26.1.06

Un momento de flojera


Tiene la tarde un irse hacia la noche
remoto y suave como la fragancia
de la tierra mojada. Sabe el aire
a la íntima cadencia de los astros
que horadan de luz el velo de la aurora.

Se yergue de la nada un hálito de nada,
una brevedad en el decir «se va la tarde»,
y se va yendo, remota y suave,
haciéndose de silencios inconclusos,
de risas congeladas y murmullos.

(to be continued)

Barómetro de hábitos de lectura y compra de libros: año 2005



AUMENTA EL ÍNDICE DE LECTURA DE LIBROS Y SUPERA EL 57% ·
El barómetro muestra cifras esperanzadoras de la lectura entre los más jóvenes: el 84% de los chavales de entre 6 y 13 años leen libros que no son de texto. El Código da Vinci fue el libro preferido por los lectores, mientras que El Quijote, en el año de su cuarto centenario, se situó como el cuarto libro más leído en España El porcentaje de lectores frecuentes en España (leen libros en su tiempo libre al menos una o dos veces por semana) ha aumentado en cuatro años desde el 36% del año 2001 hasta el 41,1% en 2005, de acuerdo con las cifras del Barómetro de hábitos de lectura y compra de libros elaborado por Precisa Research para la Federación de Gremios de Editores de España. Las cifras de lectura en nuestro país mantienen una positiva evolución, al descender los porcentajes de no lectores e incrementarse consecuentemente el número de personas que dedica parte de su tiempo libre al hábito lector. Del conjunto de la población mayor de 14 años, el 57,1% declara leer con una frecuencia al menos trimestral. El porcentaje de no lectores ha descendido del 46% en 2001 al 42,9% en 2005. Además, en un 72% de los hogares con hijos menores de seis años se dedica diariamente un tiempo a la lectura para los niños y el 84,1% de los chicos de entre 6 y 13 años leen libros independientemente de los manuales escolares. Respecto al perfil del lector, se mantienen las tendencias de los últimos años, según las cuales leen más mujeres que hombres, a mayor edad menor población lectora, se lee mayoritariamente novela, el idioma de lectura habitual es el castellano y la motivación para leer en el entretenimiento. En cuanto a la compra de libros, éstos se adquieren preferiblemente en las librerías, aunque en el caso de los libros de texto, los hipermercados han aumentado en cinco puntos su cuota de mercado en los dos últimos años. El libro más leídos en 2005 fue, al igual que en 2004, El Código da Vinci, de Dan Brown, seguido por La sombra del viento, de Carlos Ruiz Zafón, y Ángeles y Demonios, también de Dan Brown. Don Quijote de la Mancha, de Miguel de Cervantes, en el año de la celebración del cuarto centenario de su publicación, se situó en el cuarto lugar de las preferencias de los lectores en España. Otros títulos destacados son Harry Potter de J.K. Rowling, en el puesto undécimo; Memoria de mis putas tristes, de García Márquez (puesto 12) y Ensayo sobre la ceguera, de José Saramago (puesto 22).

24.1.06

Os límites imprecisos da humanidade. Nie vergessen.


A mediados dos oitenta, un día cinzento, de friaxe que estremecía, na compaña dalguén daquela moi especial, e nun estado de notable excitación emocional, visitei o campo de concentración de Bergen-Belsen, preto de Hannover, na Baixa Saxonia, onde faleceu, por certo, Ana Frank. Teño reflexionado moito sobre esta visita e aínda hoxe non estou certo de non sentir certo arrepentimento de tela feito. Simplemente non aprendín nada que non soubera xa, e por moito tempo sentín un desacougo inimigo do sono cada vez que lembraba o campo. Tempo despois tiven oportunidade de visitar o Konzentrationslager (en relidade Verninchtungslager: campo de exterminio) dunha pequena localidade do sur de Polonia chamada Oswieçim —Auschwitz en alemán— e, naturalmente, dixen que non.
Aquel día en Bergen-Belsen sentín que o frío era especial, que o lazo da terra era especialmente duro, e non era, claro, o frío do corpo o que sentía, era o frío da alma que se sabía no mesmo espazo físico de tanto sufrimento.
A humanidade non pode esquecer leccións como as que agochan os campos de Polonia e Alemania hoxe obxecto de suculentos negocios turísticos. Esa voracidade do consumismo que todo o fagocita.
Ler o excelente libro que estou rematando, Auschwitz. Los nazis y la solución final, do periodista británico Laurence Rees (Crítica, 2005) é —á luz de hoxe— non un exercicio de morbo (do que, por certo, a obra está totalmente desprovista) nin de melancolía masoquista: é un exercicio de pura humanidade, na procura das claves de tanta bestialidade e na consecución dunha profilaxe necesaria para tentacións futuras. Os valores do presente —¿ulos?— deberan alicerzar nas ensinanzas do pasado, anque por veces penso que botar a sonda na perversidade humana e arriscarse a non tocar nunca fondo.
Entre 1940 e 1945 en Auschwitz-Birkenau morreron 1.100.000 seres humanos, entre os que, por intermedio dese estrafalario cabaleiro chamado azar, non estabamos nin ti nin eu.
Foto: nenos en Auschwitz. No campo morreron 200.000 nenos.

Una catedral del español


Jamás me ha arrepentido de haber elegido las letras —la filología— como el canal y el destino de mis afanes intelectuales y los libros como el más excelso vehículo de éstos. Cuánto de esta seguridad —convencimiento maduro obtenido con la perspectiva del tiempo— se deba a ciertas obras, empañadas no ya sólo del reconocimiento profesional sino del fetichismo necesario para desnudar al objeto de su utilidad primera y más aparente, es algo difícil de determinar. Pero no me cabe duda de que entre tales obras está el Manual de Gramática Histórica Española de Ramón Menéndez Pidal, probablemente el libro de cuantos poseo más manoseado, sobreescrito y cuarteado del puro uso . Todo lo que en materia de historia del español se ha hecho no es sino reinterpretación o reorientación a la luz de más datos y otras formas más evolucionadas de investigación de un germen que ya estaba allí. Ya no se escriben libros así. No es el libro de un investigador; es el libro de un sabio.
Y un sabio (con el aspecto paradigmático de un sabio, con la barba quijotestca, las gafas, el sombrero y el porte que se espera en un sabio) es quien —en la foto tomada en 1961— ofrece la mano a Anthony Mann, director de la versión que Hollywood hizo de El Cid, con un Charlton Heston en la piel de Ruy Díaz, que observa al sabio con una expresión entre respetuosa, cariñosa y divertida. Probablemente alguien le dijo al galán:
-Mira, Charlton, este es el tipo que más sabe del Cid del puto mundo.

Ahora, Diego Catalán, eximio filólogo y nieto del sabio, ha publicado, bajo los auspicios de la RAE y la Fundación Ramón Menéndez Pidal, una obra calificada por José-Carlos Mainer (El País, "Babelia", 26.11.05) como un memorable acontecimiento en la historia de las humanidades españolas: la Historia de la Lengua Española en dos volúmenes (1367+747 páginas). Toda la información aquí.

31.12.05

Feliz 2006















O tempo está recuperando pedras da estación
perdida, do apeadoiro, é dicir que recoñece
os socalcos do monte que conduce á casa,
a pelamia crecha das ruínas doutro niño
asañado, como a nenez que vai nas costas,
como o tempo que nunca dá chegado.
Saeta negra no corazón durmido
epiderme e ritmo doutro advento
na friaxe dos dedos, piedade reducida
a un lamento que un día
foi un ano novo, unha nova esperanza,
unha luz que cega aínda que non se mire.

Imaxe: Solpor de inverno na praia de Traba (Laxe, 24.2.05, 17: 29 h.)

28.12.05

Premio Roberto Blanco Torres 2004


O Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela -onde, por certo, traballo: feliz coincidencia- vén de tirar do prelo o VI Premio "Roberto Blanco Torres" de Xornalismo Literario e de Opinión (colección ao coidado de Víctor Freixanes), adicado a Francisco Fernández del Riego polas súas colaboracións en La Voz de Galicia. Un feixe de artigos, publicados baixo o título xenérico de Palabras a eito, da lectura detida dos cales (por mor da súa edición) tirei un par de conclusións:

-del Riego pertence a unha xeración de xigantes: pola súa cultura (Kafka, Borges, Toulouse-Lautrec, Gabriela Mistral, Woodsworth, Hemingway, Rof Carballo, Clarín, Pastor Díaz...; Ribadavia, París, o Xurés, Roma, Bos Aires... desfilan polas páxinas do libro), pola súa humildade, pola absoluta ausencia de fanatismo, intolerancia, sectarismo...
-os membros desta xeración non escribían, polo tanto, para convencer nin para facer adeptos a unha causa, nin estaban obsesionados polo que o lector quería ler. Escribían sobre o que escribían porque si, porque era, porque é preciso manter certos valores, alén do tempo e da circunstancia concreta.

Un libro delicioso. Falei hai uns días con don Paco para lle anunciar o envío de exemplares do seu libro. Estaba, como decote, puntual, no seu despacho da Fundación Penzol. Ten 92 anos. Cando estalou a Guerra e tratou a Roberto tiña 23 anos. Afable, repousado, modesto, alegre e ilusionado polo libro. Agardo que lle guste. A súa dona non anda moi ben. Deséxolles a ambos os dous, dende estas páxinas que ninguén le, o mellor para este 2006 que xa asoma a cabeza.
Don Paco contoume que o segredo da súa lúcida lonxevidade estaría nunha ama de cría que tivo alá en Lourenzá e que bebía un churrupio de caña antes de lle dar o peito ao neno... Pode ser.

Premio Roberto Blanco Torres 2005


O último día 21 de decembro o xurado do Premio Blanco Torres de Xornalismo Literario e de Opinión reunido en Cuntis -vila natal do poeta e xornalista asasinado en outubro do 36- decidiu outorgar o galardón do ano 2005 a Isaac Díaz Pardo polas súas colaboracións semanais en La Voz de Galicia. En nome da familia, os meus parabéns ao benquerido Isaac. Tiña 16 anos cando mataron ao seu pai Camilo, a Roberto, a tantos outros...
Unha cesión persoal: o meu irmán -xornalista de raza coma o seu tocaio- chámase Roberto e o meu fillo tamén. A tribo. Estas cousas.
En 1999 dediquei tres libros a Roberto, irmán de meu avó (Hipertensión cívica. Aproximación á vida e a obra de Roberto Blanco Torres, Eds. do Castro; Roberto Blanco Torres, Xunta de Galicia [con limiar de ¡Manuel Fraga Iribarne!]; Roberto Blanco Torres, unha fotobiografía, Xerais [grazas Manolo Bragado, grazas Salva García Bodaño, grazas Cid Cabido polo agarimo e profesionalidade]. Tamén escribín un poema, que o querido amigo Xesús Alonso Montero publicou con outros nunha Coroa poética á morte de Roberto Blanco Torres (O Castro, 1999).
Chámase O teu sangue tan cercano.


Mirade fixamente
o mar de tempo que tedes aí diante
e que alguén de vós, se o sabe,
aventure unha resposta
e diga qué foi de tanta auga.

No pouco que a min toca,
afeito xa a esta anguria que comigo mora,
aquí sigo, Roberto, á espreita
de que volvas, renacendo
do fecundo sacrificio da vixilia.

Ó lonxe enxergo un auto,
vai friaxe; de vagar
marcha a tardiña
serea e en silencio,
e ti vas dentro, Roberto,
o teu sangue tan cercano,
despedíndote de todo,
asinando o teu destino
na terra dos camiños.

¿Quen me furtou a túa voz?
Un lóstrego letal,
un bafo etílico,
un berro resoante
na humidade da masmorra,
un aramio nos teus pulsos,
o medo á vindeira escuridade,
un irse o mundo nun repente.

Mirade ese mar repleto de futuro,
palpitando en vellas páxinas,
amarelas dos xornais,
nos eternos poemas desta vida,
que falan das cousas que non cambian.

Mirade o trebón que se aveciña,
mirade os náufragos loitando,
ampeando por un pouco máis de aire.
¿Quen os salvará do afundimento?
Mirade como entran
(lembro que son as túas verbas)
–¿por que sempre os mellores? –
na Estixia, no outro mar da eternidade.

Eu, pobre de min ¿que máis direi?
Aquí sigo; sobrevivo
chorándote outra vez,
reinventándote,
ó pé do mesmo baluarte
onde o fervor e a ilusión centuplicaron
o brío dos teus mellores días.

13.12.05

Novo blog de libros e cultura


O novo blog Comunicación Cultural pretende establecer un diálogo permanente entre todos los profesionales del sector cultural, ya sean periodistas, libreros, editores, responsables de comunicación de editoriales, y el gran público lector interesado en la interacción entre la comunicación y la literatura. Ten enlaces a outros blogs de temas editoriais, culturais e sociais moi interesantes. Moi, moi recomendable.

Dixitalización de libros: solución aos problemas de arquivo?


Información completa sobre o seminario «El archivo de la internet española», celebrado na residencia de Estudiantes de Madrid, baixo a dirección do querido amigo e colega José Antonio Millán.
Por certo, José Antonio, de ónde sacas o tempo?

12.12.05

Curso de escritura científica e ortotipografía para profesores da USC



Durante o mes de xaneiro vou impartir, xunto con Alexandre Veiga -catedrático de Lingua Española do campus de Lugo e editor-, un curso de escritura científica e ortotipografía para profesores da USC. Aínda hai prazas (creo).

8.12.05

Invierno
















De nada sirve el humo
sino para intuir
el olor del invierno
y su dulzura, pues el fuego
no quema por sí mismo, es sólo
fuego, una palabra
que fácilmente muere y ya no es fuego
sino humo y certeza del otoño,
heraldo del castaño y de su fruto
que ha sido yema y erizo
y ahora derramado alimento de la tierra.

Y la noche, tiempo eterno en que escribimos
el reverso de la luz, sea
la hora de las olas, la sorpresa
de no vernos en la arena
porque la luz es sol, y del sol es,
y el sol se ha ido
y en su reverso late
involuntaria la semilla
del nuevo, siempre nuevo,
alimento de la tierra.

Notas
a) Fondo musical -instigación, musa, suxestíón: «Colors/Dance» de George Winston, en Autumn, Windham Hill Records, 1980)
b) Foto: o monte Iroite dende a praia da Agueira, Porto Dosón, 09.12.05, 17:30 h.

7.12.05

Poetas nas súas voces


A voz ten unha erótica irresistible. O son dos idiomas descoñecidos unha forza de atracción incomparable. A recomendación de hoxe é escoitar poetas de todo o mundo (en máis de trinta idiomas: do galés ao árabe, do wayuunaiki [??!!] ao ucraíno, do indonesio ao islandés) recitaren os seus propios poemas. Tes que ir aquí. Fai falla o plugin de Real-Player. Se non o tes, podes descargalo neste enderezo.
Non é unha fermosa iniciativa, a imitarmos?

29.11.05

Postal de nadal


Así de bonito é o país cando neva. Nin a saña do feísmo (xa sabedes: somieres pechando as leiras, bloque e ladrillo visto, lixo por todas partes, casas con patas ou esqueletos de casas...) pode coa beleza que imprime a neve.
Foto: tomada no alto de Dozón, o sábado 25 de novembro ás 18:20 h.

28.11.05

Para poder pensar


Relación de artigos publicados no número monográfico «Para poder pensar» da Revista de Occidente (marzo de 2001):*

«Para poder pensar. Encuentro, creación y transmisión en la Red», por José Antonio Millán.
«Cómo podríamos pensar», por Vannevar Bush
«En el comienzo era el rumor», por Roberto Blatt
«¿Muerte o transfiguración del lector?», por Roger Chartier
«La Web como memoria organizada: el hipocampo colectivo de la red», por Javier Candeira

____
*Por xentileza de José Antonio Millán.

Información e coñecemento

Diferencia entre información e coñecemento: información é cando tes o teléfono de Christie Turlington. Coñecemento é cando tes a Christie Turlington.

P. J. O'Rourke
(tomado da páxina persoal de José Antonio Millán)

23.11.05

Máis sobre edición e lectura


El director general del libro, Rogelio Blanco, dice que la industria del libro tiene «los pies de barro»
(Publicado en El Mundo, 22.11.05)

«Indigestión» editorial e «indigencia» lectora. El director general del libro, Rogelio Blanco, diagnosticó ayer así los males del sector: «Hay descompensación entre lo que se vende y lo que se lee, la industria tiene los pies de barro»; Blanco expuso lo que es vox populi entre los propios autores: en España se compra mucho (se trata de la segunda potencia mundial en edición), pero se lee poquito (un 43% de españoles presume de no leer «nunca»).
La cosa no tiene buena pinta, por lo que Blanco se manifestó ayer partidario de «cortar las campañas de fomento de la lectura, dado que la gente ya sabe que leer es bueno, e intentarlo de otra manera». El sector del libro representa un 1 % del PIB español, es el décimo más exporta­dor en un país no especialmente exportador y la industria tiene a Latinoamérica como un inmenso público cautivo, dada la endeblez de sus propias industrias.
La Residencia de Estudiantes de Madrid acogió ayer el germen de lo que el profesor José Antonio Marina llama la «conspiración lectora» en el seminario Leer en tiempos de abundancia, coordinado por José Antonio Millán, y si Blanco relativizó la situación –se mostró partidario de una nueva Ley del libro «posconstitucional» y anunció la reactivación del Consejo de Bibliotecas–, Marina no puso paños calientes en el problema:
«El cine es más divertido que la lectura»; «leer es molesto para muchos universitarios»; «hoy Shakespeare es muy complicado de entender»; «¿es que alguien aquí tiene La divina comedia en la mesilla de noche?; «El árbol de la ciencia es de una pedantería insoportable». Como se puede ver, el ensayista desbrozó el terreno de verdades asumidas antes de construir su teoría, que tiene mucho que ver con su profesión de catedrático de instituto.

Literatura e Historia
«Hay que separar el fomento de la lectura del estudio de la Historia de la literatura», fue su teorema central. Marina citó de nuevo a Ortega cuan­do éste propugnó, hace 100 años, que El Quijote no debía leerse a la fuerza en las escuelas: «Los clásicos son para un lector muy formado por­que sólo se disfrutan conociendo mucho el contexto».
El autor de Crónicas de la ultra­modernidad aseguró que «la lectura no debe competir en el entreteni­miento porque ahí tiene poco que ha­cer hoy contra la cultura de la ima­gen», y desgranó sus argumentos para picar a sus alumnos de Secun­daria con el gusanillo de la lectura:
a) «La inteligencia es lingüística, sólo con el lenguaje podemos dirigir nuestra conducta»; b) «Todas las dic­taduras prohíben la lectura, porque lenguaje es, poder», y c) «La convi­vencia es lenguaje, y los problemas vienen por la incomunicación». Marina tuvo tiempo también pa­ra, sutilezas: «Una palabra no co­munica significado, sólo da pistas que hay que reconstruir sobre lo que la persona quiere decir, y fina­lizó proponiendo que cada escuela tenga un encargado de la biblioteca escolar «y no el profesor de guardia que se mete allí a pasar el rato».

Novo volume do anuario cultural da Estrada


Está a piques de saír o volume 8 (2005) de A Estrada, Miscelánea Histórica e Cultural, anuario que se publica baixo os auspicios do Museo do Pobo Estradense «Manuel Reimóndez Portela», dirixido, ao igual cá propia publicación, por Juan Andrés Fernández Castro. Neste volume -con colaboracións, entre outras, de Xesús Alonso Montero, Xosé Manuel Vázquez Varela, Fernando Cabeza Quiles, Xosé Carlos Valle Pérez...-, desenvólvense unha ducia de artigos sobre os máis variados aspectos de literatura, etnografía, toponimia, arquivística, historia moderna, arte..., dun xeito ou outro vencellados ao amplo e culturalmente rico territorio estradense. Podes contactar co Museo en museoestrada@terra.es.

21.11.05

Narrativa contemporánea de Tabeirós-Terra de Montes


Edicións Fervenza, da Estrada, vén de tirar do prelo unha antoloxía de relatos curtos de 17 autores da zona da Estrada-Terra de Montes, entre os cales, modestamente, me atopo. Máis información da presentación do libro aquí. Podes contactar con Fervenza en info@edicionsfervenza.com ou nos teléfonos 986 581 304 / 616 201 862.

Premios 2005 da edición en Galicia

A Asociación Galega de Editores convoca os Premios da Edición 2005.

15.11.05

A blogosfera, coma o universo, expándese


O libro de Rebeca Blood proporciona as claves para entender a expansión permanente da blogosfera e a súa evolución en moi poucos anos ata a actualidade.
Sabías que se crean de media 35.000 bitácoras ao día no mundo?
Neste artigo-reseña sobre o libro de Blood hai moitas reflexións e referencias de primeira man sobre a blogosfera.