,1% en 2005, de acuerdo con las cifras del Barómetro de hábitos de lectura y compra de libros elaborado por Precisa Research para la Federación de Gremios de Editores de España. Las cifras de lectura en nuestro país mantienen una positiva evolución, al descender los porcentajes de no lectores e incrementarse consecuentemente el número de personas que dedica parte de su tiempo libre al hábito lector. Del conjunto de la población mayor de 14 años, el 57,1% declara leer con una frecuencia al menos trimestral. El porcentaje de no lectores ha descendido del 46% en 2001 al 42,9% en 2005. Además, en un 72% de los hogares con hijos menores de seis años se dedica diariamente un tiempo a la lectura para los niños y el 84,1% de los chicos de entre 6 y 13 años leen libros independientemente de los manuales escolares. Respecto al perfil del lector, se mantienen las tendencias de los últimos años, según las cuales leen más mujeres que hombres, a mayor edad menor población lectora, se lee mayoritariamente novela, el idioma de lectura habitual es el castellano y la motivación para leer en el entretenimiento. En cuanto a la compra de libros, éstos se adquieren preferiblemente en las librerías, aunque en el caso de los libros de texto, los hipermercados han aumentado en cinco puntos su cuota de mercado en los dos últimos años. El libro más leídos en 2005 fue, al igual que en 2004, El Código da Vinci, de Dan Brown, seguido por La sombra del viento, de Carlos Ruiz Zafón, y Ángeles y Demonios, también de Dan Brown. Don Quijote de la Mancha, de Miguel de Cervantes, en el año de la celebración del cuarto centenario de su publicación, se situó en el cuarto lugar de las preferencias de los lectores en España. Otros títulos destacados son Harry Potter de J.K. Rowling, en el puesto undécimo; Memoria de mis putas tristes, de García Márquez (puesto 12) y Ensayo sobre la ceguera, de José Saramago (puesto 22).

24.1.06

Os límites imprecisos da humanidade. Nie vergessen.


A mediados dos oitenta, un día cinzento, de friaxe que estremecía, na compaña dalguén daquela moi especial, e nun estado de notable excitación emocional, visitei o campo de concentración de Bergen-Belsen, preto de Hannover, na Baixa Saxonia, onde faleceu, por certo, Ana Frank. Teño reflexionado moito sobre esta visita e aínda hoxe non estou certo de non sentir certo arrepentimento de tela feito. Simplemente non aprendín nada que non soubera xa, e por moito tempo sentín un desacougo inimigo do sono cada vez que lembraba o campo. Tempo despois tiven oportunidade de visitar o Konzentrationslager (en relidade Verninchtungslager: campo de exterminio) dunha pequena localidade do sur de Polonia chamada Oswieçim —Auschwitz en alemán— e, naturalmente, dixen que non.
Aquel día en Bergen-Belsen sentín que o frío era especial, que o lazo da terra era especialmente duro, e non era, claro, o frío do corpo o que sentía, era o frío da alma que se sabía no mesmo espazo físico de tanto sufrimento.
A humanidade non pode esquecer leccións como as que agochan os campos de Polonia e Alemania hoxe obxecto de suculentos negocios turísticos. Esa voracidade do consumismo que todo o fagocita.
Ler o excelente libro que estou rematando, Auschwitz. Los nazis y la solución final, do periodista británico Laurence Rees (Crítica, 2005) é —á luz de hoxe— non un exercicio de morbo (do que, por certo, a obra está totalmente desprovista) nin de melancolía masoquista: é un exercicio de pura humanidade, na procura das claves de tanta bestialidade e na consecución dunha profilaxe necesaria para tentacións futuras. Os valores do presente —¿ulos?— deberan alicerzar nas ensinanzas do pasado, anque por veces penso que botar a sonda na perversidade humana e arriscarse a non tocar nunca fondo.
Entre 1940 e 1945 en Auschwitz-Birkenau morreron 1.100.000 seres humanos, entre os que, por intermedio dese estrafalario cabaleiro chamado azar, non estabamos nin ti nin eu.
Foto: nenos en Auschwitz. No campo morreron 200.000 nenos.

Una catedral del español


Jamás me ha arrepentido de haber elegido las letras —la filología— como el canal y el destino de mis afanes intelectuales y los libros como el más excelso vehículo de éstos. Cuánto de esta seguridad —convencimiento maduro obtenido con la perspectiva del tiempo— se deba a ciertas obras, empañadas no ya sólo del reconocimiento profesional sino del fetichismo necesario para desnudar al objeto de su utilidad primera y más aparente, es algo difícil de determinar. Pero no me cabe duda de que entre tales obras está el Manual de Gramática Histórica Española de Ramón Menéndez Pidal, probablemente el libro de cuantos poseo más manoseado, sobreescrito y cuarteado del puro uso . Todo lo que en materia de historia del español se ha hecho no es sino reinterpretación o reorientación a la luz de más datos y otras formas más evolucionadas de investigación de un germen que ya estaba allí. Ya no se escriben libros así. No es el libro de un investigador; es el libro de un sabio.
Y un sabio (con el aspecto paradigmático de un sabio, con la barba quijotestca, las gafas, el sombrero y el porte que se espera en un sabio) es quien —en la foto tomada en 1961— ofrece la mano a Anthony Mann, director de la versión que Hollywood hizo de El Cid, con un Charlton Heston en la piel de Ruy Díaz, que observa al sabio con una expresión entre respetuosa, cariñosa y divertida. Probablemente alguien le dijo al galán:
-Mira, Charlton, este es el tipo que más sabe del Cid del puto mundo.

Ahora, Diego Catalán, eximio filólogo y nieto del sabio, ha publicado, bajo los auspicios de la RAE y la Fundación Ramón Menéndez Pidal, una obra calificada por José-Carlos Mainer (El País, "Babelia", 26.11.05) como un memorable acontecimiento en la historia de las humanidades españolas: la Historia de la Lengua Española en dos volúmenes (1367+747 páginas). Toda la información aquí.