O código clandestino

Vou falar do códice. Non porque toque, pois me resulta un asunto carente de todo interese, senón movido por un exercicio de autocorrección sincera. Se Bill Gates afirmou a mediados dos 80 que 640 Kbytes deberan ser abondo para calquera e aí o teñen, asquerosamente millonario, non vou eu temer ingresar na confraría dos pensadores estúpidos. O noso códice é algo moi «de aquí», como os chocolates Raposo, os sampancracios da cerería do Villar ou oír á dependenta dunha tenda da Algalia «ay, neniño, yo esto no te lo trabajo». Non é que o códice sexa ―contra o que a nosa habitual pailanez nos quere facer crer― unha obra impresionante da arte amanuense, pois, a dicir verdade, do punto de vista temático é, na súa maior parte, un auténtico tostón litúrxico e, do punto de vista artístico, está lonxe das verdadeiras xoias miniadas medievais. Home, que é unico, pois si, tan único como calquera outro códice manuscrito anterior á arte mecánica da imprenta. Pero, en fin, é o noso códice e, como a todo herdo do pasado, os anos vano enchendo de nobreza e sublimidade. Pois ben, é o caso que hai agora un ano, co conto do arroubo, este crocodilo chorón atribuía na columna de certo xornal, con lirismo de enamorado, unha paradoxal ledicia ao vello mamotreto, que a mans do gatuno fuxía por fin de séculos de tutela clerical: «El non se sentirá afortunado de vivir, tras centos de anos de mortal aburrimento, novas experiencias, contento de coñecer novos ambientes, de oír algo máis ca o roer da couza e voces diferentes das estatuarias salmodias dos curas, de respirar algo máis ca o arrecendo penetrante do incenso? Os libros deciden o seu destino, vontade contra a que se estrelan todos os intentos humanos de mudalo. Como o anel maldito da Terra Media, acaso o Codex, despois de tantos séculos, quixo desprenderse da crisálida e voar por conta propia. Cando dentro de mil anos, o propietario que entón o posúa conte a súa historia, de certo que o roubo de 2011 ha de ser un episodio interesante». Cando vin no televexo que o vello volumen obraba, envolto en bolsas de mercadona, nun «jaraje» amiense, xustísimo espécime do máis siniestro feísmo do país, arrodeado de plaquetas, po de cemento e vil ferralla, sufrín unha conmoción e a punzada penetrante do pudor: como puiden ser tan inxenuo? Ao día seguinte, un pícaro veciño meu díxome entusiasmado: «¡Juan, ya encontraron el código clandestino!». E é que vexo moitas películas.

Mata, mata!

Nun verán especialmente caloroso que abrasaba as colleitas, a cidade de Roma morría coa fame. O comandante da frota imperial, aportada en Alexandría, preguntou ao césar, por medio dos correos, qué xénero cargaba nas galeras, se gran de pantrigo ou area para o circo. O emperador non o dubidou e a frota transportou toneladas da area da máis fina de Nubia, unha area que disque enchoupaba especialmente ben o sangue, que, de homes e bestas, manaba en abundante efusión durante os xogos. O ser humano leva decenas de miles de anos reiterando comportamentos e actitudes, que, consonte as modas e usos de cada época, remiten sempre á nosa cerna irracional, imperfecta, contraditoria. Xa aprete a fame ou a prima de risco; xa preocupe a invasión dos xermanos ou a petulancia de frau Merkel; xa escandalicen os fastos de Nerón ou as viaxes de Dívar, todo pode zarrapecharse nun saudable stand-by mentres damos renda solta ao instinto primixenio: Mata! mata! bramaba aos gladiadores o populacho do Coloseo. Hoxe, é a caixa tonta a vítima inocente de toda sorte de execracións: «Gilipollas!»,  bérralle enardecido un honrado dentista a Ronaldo; «puto inútil!», un avogado de éxito a Arbeloa canda perde un balón; «fillo dunha cadela!», unha funcionaria do catastro a Buffon cando atrapa o esférico. Imaxino que Séneca, capaz das máis excelsas reflexións sobre a vida, babeaba co gusto vendo como unha leona papaba un cristián igual que, dous mil anos máis tarde, «es don Pancracio Sabino, un señor la mar de fino, pero el domingo en la grada es un tigre de bengala». Berrei emocionado cos meus fillos e amigos cando lle empaquetamos catro goles como catro soles a Italia,  e compartín a ledicia do país, pois, entre outras razóns, os frikis incapaces de facer o que fai a maioría só polo gusto de tocar a paletilla sempre me produciron hipercloridria. Pero nin a irracionalidade basal nin o medo a parecer un vello lobo, solitario e cascarrabias, son quen de reprimir certos escrúpulos: que sexan once tíos arreándolle a unha pelota os directos responsables de ter sublimado (entendo que puntualmente) a vergonza colectiva da nosa propia bandeira é algo que, no fondo, debera ser motivo de reflexión para unha sociedade civil. Por outra banda, sempre estimei como trazo fundamental dos heroes a súa xenerosidade e sublime desprendemento. A heroicidade da roja ten tarifa: 300000 napos por heroe. Esa exemplar nobreza do deporte, que tanto aplaudimos estes días.

Sobre acceso abierto y edicion

[Participación en un congreso: avance de abstract]

Repositorios en acceso abierto: la perspectiva del editor universitario 

Desde la emergencia y estandarización de la Internet, y las consecuentes iniciativas internacionales en materia de acceso abierto al conocimiento (Iniciativa de Budapest, 2002; Declaración de Berlín, 2003), los países del primer mundo han ido adaptando a esta nueva filosofía sus prácticas y acciones en cuanto a la difusión de los resultados de la investigación científica, que se desarrollan, de un modo muy especial, en sus universidades y centros públicos. En el caso concreto de España, el preámbulo de la Ley 14/2011 de la Ciencia, la Tecnología y la Innovación, enfatiza «el compromiso con la difusión universal del conocimiento, mediante el posicionamiento a favor de las políticas de acceso abierto a la información científica», declaración de carácter genérico que se hace eco del desarrollo exponencial que los repositorios de contenidos digitales de las universidades españolas han conocido en los últimos años, hasta el punto de que en algunos ránkings internacionales tres repositorios españoles aparecen entre los 35 primeros del mundo (UAB Dipòsit Digital de Documents; UPC Commons; Digital CSIC). El papel de los editores universitarios, en cuanto productores de contenidos científicos y responsables de transferir buena parte del conocimiento generado en sus universidades, es, por lo tanto, clave en el desarrollo de los repositorios, pues entre sus estrategias está traducir las potencialidades de Internet y al acceso abierto en términos de impacto, visibilización y calidad. Pero la propia naturaleza de la actividad editorial (protección de derechos patrimoniales derivados de la propiedad intelectual y búsqueda legítima de un retorno económico de la inversión en producción) impone limitaciones, o cuando menos ineludibles matices, a la difusión en acceso abierto.

Palabras de gratitude

[Texto completo do discurso de agradecemento á concesión da Insignia de Ouro da Asociación de Fillos e Amigos da Estrada. No Recreo Cultural da Estrada, a noite do 22 de San Xoán de 2012]

Atribúen ao actor británico Richard Burton, que viviu nunca vintena de países, o pensamento de que  un é de onde ten os libros. Eu os libros, centos de eles, herdados en boa parte do avó e en boa parte do meu pai, téñoos agora nunha biblioteca que mira, dende os cómaros de Brión, o fermoso val da Amaía, coa torres do Obradoiro e a Berenguela ao fondo, pechando o cadro. Pero, malia os libros e o fermoso pensamento do grande actor británico, eu son da Estrada, nacín nesta prezada vila, na rúa Serafín Pazo, barrio de Bedelle, e alí remiten as lembranzas douradas da nenez, pois como dixo Søren Kierkegaard somos a nosa infancia. O ultramarinos de Sofía; as correrías e xogos na veciña alameda; as visitas á alcaldía para pedirlle cartos a papá; o cine, que curiosamente sempre se chamou Teatro Principal malia que só había un, e no que irmáns e curmáns entrabamos de gratís, pois o tío Mundo era o xerente; o carro de cabalos que todos os días viamos pasar para o matadoiro; o tíovivo que polas festas se instalaba nun solar a carón da casa dos Carballeda e no que había un caballito chamado Mustang que era o meu preferido; as pelis da infantil ―Maciste, el enmascarado de Plata con aquelas dobraxes mexicanas irrepetibles― e as bolsas de pipas La Pilarica (Qué rica la Pilarica, repita) e Facundo (Y dijo el toro al morir: siento dejar este mundo sin probar pipas Facundo). A miña nenez, que foi unha nenez de Enciclopedia Álvarez, leite en pó, la canción del Cola-Cao, o grupo Escolar José Antonio e os veráns no campamento Paco Leis que a OJE tiña na praia das Sinas, foi unha nenez feliz, malia que, como dixen nun poema moitos anos despois, ata o universo era escaso naqueles tempos. Emporiso, quen de neno ten afecto teno todo. Coubéronme en sorte un pai e unha nai que, a falta tal vez doutros bens máis prosaicos e materiais, me legaron o mellor dos herdos: a universal e perenne lección da honestidade, da integridade e da coherencia, valores que, por certo, hoxe resulta ben difícil transmitir. Pero, en fin, todo muda ao son dos tempos e de pouco vale acubillármonos en saudades superfluas e improdutivas melancolías que a nada conducen. O mellor aproveitamento que podemos tirar do pasado é a súa proxección no futuro, algo que, ao meu entender, practica moi ben a nosa Asociación de Fillos e Amigos da Estrada, que todos os anos, nestes días limiares do verán e veciños da festa do neno mártir Pelaio, colleita os froitos de ricas sementeiras e as ofrece como homenaxe de futuro a unha vila puxante e pródiga en figuras senlleiras nos eidos máis diversos: a cultura, a ciencia e a investigación, a actividade política e empresarial, o altruismo, o deporte, as artes… Nesta selecta nómina de figuras a quen a Asociación leva galardoadas co seu recoñecemento anual, eu atópome, segundo adoita dicirse, como un polbo nun garaxe, pois sinto sinceramente que a xenerosidade desta distinción está en proporción inversa aos meus pobres e escasos méritos. Se acaso algún teño, ese mérito é o do traballo constante, o da convición e o do entusiasmo, receitas, por certo, ben recomendables para escuros tempos de crise. Pablo Ruiz Picasso dixo nunha entrevista que a el as musas sempre o pillaban traballando. Mutatis mutandis, eu non coñezo outras musas que o esforzo, o compromiso, o afán de superación, o traballo en equipo, o recoñecemento e estímulo aos méritos e capacidades dos demais, e, ao cabo, o empeño en facer as cousas ben sen agardar máis recompensa nin ouropel que a satisfacción do labor ben feito. Se credes que isto é merecente do galardón que hoxe me entregades, douno por ben recibido.

Agradezo á Asociación de Fillos e Amigos da Estrada, e moi especialmente ao seu presidente don Alfonso Varela ―membro esgrevio dunha familia moi querida pola miña―, terme incluído na selecta nómina de fillos predilectos desta miña prezada vila. Ao profesor Manuel Sanmartín, amigo, colaborador en tantas batallas e paisano, o seu padrinado neste acto.

Dúas palabras finais. Disque detrás dun grande home sempre hai unha gran muller. Permitídeme que altere esa sentenza, no fondo bastante machista. No meu caso, si hai unha gran muller, pero non detrás senón ao lado, mesmo moitas veces diante, e o home é máis ben normaliño. A Sonia, a miña dona, a miña compañeira de singradura, a nai dos meus fillos, débolle tanto que supoño que o día menos pensado terá que rescatarme, como aos mercados financeiros. Finalmente, quero expresar o meu desexo de que esta distinción honre por sempre a dúas persoas, a quen lles debo, non moito, senón todo: Carmen Valdés e Mario Blanco. Boas noites e moitas grazas.

Krísis (en grego 'elección')

O chiste, clásico, é do grandísimo Gila: «―Niño, ¿tú cuantos años tienes? ―Diez. ―Pues yo a tus años ya tenía once». Cantas máis velas, en efecto, engadimos á tarta, máis imos cedendo á perigosa sedución de «Eu, aos teus anos…», argumento que simboliza unha relación traumática co presente, en virtude da cal o pasado aparécesenos como unha sorte de Arcadia feliz na que reinaba a harmonía e os carballos secretaban docísimo mel. Eu creo, polo demais, que é consubstancial á nosa condición humana crermos que os tempos que nos toca vivir son sempre os da apocalipse final e que nunca o mundo coñeceu tanta falsidade, egoísmo, crueldade, depravación, envexa, frivolidade e  estupidez. No canto de ler tanta tontería envolta niso que chaman novidades, permítome recomendar ao benévolo lector unha novela clásica, Sinuhé o Exipcio, na que o finés Mika Waltari demostra, con mestría de espadista, que non hai nada novo baixo o sol e que ata os extremos máis rigorosos da vesania están xa inventados. Baixo este prisma, intento todos os días relativizar as consecuencias da profunda crise dos nosos días. Vale que cada momento ten as súas condicións peculiares e que de pouco serve alimentarse patoloxicamente do pasado, pero levar ao extremo este criterio sería tanto como negar as proveitosas leccións da nosa propia experiencia. Un exemplo. Cóntanme que un grupo de alumnos universitarios están pechados en certa facultade pois reclaman que a súa biblioteca abra toda a noite. Polo visto, se lles explicou que os custos de mantemento e persoal que esa ampliación de horario supoñería é inasumible na actual situación de carestía de recursos. Penso: a) se non pode ser, non pode ser. Que estuden na casa ou dentro dunha banda horaria razoable, pero b) estes mozos pertencen a unha xeración cunha nula tolerancia ás negativas. De xeito tal, infiro: a) na miña mocidade, reclamacións sociais, políticas e ideolóxicas de moito máis calado (e non a pataleta duns consentidos) se arranxaban en media hora cunha dotación dos  «grises», pero b) ¿non é certo que en todo tempo a mocidade é a idade da rebeldía, e que, mutatis mutandis, é o máis natural que os mozos manifesten a súa inadaptación? Sinto, ao cabo, que só teño dúbidas nesta época de incertezas e agoiros. Chego a intuír en cada rescate financeiro un moderno tratado de Versalles, que rematará por alentar algún mesías de gardarroupía a salvar a patria. Porque se algo sobra na historia son crises e caudillos.

Mundos paralelos

Dotado da sensatez propia de quen botou a sonda na tontería humana sen lle atopar fondo, o exalcalde da Coruña, Francisco Vázquez, referíase en certas declaracións ás preocupacións reais dos cidadáns fronte ás cuitas que políticos e medios de comunicación queren facernos sentir coma nosas. Naquelas declaracións afirmaba, con ironía, que a reforma do Senado era un asunto que de certo non deixaba durmir aos españois. Eu creo, en efecto, que vivimos en mundos paralelos. Ata a emerxencia da xeración Marconi, a aldea global e a máis recente eclosión da Internet, a xeneralidade das persoas apenas si tiñan outro horizonte que as luces e miserias da súa vida cotiá. De feito, deses mundos paralelos, un, o tanxible e próximo, segue sendo o mesmo que foi sempre: o constitúen as nosas angueiras, rutinas, suores, ledicias e tristuras cotiás e abondo temos de aturar con todo: traballamos (ou buscamos traballo) e representamos como podemos os papeis que a vida nos asigna: pais, nais, irmáns, fillos, xefes ou mandados, ricos ou pobres, sans ou enfermos, famosos ou descoñecidos, populares ou anónimos, sos ou acompañados…  O outro mundo é, en termos históricos, unha novidade, pois ata hai nada o peso dos mass media era socialmente inapreciable: complexos asuntos que se desenvolven nun entramado paralelo ás nosas venturas e desventuras íntimas e respecto dos cales, penso eu, se incrementa pouco e pouco o convencemento da nosa absoluta incapacidade, en canto meros cidadáns, para influílos. Non sei vostede, pero eu, cando a media mañán, decido tomar un café cun bocado e botarlle un ollo ao xornal que teña a man, comprobo as miñas insalvables dificultades para desenguedellar as claves do conflito sirio, da crise de Bankia ou do rescate financeiro do país, e, cun sentimento non exento de pudor, mesmo recoñezo que, no maremágnum dos compromisos diarios, me importan tres puñetas. Ben sei que na periferia informativa (sexa impresa, dixital ou audiovisual), unha lexión de hermeneutas, eséxetas e arbitristas de toda laia están ao meu servizo para a correcta interpretación, e aínda solución, de tan trascendentes cuestións, pero, ao cabo, tal balbordo mediático remata por frustrar máis a miña pretensión de ser un cidadán exemplar e impecablemente informado. O finado de meu pai, que era home tamén de probada sensatez, saltaba directamente todas as páxinas internacionais do xornal. Unha vez interrogueino sobre unha práctica tan peculiar e repuxo: «Pero ti cres que a min me importa o que pase en Tailandia?». Pensei: tampouco é mal sistema.

O pasado

Ao emblema de Falange Española un amigo meu chamáballe a nécora. Na fachada do Grupo Escolar «José Antonio», onde eu cursei o ensino primario, había unha enorme nécora de fundición. As aulas estaban presididas por un crucifico de madeira flanqueado pola vera effigies de Su Excelencia e mais de José Antonio, a camisa escura arremangada e a expresión de adusto miliciano. Naquel grupo escolar facía un frío sobrenatural, perante a cal o mestre defendíase cunha catalítica que apenas era quen de arrequentalo a el. Malia os gamberros que, con primor de namoradas, nais e tías calcetaban para nós, as orellas enchíanse de frieiras todos os invernos e era un clásico que o compañeiro do pupitre de atrás che beliscase os sabañóns, o que producía unha dor imposible de esquecer. Cando viña vendaval, Ramiro, o porteiro, facía unhas hábiles amarrallas para evitar que as fiestras saísen disparadas polo vento. O Grupo Escolar «José Antonio» era un micromundo de machos. Había, si, mestras,  pero só para os parvulitos e tamén unha señora que, nos recreos, nos daba leite en pó mesturado con auga quente, unha potaxe cun sabucho entre a masilla dos cristais e o papel húmedo. Os mestres eran señores de traxe e gravata, que fumaban caldo, tiñan os dedos e os dentes amarelados do tabaco e seguían ao pé da letra os itinerarios didácticos da Enciclopedia Álvarez. Os castigos físicos eran unha norma pedagóxica elemental, que ninguén cuestionaba e se suxeitaban a procedementos diversos: a palmeta de madeira, o simple pero sempre efectivo bofetón, o axeonllamento da vítima, que podía incorporar algunhas suxestivas variantes como as chapas de botella cara arriba contra os xeonllos ou a peseta apreixada polo narís contra a parede. Nos recreos daquel mundo de machos había pelexas diarias convocadas por vía do honor no patio de atrás. Daquelas refregas entre cachorros dimanaban erosións, feridas e contusións de toda índole e mesmo algún dente partido. Pero era un mundo normal, que ninguén percibía como violento. Os nenos eramos unha sorte de elementos estraños nun universo de adultos que nos mantiñan permanentemente na marxe das súas angueiras e labores cotiáns. Hoxe, vendo as riadas de adolescentes, europeos de primeira, finos e fermosos ―o noso recambio para o futuro―, agardando no campus universitairo para a selectividade sentín un arrepío ao lembrar o pensamento de L. P. Hartley: o pasado é un país estranxeiro; alí as cousas fanse doutra maneira.

Eloxio da discrepancia

Poucos termos debe haber tan complexos de definir e, non obstante, tan perceptibles e «todoterreo» como cultura. No seo dunha sociedade globalizada onde andamos todos uniformados como na China de Mao ―o que son as cousas―, cultura sobardou as nobres lindes máis ou menos estables do produto antropolóxico, xa individual (é un tipo de moita cultura), xa colectivo (a cultura galega), para, recuperando o seu valor neto de cultivo, invadir territorios máis prosaicos: a cultura do lecer, a cultura do consumo, a cultura do viño son expresións perfectamente contemporáneas. Sobre este suposto, vou permitirme ensaiar un argumento: en España non temos cultura da discrepancia e, dende a miña modesta experiencia vital e profesional, traduzo desta eiva un pesado lastre colectivo que dimana nun ambiente colectivo permanentemente electrizado. A escena goiesca de dous tipos aporreándose a conciencia é a imaxe icónica dun país condenado a non entenderse e dunha sociedade onde a discrepancia se suxeita normalmente a tres parámetros: a) levar razón é signo inequívoco de maior autoridade e, polo tanto, do ínfimo valor do discrepante; b) todo vale (berrar máis, ser máis agresivo, máis chulo, máis pretendidamente enxeñoso…) para forzar o discrepante a renderse; c) chegado un punto, resulta moito máis importante a humillación do contrario ca o propio valor dos argumentos. Para mostra, lembre vostede calquera das súas últimas visitas ao zoolóxico político do país. Como editor, responsable polo tanto de procesos complexos que atinxen a moitas persoas e sensibilidades de cara a un único resultado final ―o libro―, levo aprendido moito na magnífica escola que é a discrepancia. Discrepar implica perfilar os argumentos a prol ou en contra, establecendo necesariamente un torneo dialéctico extremadamente rendible en termos de eficiencia e calidade nos procedementos. Lembro con afecto, e se el me le tamén a lembrará, a cordial discrepancia que mantivemos certo autor e mais eu recentemente sobre a estética e deseño da cuberta do seu libro. Nunca lle discutín por querer levar a razón senón por crer honestamente na validez dos meus criterios. Ao final, chegamos a unha solución de compromiso que conduciu a unha fermosa cuberta e, o que é mellor, a incrementar un emocionante sentimento de afecto mutuo. O mundo non é unha arcadia, vale, pero tampouco, malia empeñármonos, o escenario dunha guerra sen fin.

Loureiros literarios

Cando escribir era un oficio serio e, como en todos os oficios serios,  a excelencia acadábase como resultado da perseverancia e o esforzo, troquelouse o tópico de que «a novela é xénero de madurez». Hai uns días, xirando visita  a un amigo a la sazón membro do xurado de certo premio municipal de novela convocado anualmente en cordial entente cunha editorial patria, reparei nunha pobre silla ateigada de fotocopias encadernadas en canutillo que obraba no seu despacho. O meu home, con xesto resignado, indicoume que eran os orixinais candidatos ao premio en cuestión.  Mudando silla por parede, lembrei o grafito de Pompeia: Admiror paries, te non cecidisse ruinis qui tot scriptorum taedia sustineas. É sempre de apreciar o cultivo das letras, pero entre o estímulo razoable á creación literaria de calidade e alentar con diñeiros públicos a grafomanía compulsiva sitúase a delgada liña vermella que separa unha novela construída con criterio da ramplonaría militante, que, mesmo, hai que ameritar igual por non deixar deserto o galardón. Non sei quen dixo que «eu nunca me presento a premios literarios para non correr o risco de que non mos concedan». Coquetéase dese xeito coa posibilidade nunca desmentida ―claro― de que un non ten máis premios polo simple feito de que non se presenta a eles, que se non… Ese é probablemente o convencemento de moito grafómano que por aí respira para suxestionarse do amiguismo e arbitrariedade da maior parte dos galardóns cando, en realidade, devecería polo momento de gloria dun premio xa non grande grande, senón o dun concello por aí, que dera o pase para unha plana con foto nos xornais con algún editor «oficial»  e un talonciño ao portador de catro cifras. Fun xurado dun premio moi consolidado no país e podo asegurar que ao lado dun par de cousas, digamos, dignas, o resto (sobre dez ou doce orixinais, previamente peneirados) farían xustísimo inquilinato no corbe dos papeis. O malo destas cousas é que ao final non se sabe se vai primeiro o ovo ou a galiña, ou sexa se é o circuíto anual de premios o que consolida unha oferta de orixinais permanentemente sobredimensionada  ou aqueles responden con ponderación ás demandas de recoñecemento social que toda creación estética de calidade precisa. Que, noutros tempos, o premio Nadal correspondeu historicamente a esta última categoría é indubidable. Que a maior parte dos actuais premios literarios galegos encaixan na primeira é tamén, ou a min mo parece, indudidable. Pero, en fin, mentres se manteña acesa a chama sagrada…  de gustibus non disputandum. As vías polas que creación literaria se canoniza son, coma os camiños do Señor, inescrutables. O día menos pensado danme un premio a min, que xa é dicir.

Letras galegas

Teño unha lembranza precisa da primeira vez que oín falar galego. Foi na alameda da vila, xogando a polis e cacos con varios irmáns que pertencían a unha familia moi humilde. Eu daquela era o fillo do alcalde e supoño que non estaría moi ben visto que tivese esas relacións, aínda que a miña carreira de ovella negra debeu comezar cedo. Na miña casa, onde había unha avoa, unha nai e unha tía de nación extremeña, falábase castelán. Pero tamén desque me alcanzan os recordos, meu pai conversaba invariablemente galego cos seus irmáns. Neto, fillo e sobriño de republicanos e galeguistas, para meu pai a estatua de Castelao en molde de Asorey e unha segunda edición de Sempre en Galiza eran unha sorte de deuses lares. Tamén o era a súa biblioteca de literatura galega con todas as primeiras edicións de Galaxia, que eu cataloguei en pequenas fichas cunha venerable máquina de escribir Olympia e moita ilusión. Cando palmou su Excelencia, eu contaba, como diría un cursi, quince primaveras. Apertei coa deliciosa frivolidade dos poucos anos a militancia na esquerda, que incluía no kit completo a defensa da lingua e a incorporación dos símbolos do país. Ao pouco, no tempo daquel «desencanto» que bautizaron os Panero, apliquei idénticos empeño e fruición ao disfrute dos paraísos artificiais que, anos atrás, a alimentar o convencemento de que as esperanzas dunha España democrática residían nun bote de pintura en spray e nun calendario coa bandeira galega e os queixumes de don Eduardo. Aos meus dezanove ou vinte anos papá e eu decidimos tacitamente, de consún e sen liturxia de ningún tipo, no volvermos a cruzar unha palabra en castelán. E así foi ata a súa morte. A muller da miña vida e mais eu enamorámonos en castelán, vivimos dende entón en castelán e falamos castelán cos nosos fillos, cousa que non me dá frío nin calor. Tampouco me parece excesivamente meritorio levar escritos case mil posts nun blog, sete libros (dous deles de poesía) e, ata o momento, máis dun cento de colaboracións de prensa en galego. Pero non me gusta ser mono- en nada (-lingue, -lítico, -tono, -rrimo, -aural...) e non milito en nada, non me gustan os dogmas  nin os altares e paso moito de necrofilias culturais e cinismos politicamente correctos.Ter nacido nun ínfimo recanto onde o planeta se chama A Estrada non ten máis valor ca telo feito en Manila. Por iso falo galego e castelán e non tagalo. Ao mellor se tivera nacido en Chaguazoso, a habitación humana máis alta de Galicia, a miña experiencia sería distinta. Porque o meu mapa do mundo é como a vida: mestizo, impuro, cimarrón, inzado de clarescuros, dúbidas e incertezas, e, polo mesmo, a miña patria son, e sempre serán, os meus zapatos. Un xeito, por certo, extraordinariamente recomendable de nacionalismo.