Lume

Paréceme axeitado e contundente o spot institucional da Xunta que emite a TVG sobre os incendios. A frase ou lema, que xoga coa sinonimia de lume e fogo, é de moito calado en espíritos minimamente sensibles co medio ambiente: A arma de fogo máis destrutiva é o lume. O anuncio remata cunha solicitude: Evitémolo. E aquí é onde xorde a dúbida, ou, cando menos, me xorde a min, porque, ¿que podemos facer eu e vostede coma cidadáns para evitar —permítaseme o tópico— esta lacra, este horrendo andacio, este infernal e abafante ritual de todos os veráns? Non tirar as cabichas acesas pola fiestra do coche (algo, por certo, penadísimo con non sei cantos puntos)? Ter coidado cando se fai unha barbacoa nun piñeiral ou se queima rastrollo nunha leira?
É certo que unha etapa de chuvias escasas; as altas temperaturas, por veces aliadas ao nordés que en verano —e aínda máis na costa— sopra con forza; o abandono das rozas periódicas do monte... poden favorecen que o mato sexa coma esca. Pero é evidente que o lume non xorde espontaneamente, ou o fai en contadísimas ocasións. Creo que poucas cousas se poden facer coa impunidade que se lle pon lume ao monte: coller un paquete de pastillas “Pat fuego” e un mecheiro, un agradable paseíño, un pouco de discreción e lonxanía das casas e listo. A pregunta que todos nos facemos é: por que?
Sei que este é un problema gordísimo con múltiples e complexas facianas: o réxime de propiedade do monte, a propia inutilidade do monte en canto surtidor de elementos naturais hoxe abandoados no seu uso, unha repoboación forestal que busca un beneficio o máis rápido posible (aí temos a pandemia monográfica de eucaliptos substituíndo un riquísimo tapiz forestal autóctono), a rapacidade inmobiliaria (e isto malia unha lexislación restritiva), mesmo — tal como se apunta con insistencia— a necesidade provocada polas propias empresas que son subcontratadas, tanto en efectivos aéreos coma humanos, para o control dos incendios... Non quixera eu botar a lingua a pastar, pois non teño coñecementos abondos sobre unha cuestión tan complicada.
Só sei que ano tras ano, verán tras verán, contemplo impotente, e ás veces con bágoas nos ollos, o país feito unha pira e me pregunto se nalgún lugar do planeta existirá outro lugar onde a xente lle teña tal xenreira á súa propia terra.
Evitémolo? Corríxanme se erro, pero non sei de ningún pirómano que estea no cárcere. Ao mellor este sería un principio.

Máis sobre libros e outros cantares dixitais

Artigo de El Mundo que recolle as conclusións do XXII Encontro sobre a Edición da UIMP.

Nunca máis

Este é meu pai, Mario, xunto a unha rapaza da Estrada en xuño do 37. Ten vinte anos. Parece mentira, pero o rostro destes dous mozos reflicte esperanza e ilusión.
Meu pai fixo a Guerra no Gabinete Fotográfico do Corpo de Exército de Galicia, que mandaba o xeneral Antonio Aranda. Neses anos, entre o 37 e o 39, percorreu a fronte de Asturias, León, Aragón e Valencia, experiencia da que ficou un extenso fondo fotográfico que hoxe repousa en dous enormes álbumes. Son as fotos dun soldado de Franco, politicamente incorrectas neste “ano da memoria”. Nin as fotografías son neutras.
70 anos. Nunca máis.

Senín

Alégrame moito atopar en Brétemas un post en homenaxe de lembranza e gratitude a Xavier Senín, ata hai uns días Subdirector do Libro e Bibliotecas da Xunta, e tamén de inquedanza pola súa remuda.
Non adicar tamén neste local unhas liñas de recoñecemento ao labor e dimensión humana e profesional de Xavier sería inxustificable. Coñecín persoalmente a Senín cando me encargou para a colección da Xunta “A nosa memoria” unha pequena biografía de Blanco Torres. Dende entón, nunca perdimos contacto, aínda nos últimos anos acrecentado coa estreita colaboración na organización do Máster en Edición, do que eu son secretario e el co-director xunto con Mercedes Brea. Sigo regularmente a súa columna semanal en El Correo Gallego, da que gusto moito pola frescura e proximidade no tratamento dos temas, case sempre relacionados non con grandes e trascendentes asuntos senón coa vida cotiá e as pequenas cousas que, ao cabo, definen a nosa existencia.
Do seu labor durante 18 anos (dende a etapa de conselleiro de Alfredo Conde, se non erro) á fronte da máxima responsabilidade do libro en Galicia, fica unha executoria de entrega e compromiso que ninguén discute.
Mudando cara ao positivo aquel comentario tan malévolo de Churchill sobre un deputado laborista, eu creo que Xavier Senín é un home humilde sen ningunha razón para ser humilde.
Obrigado, Xavier, por honrarme coa túa amizade.
P.S. A foto é de Brétemas.

Libros do mundo: dixitalizádevos!

O futuro da actividade dos actuais xestores dos dereitos de autor perante os retos das novas tecnoloxías foi analizado onte na segunda xornada do XXII Encontro sobre a Edición, O editor perante os novos desafíos da propiedade intelectual, dirixido pola directora editorial de Tusquets, Beatriz de Moura e co patrocinio da FGEE e CEDRO, celebrado no seo dos cursos internacionais da UIMP en Santander. O sentido das intervencións, tal como as recolle a nota de prensa remitida pola secretaría da AEUE, é moi interesante e sinala por onde van os tiros:

Francisco Cuadrado, director de Ediciones Generales del Grupo Santillana, inició la sesión, moderada por Jesús Badenes, director general de la División Editorial Librerías del Grupo Planeta, y se mostró firmemente partidario de que el sector del libro debe hacer una defensa clara de la propiedad intelectual y crítico con una nueva era digital donde se supone que todo va a ser gratis y donde no se reconoce la propiedad intelectual. Por ello, insistió en la necesidad de buscar un marco adecuado para que se reconozca la propiedad intelectual y, en este punto, se quejó de la actitud de las autoridades que calificó de un poco demagógicas. Hay que pedir, exigir, trabajar por un marco legislativo en que las nuevas tecnologías respeten los derechos de autor y al libro. Y para conseguirlo, los gobiernos deberían implicarse más. El representante del Grupo Santillana también se mostró crítico con su propio sector porque no hemos tomado una postura común y en estas circunstancias creo que es difícil darse a respetar como colectivo a todos los que participamos en el proceso del libro: autor, editor, agentes literarios.
En el debate Los actuales gestores de los derechos de autor y perspectivas de su actividad ante los nuevos retos que platean los nuevos medios de difusión, la agente literaria, Antonia Kerrigan, se mostró absolutamente convencida de que en en veinte años todos los libros del mundo estarán digitalizados pero advirtió que otra cosa muy distinta es quiénes serán depositarios de esos archivos y cómo se gestionará el acceso a sus contenidos. Se mostró escéptica ante las supuestas y únicas ventajas de las nuevas tecnologías y realizó una cartografía circunstancial sobre la literatura digitalizada. Aunque Google pueda automatizar el escaneo a gran escala y velocidad, dudo de que pueda dar por bueno un texto sin intervención humana. El coste es muy alto para un beneficio dudoso. Kerrigan también llamó la atención sobre los medios de protección de la red. Como sabemos la protección de un sistema informático de uso universal salta por los aires en cuestión de días aunque, hoy por hoy, es difícil pensar que alguien haga ese esfuerzo por leer gratis una novela en la pantalla de un ordenador, puede que en el futuro la red no sea tan libre como hoy. En clara alusión a la situación generada por las actividades de Google en la digitalización de libros, Kerrigan recurrió al refrán de la aguja y el pajar para señalar que la paradoja del gigante del software es que te roba el pajar y te devuelve la aguja.
Ana Nuño, directoria literaria de Reverso Ediciones, inició su turno con dos observaciones sobre el gran lobo feroz: Google e Internet y aseguró: no me asusta Internet ya que está es una herramienta más para los editores. La directora literaria explicó que un libro para existir plenamente no solo depende la relación autor-editor, del marketing sino que tiene ajustarse a un contexto cultural adecuado y es ahí donde la figura del editor es irremplazable. Ante la irrupción generalizada de Internet y las nuevas aplicaciones de Google, Nuño dijo que la función del Editor como dador de prestigio, de jerarquización de valores se ve seriamente comprometida. La editora declaró su apoyo a las nuevas tecnologías pero con compromiso y terminó su intervención advirtiendo que no hay que engañarse: la digitalización va a ser un problema. Hay que establecer términos contractuales muy precisos y llegar a un tipo de acuerdos beneficiosos tanto para Google como para nosotros.
El agente literario británico, David Godwin, cerró el turno de ponencias y se mostró abierto a las nuevas tecnologías: el mundo digital está aquí y no se puede parar y como al mar no se le puede poner puertas. El británico dijo que Internet ha cambiado el hecho de leer, ha democratizado la lectura. Para él la relación entre los derechos de autor y el libro es un tema que se puede debatir pero, matizó, no se puede centrar solo en el objeto libro como tema meramente contractual. En voz alta dudó de que sea más real un libro en papel que otro digital. Los libros se venden en diferentes formatos. Para David Godwin el cambio es irreversible" en el sector editorial.
Artigos de prensa relacionados.

¿Corrector, corruptor?

A corrección pasa por ser un dos labores máis ingratos da edición. Nos tempos que corren e no eido concreto da edición científico-técnica —terreo que mellor coñezo—, isto é especialmente certo por dúas razóns, unha de orde interno, máis trascendente, e outra de orde mecánico, máis banal, pero, igualmente, de funestas consecuencias.
A razón interna é que, nun caldo de cultivo aderezado polas présas, as urxencias e a acumulación de compromisos, ao que se suma unha interacción, polo mesmo, cada vez máis torpe coa lectura en canto proceso reflexionado e sereno, os autores, do punto de vista léxico-estilísitico e da constructio sintáctica e argumental, escriben cada vez peor e os seus textos chegan ás editoriais precisados de tal nivel de intervención correctiva, que, malia de xeito totalmente anónimo —de aí o pouco agradecido deste labor—, o corrector vese na obriga de salvar un orixinal, pasándoo da categoría de “escandalosamente mal escrito” á de “cando menos publicable”.
A razón mecánica é que o texto electrónico incorpora a curiosa característica de ser corrixible ad infinitum no monitor do ordenador sen o máis mínimo efecto indesexable (perda de tempo, desperdicio de papel, aspecto neglixente ou descoidado do documento…). Isto, que é moi bo, é tamén moi malo: inevitablemente fai baixar a garda ao teclista, que, coma Vde. e eu, escribe de xeito "bidixitígrado" facendo que normalmente de dez pulsacións seis sexan erros e/ou retrocesos. Por moito corrector que se aplique, o texto magnético ou dixital final chega á mesa do editor inzado de erratas
Así pois, igual que, mediando un pastón, érguenlle os peitos ou o cu a unha muller ou lle reducen a tripa a un señor para poder ir á praia sen conter a respiración, toda editorial incorpora, hoxe máis ca nunca, a súa “corporación textoestética” particular.
Vén todo isto a conto porque descubro con ledicia, e recomendo, o blog Addenda & Corrigenda, orientado cara a un nuevo rumbo de la cultura escrita e especificamente adicado á corrección textual e editorial. Nel publícase un breve, pero interesantísimo artigo, de Andrea Estrada, correctora profesional, de significativo título: "¿Corrector ou corruptor?", orixinalmente publicado no suplemento de cultura e espectáculos do xornal dixital arxentino Página/ 12.
Dá a vida compartir as miserias.

barrett

Direino de xeito rápido: Wish you Were Here é un dos mellores discos do pop de todos os tempos. Empezando polo deseño da funda: a imaxe do tipo ardendo chocando a man a outro é simplemente escalofriante. Cando se penetra no significado do título do disco e no sentido do tema que o abre, "Shine on you Crazy Diamonds" -un exercicio de saudade e amor polo amigo perdido- resulta aínda máis estremecedor.

Remember when you were young,
You shone like the sun.
Shine on you crazy diamond.
Now there's a look in your eyes,
Like black holes in the sky.

Dende 1971 —Wish you Were Here publícase no 75— Syd Barrett, cofundador xunto con Rick Wright, David Gilmour e Nick Mason de Pink Floyd (o nome do grupo foi de feito invención súa), vivía recluído na casa dos pais. Fora expulsado do grupo en 1968 pola súa desmedida afeccción ao lisérxico, a penas un ano despois do primeiro disco de Pink Floyd The Piper at the Gates of Down —que leva o selo da xenialidade de Barrett, — por Gilmour, que toma o liderado do grupo. Roger Keith “Syd” Barrett morreu o pasado día 6 en Cambridge con sesenta anos. Nacera en 1946. Tras a súa marcha do grupo, que el nunca aceptou, Barrett é unha lenda: pecha con taboleiros as fiestras da casa dos pais, vive da esmola en Londres durmindo nas pontes, escribe interminables diarios que ninguén le… ata a morte, nunha crónica bastante anunciada, nun guión ben pouco orixinal. Disque na última entrevista concedida a un medio británico afirmou non lembrar nada de Pink Floyd nin dos seus antigos amigos.
Syd Barrett é, do meu punto de vista, un produto diso que se chama psicodelia e que eu, e moita máis xente da miña quinta, vivimos, como todo en España, dez anos despois de ter eclosionado en Europa. A psicodelia —moi ben caracterizada tamén, polo Sarxento Pimienta dos Beatles e o seu paradgimático «Lucy in the Sky with Diamonds» (LSD), sempre diamantes, brillantes, rutilantes, cegadores...—, levouse a moita xente por diante, xente incapaz de recompoñer a súa vida prescindindo dos paraísos artificiais. A visión hippie da vida en España recompúxose anos despois coa primeira xeración de pasotas, á que eu pertencín: anos setenta, cara aos finais, chocolate ou maría, kul magrebí nos ollos, foulard ao pescozo, Camel, Tangerine Dream, King Crimson, Pink Floyd, Lou Reed… como fondos musicais… e logo veu o ácido. Lembras? Vulcano, Estrella Roja, Secante, Dragón… Fuxir de ti, ollarte dende fóra, ver o mar vermello, ou azul, voar convertido nunha águia… Cantos sucumbiron aos monstros do ácido? Daquela xeración, daquel xeito frívolo e, no fondo, superficial de ver a vida ficaron vítimas polo camiño, amigos meus, e teus tamén, seguramente.
A vida de Barrett, salvando as distancias, lémbrame a de xente que coñezo, xente co hemisferio dereito hipertrofiado, con dotes especiais para a música, a arte, a pintura pero cunha tendencia intrínseca tamén a ascender sen pausa niso tan tremendo que os psicólogos chaman a escala de busca de sensacións. Nesta altura da vida, cada vez creo máis naquilo que Shanti Andía chamaba os dous camiños do mariño: o dereito e o torcido. Non che hai máis.

Grúas e ladrillos

Os medios de prensa, e moitos cidadáns, andan preocupados nos ultimos tempos pola "marbellización" de Galicia. Na vila de Laxe, a inmobiliaria Fadesa ten prevista a construción de 190 vivendas en primeira liña de praia, en terreos ata 2004 da Rede Natura. 13 empresas van erguer 600 apartamentos na praia fisterrá da Langosteira. 37.000 novas vivendas en Galicia en 2005. 45.000 previstas para o remate de 2006.
O secretario da Federación de Promotores de Edificacióne e Solo de Galicia maniféstase ilusionado c avance imparable do ladrillo no litoral (en zonas ata hai nada tan pouco atractivas como Laxe ou Langosteira, a causa dun clima—e sei o que digo— intratable). Segundo este señor, a ratio de familias galegas cunha segunda vivenda no litoral (1 de cada seis actualmente) está medrando. Por outra banda, tamén percibe o aumento na demanda de casas na costa por parte de xubilados europeos (ata o gorro, claro, da masificación do sur e levante e dunhas temperaturas estivais inaturables). Coñecendo o país, un panorama glorioso.
Galicia é un país en venda. Un bo amigo, arquitecto e fillo dun promotor sensible e comprometido sinceramente coa harmonía entre paisaxe e intervención arquitectónica, comentábame o outro día con desesperanza que iso que se chama a cultura do ladrillo é un problema, en efecto de base cultural, e, polo tanto, xeracional. Ao mellor, na súa opinión, o panorama cambia en cincuenta ou sesenta anos. Pero para entón, probablemente sexa too late, como dicía a canción.
A cultura do ladrillo ten claves, facetas, manifestacións. A xente non inviste, ou o fai moi pouco, en, non sei, bonos do tesouro nin se arrisca a xogar en bolsa; aquí mércanse pisos para especular con eles e gañarlle un mínimo de 6000 euros por ano. Eis o que explica que a día de hoxe, e segundo o Instituto Nacional de Estatística, existan en Galicia 283.000 vivendas deshabitadas. Polo tanto, non especula só o constructor (eufemismos: promotor e, máis recentemente, axente urbanizador, qué coña), aquí especula todo dios. Co visto e prace dunha lexislación que pon ao país en mans dos construtores ou, no mellor dos casos como-como en Andalucía- fai que non ve, aquí se someten solares a expropiación forzosa para recalificalos despois e facer un pastón con eles: o pelotazo, adaptación léxica hispánica e intransferible. Marbella e, a outra distancia, as irregularidades últimas na Deputación de Lugo non son máis ca a punta dun iceberg con moito fondo, un fondo moi noso, moi galego e moi español, feito de pequenas irregularidades, de pequenos tratos de favor, de pequenos tráficos de influencias, todo nas marxes difusas da legalidade, coa indulxencia, cando non a intervención, de alcaldes e concelleiros, e tirando de avogados de código ético, digamos, flexible cando fai falla.
Pero é que, da outra banda da barreira, a cultura popular é tamén absolutamente especulativa e despectiva co medio. Na Costa da Morte, Soneira e Bergantiños, por exemplo, onde a sangría migratoria foi moi forte, os emigrantes deixaban leiras cando marchaban e atopaban solares cando regresaban. Sen a máis mínima disciplina urbanística, cada quen facía a casa onde lle saía de salva sexa a parte (é dicir, onde tiña a leira) e adaptando dun xeito torpe e antiestético modelos arquitectónicos centroeuropeos confusamente asumidos. De aí o feísmo que repele e destroza visualmente bisbarras tan fermosas: eses abortos arquitectónicos coñecidos xa popularmente como palafitos, casas con patas e escaleira exterior (nun país onde chove doce de cada dez meses), por suposto ben alonxados da aldea e da casa de pedra, símbolo de tempos de miseria, e canto máis pegados á carreteira ou pista mellor. Fixo unha casa boísima: ao ladiño mesmo da carretera. Esta é a clave. A carretera é o emblema de progreso e de riqueza. ¿Cantas vilas galegas non están atravesadas por unha carreteira? Pobre de quen fale de quitar a carreteira do medio da vila. O día que se quite a carreteira, morreu o pueblo. Esta é a cultura popular contemporánea.
O noso é un país micronizado (case 300 concellos) onde cada quen fixo e fai o que lle peta, e o que vén, malia toda a tonelaxe legal que a Xunta pretexta coma garante da conservación harmónica do medio e demais milongas ao uso, non parece mellor.
Aquí non se crean empresas nin se instalan fábricas: instálanse grúas. A grúa é, como a carreteira, o símbolo visible do progreso en Galicia.
Galicia é un país en venda. Vivimos nun inmenso solar. Quen dá máis?

Puntos suspensivos

Acaso pueda
abandonar el aire y alejarme lentamente
negando la evidencia
de ser al despertarme
el élitro de un Samsa nuevo y aún más triste.

Podría, de quererlo, dejar para más tarde o para nunca,
sobre la imposibilidad segura
de más abriles que me oculten,
perfilar un tiempo al que le faltan piezas:
aquel tío vivo de las fotos, Mustang el caballito,
el perlé verdiblanco de un jersey escaso,
las sandalias blancas o los sabañones del invierno,
el olor de la cena, la carcoma,
los puntos suspensivos...

Porque hoy puedo dejarlo todo y aceptar un armisticio
con nuevas condiciones: mis manos se volverán sarmientos,
y junto a mis lágrimas, almas
emigrantes que van hacia el nirvana
dilapidando el norte y la sangre que no es suya,
se extenderán y tomarán el rumbo de las puertas,
y allí, extramuros donde la humanidad mendiga
y nada es nadie y nadie nada y todo se vacía,
darán cuenta de mí los vestigios de mi sombra.

Recoñecementos: a guitarra máxica de Michael Hedges (1953-1997, falecido traxicamente nun accidente de coche). En especial "Bensusan", "Ragamuffin", "Ménage à Trois", todos os números de Aerial Boundaries.

Blogosfera hispana

A Fundación Auna France-Telecom España vén de editar un volume que baixo o título
La blogosfera hispana. Pioneros de la cultura digital (acceso .pdf en liña) reúne a unha vintena de especialistas sobre o fenómeno blog, uno de los más significativos de la construcción de la sociedad digital que replantea y cuestiona gran parte de las estructuras y conceptos tradicionales de la comunicación, la política y la empresa.
Por certo que o coordinador do volume, José Manuel Cerezo (xerente de Análise e Prospectiva da devandita Fundación), é o autor do artigo Los weblog: participación y política en la sociedad de la información, tamén moi recomendable pois contén unha morea de datos significativos.
A estrutura do libro, dividido en cinco partes máis anexos (“Teoría de los blogs”, “Midiendo la blogosfera”, “Medios, política y participación”; “Empresa 2.0”; “Geografías y géneros”; “Anexos”) anuncia un texto moi actual e completo.
Debo esta nova á miña querida amiga Josefina Meizoso. Obrigado, Josefina.

Lembrar ou esquecer?

¿Qué es memoria histórica? ¿Es un tesoro que, perdido en algún naufragio, se puede recuperar? ¿Es un objeto sobre el que se deba legislar? ¿Es, puesto que siempre se habla de ella en singular, una y la misma para todo el mundo? (Santos Juliá).
La historia no es sencillamente un recuerdo del pasado. La historia es una interpretación o reconstrucción de las reliquias (que permanecen en el presente) y una ordenación de estas reliquias. Por tanto, la Historia es obra del entendimiento y no de la memoria (Gustavo Bueno).
No post de 1 de xuño deste blog falábase sobre o “ano da memoria” e derivados (Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica, xornadas, homenaxes...). O que antecede son treitos de dous textos que hoxe recomendo vivamente ao respecto da tan trillada "memoria histórica" e as súas manipulacións: os artigos Memorias en lugar de memoria de Santos Juliá (El País, domingo, 2 de xullo de 2006) e Sobre el concepto de “memoria histórica común” de Gustavo Bueno.

¿Colapso do coñecemento?

Rematei estes días a revisión dun extraordinario traballo de fin de máster da alumna do I Máster en Edición (2004-06) Desirée Valera Gran, quen, moi xenerosamente, me autoriza a reproducir no meu blog algún treito do mesmo. Trátase como digo dun traballo excelente tanto en documentación como en estrutura expositiva, e, aínda por riba, magnificamente redactado. Pero o que eu máis destaco é a súa clarividencia. O título —moi significativo— é La edición revisitada. El libro en la época de su reproducibilidad electrónica. O seguinte fragmento —que hoxe propoño para a reflexión— refírese a algo moi de actualidade no contexto de dúas ideas principais: a) o proxecto da biblioteca virtual de Google; b) a expansión monstruosa e ilimitada da blogosfera. Brétemas referíase hai pouco ao mesmo asunto, nun post de título case tan apocalíptico coma o deste, pero é que a cousa non é para menos.
O texto de Desirée é un pouco longo pero recomendo vivamente a súa lectura. As grosas son miñas.

Es necesario distinguir entre los conceptos de hipertexto e hipermedios o hipermedia; el primero se refiere a textos y el segundo a la integración entre lo escrito, lo acústico e icónico. No obstante, ambos se confunden en el medio informático, se disuelven conformándose en una única textura llamada hipertexto paradigmáticamente representada por Internet, el hipertexto de hipertextos.
La innovación de la práctica hipertextual se ve limitada, sin embargo, por las restricciones clásicas y canónicas en torno a los conceptos de texto, literatura y género. En este sentido, el problema principal del uso hipertextual es la pérdida de un orden de los discursos, la no diferenciación de los géneros, la creación de un movimiento centrífugo con múltiples conexiones o enlaces no jerarquizados: un movimiento continuo y arriesgado en donde la búsqueda inicial puede desembocar en una pérdida absoluta. La dinámica propia de la red hace imposible una distinción clara entre los soportes. El proceso de la digitalización permite la incorporación del texto en la red electrónica, donde se rompe toda la economía previa de distribución de los saberes y de un orden en los discursos. La estructura cerrada propia del libro es igualmente mantenida en su versión electrónica (eBook); sin embargo, una vez puesto el texto en circulación a través de la red, queda absorbido dentro de la dinámica hipertextual. La incertidumbre que genera el uso de Internet como medio para el desarrollo cultural viene determinada por la estructura abierta del hipertexto.
Por otra parte, el gran interés del texto electrónico radica en la ventaja que supone en cuanto a la conservación e indestructibilidad de los textos, es decir, como medio de preservación del conocimiento. De ahí las distintas iniciativas que están llevando a cabo las bibliotecas en los procesos de digitalización de textos y en la creación de catálogos digitales, hecho que, por otro lado, roza ya el nivel de necesidad generalizable. La edición de textos en formato electrónico está abriendo nuevas posibilidades de acceso al conocimiento que alivia, en parte, unos de los problemas más difundidos en las instituciones de enseñanza, particularmente, en el entorno universitario. El diseño de diversos formatos (eBook, eBook Plus, pBook, eCap, eCap Plus, pCap) ha sido adaptado a las necesidades propias del lector fácilmente resueltas con las ventajas que proporciona la lectura online. Este sistema permite la adquisición parcial o total del libro, ya sea en formato digital o impreso, mediante un control absoluto sobre los contenidos digitales, esto es, mediante la aplicación de una “Administración de Derechos Digitales” (DRM) que protege la propiedad intelectual durante las operaciones comerciales. La necesidad de una estandarización de esta plataforma de protección del formato digital es una de las cuentas pendientes para asegurar el futuro de la edición electrónica. Por ello, la garantía de estos beneficios se ve descompensada por el vacío, ya no sólo legal, sino también, y mayormente, institucional, de la red.
Dentro de la libertad que genera el uso de la red, la publicación de textos online comporta también correr el riesgo de un mayor peligro y que, de hecho, ya se está dando: el exceso o masificación de textos. La proliferación compulsiva de textos en la red, la multiplicación descontrolada de bibliotecas digitales hace necesaria la intervención de expertos y profesionales (editores, críticos, bibliotecarios, filósofos, filólogos, etc.) para poner unos límites a la publicación masiva de textos con el fin de evitar un colapso del conocimiento.

A columna Durutti. Reivindación do insólito

The basic idea behind Durutti Column’s music is to break with whatever structure supports the foundations of musical formalism, in order to try and create a kind of music which really can belong to everyone.
Esta é a declaración de intencións que se atopa un no site de The Durutti Column, o grupo de Vincent ‘Vini’ Reilly (1953), un dos músicos, para min, máis estraños e fascinantes do panorama europeo de remates do século xx.
Deixando de lado o aspecto físico de Reilly, delicado, enfermizo, delgado ata o extremo, o propio nome do grupo (no que, para habilitalo á prosodia do inglesa, o rr dobre do nome orixinal cambia por un tt dobre) resultaba evocador, insólito e engaiolante. Como relacionar un renegado da vaga punk do Manchester dos ’80 co anarquista leonés que morreu defendendo Madrid en novembro do 36? Esta é a historia que o explica.
Apenas hoxe unha reivindicación da figura de Reilly e da súa música. Escoito Red Shoes, escrito e interpretado en solitario por Reilly e, malia gravado en Manchester, producido en Italia. Unha recomendación imprescindible para chegar ao espírito do músico: o número 8, Song for Les Preger. Escalofriante. O booklet do CD di en italiano: Vini continua il suo viaggio sonoro utilizzando gli stessi afascinanti acquarelli per chitarra. Nuove energie e sollecitazioni ritmiche sorregono a tratti il suo malinconico e liquido mundo sonoro. La musica diventa delicata e morbida poesia. Non se pode dicir mellor.

Blogocéano: para empezar

O último Ciberpaís publica un artículo de Antonio Espejo (primeira parte) sobre rudimentos e conceptos básicos na concepción e deseño de blogs. Moi indicado para iniciados e de repaso para os máis sabidos.

Inmoral publicidade

Establecer relacións de causa-efecto nesta sociedade nosa, tan hipertecnificada, tan contraditoria, tan tola, é moi complexo. Pero hai indicios.
Onte vin un anuncio televisivo no que o camareiro, un rapazolo de arredor da vintena que serve a cea a unha parella nun establecemento glamuroso, pregunta ao cabaleiro:
¿Qué se siente al conducir un coche así? (do que o cabaleiro é propietario, claro). A fermosísima muller que acompaña ao cabaleiro ponse en pé, arrodea cos seus brazos ao atónito camareiro e o bica na boca con paixón. En resposta á súa pregunta dille: Esto. Logo unha voz en off e a imaxe desvelan a identidade do sicalíptico vehículo.
É o mesmo modelo no que hai uns días se mataron (a unha velocidade estimada de 150 km/h nun treito recomendado de 50) tres rapazes de Bergantiños de 17, 18 e 19 anos. Sen comentarios.

Indiferenza

Cada vez estou máis convencido de que o que preocupa aos políticos —esta moderna caste de políticos profesionais que botan toda a vida no machito, talmente coma Vde. e eu no noso traballo— está moi lonxe das coitas e inquedanzas cotiás dos cidadáns. As razóns son variadas pero case todas apuntan a un feito inquietante, malia térmonos xa afeito a el: hai unha sorte de alianza entre os media e o discurso dos políticos, e isto sobre o argumento coñecido e impecable de que é noticia aquilo que os medios converten en noticia. Se toca dar a matraca coa reforma do estatuto en Galicia, pois prepárense para ter diariamente e por prazo indefinido ao dúo Tou-Quin nas primeiras páxinas de xornais, radioxornais e telexornais (remítome ás probas) proporcionando a sensación de ser a tal reforma a pedra de toque de todos os problemas do país: paro, siniestralidade nas estradas, vivenda inaccesible, feísmo arquitectónico, infraestruturas viarias terceiromundistas, pesca, agricultura, competitivade industrial e profesional… todos os problemas reais dos cidadáns deben someterse —quen ousará discutilo?— a cuestión fulcral, básica, moito máis trascendente ca todo o demás, de se somos ou non unha nación. Por certo, imaxino a enorme inquietude do noso presidente pola identidade nacional de Galicia de non ter a Quintana de socio, necesario, de goberno. En fin.
Isto da reforma dos estatutos é, aos gobernos autonómicos, coma os polideportivos, os paseos (fluviais ou marítimos) e as festas gastronómicas aos concellos de hai anos. Concello que non tiña polideportivo, paseo fluvial (ou marítimo) e festa do coello en gabardina non era concello nin era nada e o seu alcalde un pelagatos que non se preocupaba do porvir dos seus concidadáns.
O resultado do referendo catalán, cunha participación do 50% escaso (así de claro: a un de cada dous cataláns que reformen ou non o estatuto tráella frouxa), debera ser un espello no que ollarnos. Se ese é o resultado dunha sociedade cunha conciencia «nacional» madura e tradicionalmente asumida polas capas dirixentes, cunha situación lingüística moi favorable á lingua vernácula… non podo imaxinar os niveis de participación en Galicia. Pero abofé que Tou-Quin, inasequibles ao desalento, seguirán cifrando a felicidade dos nosos corpos e almas na reforma do estatuto. Adiante, compañeiros, Galicia enteira está convosco.

III Máster en Edición

A Universidade de Santiago de Compostela e a Xunta de Galicia convocan o III Máster en Edición 2006-08 - III Curso de Especialización en Edición 2006-07. O prazo de preinscrición ábrese o 5 de xullo. A matrícula: 2000 euros (Máster); 900 euros (Curso). A web do Máster aínda non está totalmente actualizada (axiña o estará).
Contacto: Secretaría Técnica do Máster. master.edicion@usc.es; 981 563 100, ext. 11909 (Antonio Guiadanes, mércores de 10:30 a 12: 30 h.).
A nova en El Correo Gallego.

As palabras máis feas da lingua galega

No concurso promovido nun blog gañaron España e español como as palabras máis feas da lingua galega.
Nun libro publicado en 1938 titulado A seta venenosa (Der Giftpilz), un dos libros de texto para as escolas alemás da época encamiñados á proporcionar cohesión ao que os nazis chamaban 'comunidade popular' (Volkgemeinschaft), ensinábaselles aos cativos que a palabra máis fea do idioma alemán, que, de feito, nunca debera ter existido no mesmo, era Jude (‘xudeu’).

Txapote

No rostro de Francisco Javier Gaztelu, Txapote, vexo unha maré de mans brancas. Lembro o estupor nunha tarde de verán, revivo a incredulidade, imaxino a angustia, oio as detonacións. Penso en Miguel, en galegos emigrados, en altos hornos, en Ribadavia, en Queiroás, en Ermua...
Txapote ten a fachenda do verdugo, a chulería do matón, a pertinacia do asasino vocacional, a xordera do fanático, a indecencia da alimaña enxaulada, que, no fondo, se sabe protexida pola gaiola á que despreza. ¡Mágoa non ter aproveitado mellor estas calidades! ¡Que gardián faría en Auschwitz!

Rir

¿Que nos fai rir? Que a risa é unha magnífica terapia para todo tipo de tensións e que, nesa medida, potencia o sistema inmunitario é algo arquisabido. Pero, ¿por que ou, mellor, de que rimos? ¿Por que ás veces nos avergoñamos de rir? ¿Por que os chistes lles encantan a unhas persoas e a outras non lles fan ningunha graza? ¿Por que hai xente que ri tanto e outra que non o fai nunca? ¿Por qué mesmo a risa chegou a ser pecado?
Lembro a pasaxe de O nome da rosa de Eco no que Guillermo discute con Jorge de Burgos sobre a licitude da risa. Cando este, convencido do carácter pecaminoso de rir, afirma: A risa fai deformar a cara, fai que o home pareza un mono, Guillermo replícalle: Os animais no rin. A risa é un atributo humano, ao que Jorge sentencia: Coma o pecado. Impecable argumento.
El Ciervo. Revista Mensual de Pensamiento y Cultura —xa un clásico— publica no seu último número un delicioso artigo sobre qué nos fai rir. Corenta suxerencias de diferentes autores coas que calquera pode identificarse.

Anonimato e blogosfera

Fiquen para outros ou outro momento as reflexións trascendentes sobre o presente e as prospeccións futuras da blogosfera: espazos libres de reflexión e crítica, resposta asistemática ao sistema, intercambio e urdime ad infinitum de experiencias comunicativas e informativas...
Hoxe quero a penas consignar unha percepción. O uso, o mal uso e o abuso que se fai do anonimato blogosférico provócame unha gradación de sentimentos que vai, segundo o blog, do estupor á absoluta repugnancia. Un ser humano ten que ser decente. E por decente entendo, entre outras cousas, ser valente. E por valente entendo, entre outras cousas, dar a cara cando se opina, para deste xeito asumir a responsabilidade e as consecuencias posibles desa opinión. Sobre calquera asunto. Sobre calquera persoa. Quen, movéndose na sombra coma as alimañas, ultrapasa esa delgada liña vermella que sinalan con toda claridade a decencia e a valentía para desfogar toda a mala baba e a bile acumulada que lle proe dentro, é un canalla e un cobarde. Non dou creto por veces ao nivel de infamia das descalificacións, profesionais pero tamén persoais, dos auténticos insultos, dos infundios sen base algunha, que se poden ler en certos blogs, sobre todo cando aparecen acubillados baixo un anonimato de cans de palleiro, que morden e se agochan.
Se os miserables que pululan pola blogosfera voaran non veriamos o sol. Palabra.

Suplemento poético dominical

O 5 fructidor de 1804, Stendhal anota no seu diario: Poeta é o que conmove.
Difícil dar cunha definición más lapidaria, breve e contundente do que eu entendo por poesía. Trátase da capacidade de premer no nervio íntimo do lector, de estremecelo, de provocalo a enfrontarse cos seus demos ou a gozar dos seus anxos interiores. A poesía é do lector, nunca do poeta.
E para mostra dous botóns. Dous dos meus poemas favoritos. Inquietantes, urxentes, estremecedores. Un en galego outro en castelán. Dous poetas dos que gusto extraordinariamente, Manuel Álvarez Torneiro —da Coruña— e José Ángel Valente —de Auria— . O de Torneiro vai en fragmento pois é longo de máis para dálo enteiro, pero recomendo vivamente a súa lectura completa.

José Ángel Valente: «Serán ceniza»
(de A modo de esperanza, 1953)

Cruzo un desierto y su secreta
desolación sin nombre.
El corazón
tiene la sequedad de la piedra
y los estallidos nocturnos
de su materia o de su nada.

Hay una luz remota, sin embargo,
y sé que no estoy solo;
aunque después de tanto y tanto no haya
ni un solo pensamiento
capaz contra la muerte,
no estoy solo.

Toco esta mano al fin que comparte mi vida
y en ella me confirmo
y tiento cuanto amo,
lo levanto hacia el cielo
y aunque sea ceniza lo proclamo: ceniza.
Aunque sea ceniza cuanto tengo hasta ahora,
cuanto se me ha tendido a modo de esperanza.


Manuel Álvarez Torneiro: «Nómina viva»
(de Luz de facer memoria, 1999)

Os profetas coa súa constelación desorientada
ao pe dos zócolos da cidade arisca e pervertida
e exhumada cada alba.

Os grandes contempladores do mar
desmesurado coma un holocausto,
coma unha eternidade.

Os que teñen no principio un hospicio,
un fumazo que cega,
noite baixa de grilos e felpa fusilada.
Os que gardan no fondo dunha caixa de óxido
aceites raros, estampas desveladas,
unhas follas de égloga.

Gustaban do pantrigo, do mel lento das tardes,
do ruído dos ríos criadores.
Abrían libros de convicción, valedores,
algo perpetuo no día a día;
soñaron a paz que acende a flor da convivencia,
o carbón do delirio
e amaron para deixar de ser anónimos
e escuros e pobres definitivamente.

Os sentados ás portas.
Os pintores de cisnes
ou de crucificados,
oleosos de océano
cando o esplendor.

Líricos das derrotas e supremos,
transparentes de patrimonio,
voceiros quizáis dun imposible.

Eles aínda posibles
nesta hora durísima do mundo.

Lo que las piedras enseñan

Más alla de donde el ojo alcanza,
tal vez en la profundidad de los eclipses
o en su ceguera o tal vez la osadía
de mirar de cara al sol,
lejos del riesgo de amar demasiado
o de ver cómo se arman
de ardides los deseos de mi espíritu
secreto, oculto tras las lindes
del yermo que atravieso,
de mi vida, que vengo atravesando a tientas,
más allá de donde el ojo alcanza, el yermo,
tal vez, podría asegurarlo,
en la profundidad de los eclipses
o en su ceguera se aproxima.

Y así, como tan ciegamente
lejos del riesgo de amar demasiado,
he amado la vida,
en lo gris del más hondo sentimiento,
para no ser y rebelarse
contra el más audaz de los azules,
de la luz y su serenidad,
de su limpieza,
así fue niño el sol, joven la luna,
y honrados parientes los planetas.

En todo lo gris de los mares que me alejan
de mi hogar o de todos los que tuve,
más allá de donde el ojo alcanza,
cercano al horizonte de algo nuevo,
laten ocultamente los fragmentos
del trovador frustrado, los despojos
de la isla del tesoro.
Otra vez jugaremos
a perdernos en las sombras
del jardín umbrío, aquellas tardes
viejas ya, como todo lo mío,
más allá de donde el ojo alcanza,
muy lejos de la habitación del alma,
allende las posadas del espíritu,
tras las lindes del yermo que atravieso
y sin cesar se perpetúa.

Preston

O apocalíptico número 666 -maldito onde os haxa- non lle sentou ben a Billy Preston. O 6 do 6 do 6 falecía o “quinto beatle” á idade de 59 anos, despois dun coma de varios meses. Do quinteto sobreviven Richard Starkey (alias Ringo Starr) e McCartney. Sic transit gloria mundi.
Por un curmán meu, responsable de ter contraído eu o virus beatlemaníaco a idade temperá (o meu primeiro disco foi o single de “Belter” con Let it Be e You Know My Name), souben que Preston tocaba os teclados nalgunhas composicións da última etapa dos Beatles. Hei de confesar que sentín un algo de decepción. Na mentalidade mitómana dun preadolescente, que botaba horas oíndo o devandito disco unha e outra vez ao tempo de ollar coma un parvo aqueles catro tipos melenudos ataviados á usanza dos militares nordistas americanos, este quinto beatle rompía, ou aínda mancillaba, unha sorte de equilibro, simetría ou perfección.
Na miña opinión, máis madurada, Preston aportou moito aos Beatles, especialmente no LP Let it Be e nalgúns treitos especialmente xenais de Abbey Road (para min, o mellor taballo do cuarteto de Liverpool). O aliño rythm and blues de Get Back, por exemplo, con ese chisco de Motown característico dos músicos negros da xeración de Preston, fai do tema un dos xustamente máis celebrados do grupo. Outro favorito, onde as teclas de Preston manteñen un fondo harmónico cheo de caña, é Old Brown Shoe, escrito e cantado por Harrison.
Con todo, é magoa que un músico da traxectoria persoal de Preston, con dezaoito discos publicados en trinta anos, sexa lembrado na altura do seu pasamento, simplemente, coma o “quinto beatle”. Xa saben. Esa manía das etiquetas comparativo-reductivas, tan caras aos medios de prensa. Os Beatles de Cádiz, a Madonna española, o Escorial galego...
Repouse en paz.

Bipartidismo. Maniqueísmo.

Hai uns días, nun post no que falaba do ano da memoria, referíame ao perigoso de andar remexendo nas feridas do pasado –no canto de ollar dunha vez cara ao futuro, cheo de desafíos– sobre todo nun clima político tan enrarecido como é, xa de xeito permanente, o español. Isto o escribía antes da escalada deste clima nos últimos días: a iracunda intervención do líder da oposición Mariano Rajoy no Congreso rompendo as relacións do seu partido co PSOE e as insensatas declaracións de Ángel Acebes de que Zapatero e ETA comparten proxecto. Cada vez máis, nesta sufrida pel de toro, o que en termos de técnica política é bipartidismo —habitual, de feito, en todas as democracias occidentais: republicanos e demócratas, liberais e conservadores..., pero á española aderezado coa persistente e, ao cabo, decisiva intervención dos nacionalismos— tradúcese en termos sociais nun maniqueísmo intolerante que, historia, mestra reverendísima, ben sabemos a onde conduce. ¿Teremos que seguir recoñecendo perante un neófito que españolito que vienes al mundo te guarde Dios: una de las dos Españas ha de helarte el corazón?
Estou, neste senso, plenamente de acordo co artigo PSOE y PP, duelo a garrotazos (La Voz de Galicia, 7 de xuño de 2006), no que o analista político Roberto L. Blanco Valdés advirte sobre os riscos da ruptura dun entendemento de base entre goberno e oposición. É magoa que a nosa clase política —obsesionada con enquisas, intencións de voto, barómetros e demais— teime en desbotar os enormes esforzos de convivencia que facemos os cidadáns, e vimos facendo dende hai trinta anos, no día a día dun país tan complicadiño coma o noso.

Mugre, tradición e modernidade

A lectura do libro de Trapiello Imprenta moderna (ao que me referín nun post un chisco máis abaixo), que xa obra no meu poder, prométese ricaz, amena e sumamente produtiva en datos, pareceres e puntos de vista. A cita ou lema, de Juan Ramón Jiménez, proxéctase a todo o libro: En edición diferente los libros dicen cosa distinta.
Algunhas declaracións do limiar anuncian un tratamento altamente crítico, peneira da que agardo moitos momentos de solaz:

La constatación irrebatible es esta: en el siglo XX en España la literatura se ha editado mal [...] Se diría que la decadencia impresora española marchaba pareja con la decadencia política del país y que la fealdad de sus libros se correspondía con la fealdad de una sociedad caciquil y levítica, con los valores supremos del clero y de una burguesía de corte funcionarial campando sin complejos. Dicho de una manera explícita: los libros hacia 1870 parecían impresos con la mugre de los militares y encuadernados con las sotanas de los curas.

Atopo con ledicia que as páxinas 205 a 214 están integramente adicadas á edición galega entre os comezos de século e a posguerra. Destacan, a xuízo de Trapiello —declaradamente subxectivo pero indiscutiblemente erudito—, tres figuras clave no evoluír editorial na Galicia desa altura: Valle-Inclán, Nós (editorial e fundamentalmente revista), ligada directamente con Casal como editor e Castelao como inspirador na estética tipográfica, e, logo, a partir, dos trinta, a figura inmensa, poliédrica e cosmopolita de Seoane, de biografía que, para alguien dotado para la pereza o el tedio, acompleja, porque se ve a Seoane, desde el primer momento, como un trabajador infatigable y de una gran cultura. Se aprecia en él la tenacidad de los canteros y el entusiasmo de los vanguardistas, la paciencia de los clásicos y la nerviosidad de los modernos.

Di Trapiello:

Galicia ha estado siempre a trasmano. Barcelona mira a Italia y a Francia. Galicia lo único que tiene delante de los ojos es América, y eso afinando mucho la vista. Los libros gallegos, a principios de siglo, parecían todos catálogos de comercio o prospectos de balnearios.
Las primeras grandes empresas gallegas con personalidad, desde un punto de vista tipográfico, fueron los libros de Valle-Inclán y, veinte años después, la revista Nos. Hemos dicho que Nos reproducía el barroquismo de las catedrales gallegas. Las portadas de esa revista tienen algo de ese barroco hecho de santos, peregrinos, harpías, veneras y demás temas sacados del románico. Castelao impregnó a la revista de un espíritu puramente gallego, que antes no se conocía. Por otra parte, Nos nunca perdió el aire de la provincia, del pequeño taller, con tipografía escasa y de batalla. El papel es basto y recio y las cubiertas, a un color, le dan un tono de grabado en madera rústico y cálido. Por dentro, con sus trabajos científicos ilustrados, todo tiene un aire serio, facultativo, unas veces científico y otras clerical. Hojear un número de Nos tiene algo siempre de brétema, de tarde orvallosa, de sombría rebotica en la capital de Orense, a medio camino entre la etnografía, los cruceiros y las meigas. «A sua biblioteca no será unha biblioteca galega, mentras non adquira as obras editadas por Nos.»
También Valle-Inclán, que había llevado a las portadas de algunos de sus primeros libros un aire señorial y carlista, se pasó a las filas del barroquismo de la mano de José Moya del Pino, que le ornamentó los tomos de su opera omnia, inconfundibles en la tipografía española por su abigarramiento magenta [véxase a imaxe].
Después, ya en los años veinte, y coincidiendo con la fiebre de revistas en Europa, España incluida, Galicia editó las suyas, Yunque, Resol, Alfar, De Mar a Mar, Ronsel, Claridad, Ser. En ese momento aparece en escena Luis Seoane.

Despois dunha análise descritiva polo miúdo do amor pola imprenta de Seoane e do seu contributo á edición, conclúe Trapiello que Seoane trajo a la historia reciente del libro español una personalidad muy fuerte y un gusto tan original que lo gallego moderno lo identificamos en buena parte con su propio trabajo, como identificamos los moderno antiguo con Valle y Castelao.

Para rematar un parágrafo suxestivo e estimulante

En Galicia se ha dado siempre un tipo de artista muy provinciano y muy universal. Es el caso de Risco, al tanto no sólo de Mitteleuropa, sino de lo que ocurrió en Oriente gace dos mil años, conocimientos que Risco se propuso contar con sencillez.
Recordemos la primera traducción de Ulysses hecha en España por Otero Pedrayo, las evocaciones de Laforgue por Pimentel, la estampa cazadora tan británica de Castroviejo... Y así. Galicia ha conseguido aunar siempre esos extremos que en otra parte nos parecen inmiscibles: románico y barroco, universalidad y aldeanismo... Ese es su secreto: no ha habido en España más grandes viajeros que los gallegos ni más aquejados de la saudade.

Nota: é unha honra que o libro que aparece na imaxe pertenza á miña biblioteca, en boa medida herdo da do meu abó.
Alguén dixo, por certo, que a felicidade dun home reside en tres cousas: un pequeno xardín, unha gran biblioteca e unha muller compracente (perdón polo velado machismo).

Máis sobre tipografía

“De la columna trajana al bit”, “Tipografía clásica”, “Tipometría”, “Tipografía digital”, “Legibilidad”, “Organización del texto y maquetación”... son os títulos dalgúns dos capítulos do novo tratado Tipografía práctica. Usos, normas, tecnologías y diseños tipográficos en los inicios del siglo XXI, editado por Laberinto, froito da dilatada traxectoria de Juan Martínez-Val, profesor de Artes Gráficas, que mantén, por certo, un magnífico blog de tipografía, deseño, comunicación e experiencias pedagóxicas. Un contributo especialmente oportuno polo seu nivel de profesionalidade ao sempre engaiolante eido da tipografía.

Valle-Inclán en Ourense

Cuadrante, Revista de Estudos Valle-Inclanianos e Históricos, sabiamente dirixida por Gonzalo Allegue e publicada pola Asociación Amigos de Valle-Inclán, con sede en Vilanova de Arousa, publica no seu último número (12) un delicioso documento, fiel testemuña de tempos floridos da cultura e da estatura intelectual dos seus protagonistas, que, sen o saberen, estaban, non obstante, a piques de intrepretar o maior cataclismo da nosa historia recente. Trátase dun breve relato da primeira e, polo visto, única visita -a ollos de hoxe asombra a inmobilidade das xentes daqueles tempos- que Ramón del Valle-Inclán fixo a Ourense nos remates do verán de 1935, polo tanto moi preto do seu falecemento ao ano seguinte, o ano maldito. O relato é do seu tocaio Ramón Otero Pedrayo, quen nesa altura conta 47 anos. Foi publicado orixinalmente no núm. 236-237 (1966) de Ínsula. Un treito dará idea do demais:

Llegó con el patricio republicano, institucionista, chiflado y erudito don Joaquín Arias Sanjurjo; con Carlos, hijo de don Ramón, y con otro joven. Era la hora de mediodía y se metieron en el restaurante Fornos, de tipo popular en la calle del Progreso. Acudí yo. Don Ramón se peleaba con una perdiz y hacía graciosamente los honores a la comida [...] En la sobremesa, estuvo muy alegre y cordial. Se habló mucho [...] Arias Sanjurjo ya monologaba sobre su parienta “Sara la Goda”, de la familia real de don Rodrigo, y echaba chispas contra Idacio, al que calificaba de “miserable obispillo”.

Delicioso documento. Foi unha xeración excepcional. Ás veces sinto que somos ananos agochados na sombra de xigantes. Mágoa que logo viñera o que veu.

Imprescindible Woody

Supoño que tras iso que chamamos cumio, punto culminante ou, tamén, obra mestra (aquel jefe de obra valle-inclaniano, memorable e esperpéntico galicismo), ao referírmonos a determinada produción dun autor, anda esa tendencia tan humana ao reducionismo das etiquetas (que, en certos individuos proclives ao entusiasmo, pode chegar a ser un chisco esaxerada). Así, semella indiscutible que A Rapaza da pérola é a obra mestra de Vermeer ou, non sei, o Ulysses a de Joyce. Hai nestas canonizacións moito de convencional e moitísimo de subxectivo, pero non cabe dúbida de que contribúen a concentrar esforzos da memoria, sempre dispersos, nun único punto especialmente representativo dun total e, consecuentemente, a ordenar o mundo. Digamos que resulta produtivo, en fin, asumir eses picos de calidade na continuidade (ás veces enorme) da obra dun autor. A emerxencia destes puntos culminantes é, por veces, pintoresca e contradí, mesmo, os desexos e aínda intencións do autor. Robert Graves sentíase especialmente molesto (e polo visto reaccionaba incluso con certa violencia cando se mencionaba o asunto) co feito de que a súa narrativa -especialmente a súa saga sobre o emperador Claudio: Eu, Claudio e Claudio o Deus- fose moito máis coñecida (grazas, como non, á caixa tonta) cá súa obra poética, da que el gustaba moito máis.
Existen, en calquera caso, xenios de tal calibre que dificilmente se prestan a tales distincións. Sinalar, en efecto, a obra mestra de Johann Sebastian Bach, Beethoven, Velázquez ou Stanley Kubrick é evidentemente comprometido, aínda que -de novo por mor de canons arbitrarios- a Tocata e fuga en re menor, a Novena Sinfonía, As Meninas ou 2001: unha odisea do espazo gozan dunha fama e popularidade especiais.
No mesmo caso, atópase, dende o meu punto de vista, Woody Allen. Seleccionar, cando menos para min, a súa obra mestra resulta moi difícil. Gusto moito do Allen máis surrealista e desternillante: non lembro ter rido máis a cachón nun cine ca con Toma o diñeiro e corre, A última noite de Boris Grushenko ou Bananas. Aquel guiño bergmaniano (unha das obsesións do cineasta) de Interiores, as marabillosas Annie Hall, A Rosa Púrpura do Cairo, por poñer só algúns exemplos, pertencen xa a historia do cine con maiúsculas. Pois ben, a súa última película, Match Point, podería ser para min (consciente do risco de todo o subxectivo) a obra mestra de Woody Allen (ok: unha obra mestra de Woody Allen) e significa ese punto no que un profesional é quen de dar, coma quen cose, a quintaesencia dunha traxectoria rica e prolongada. Match Point recupera a esencia do gran, do grandísimo cine nunha dirección que o ten todo: sabedoría na escolla dos actores e mestría na súa adaptación aos personaxes (fantástica e engaiolante Scarlett Johansson. a nova musa de Allen: non me estraña...); contención expresiva e suma elegancia no desenvolvemento da historia; áxiles diálogos co trasfondo dun fascinante Londres; un guión excepcional cun desenlace absolutamente maxistral; exquisita urdime entre a música operística e a trama, polo demais, completamente verosímil; no fondo, pero moi no fondo (de xeito que un pode ficar coa historia externa, por certo, entretidísima), as permanentes obsesións de Allen: os límites do amor e o interese, a verdade e a mentira, o poder omnímodo do sexo e a paixón, a realidade e a apariencia, o ser humano situado no límite, o monstro que todos levamos dentro...
Entre tanto lixo, un film que reconcilia co mellor da sétima arte. Sensacional, imprescindible Woody.

El rescoldo del día

Sube de lo lejano hasta saciarse
de húmeda memoria
el rescoldo del día.
Ahora me veo, cercado y pálido,
interpretando los augurios
del silencio repentino. Los gritos
ahogados de los niños suenan
abajo a quien se va y odia las despedidas:
las copas manoseadas, el tufo denso del tabaco,
la ligera cefalea o el malestar de estómago.
Sola la soledad me queda,
para apurarla con la avidez del usurero
y subir de lo lejano.
Hasta saciarme
de la levedad involuntaria que se agita
en el rescoldo del día.

Obrigado, Miguel Anxo

Agradezo fondamente a inmerecida louvanza que Miguel Anxo Fernán Vello adica a Fragmentos da Galaxia dende as páxinas de Galicia Hoxe nun magnífico artigo que resume a actualidade da blogosfera en Galicia. Grazas, Miguel Anxo, polo alento. Aí estamos.
Algúns comentarios á escolma de Fernán Vello.

Unha historia persoal da edición en España

O outro día presentouse na Feira do Libro de Madrid Imprenta moderna. Tipografía y literatura en España, 1874-2005 (Campgràfic, 2006) de Andrés Trapiello, un percorrido persoal, subxectivo e mesmo lírico pola edición española contemporánea.
Trapiello, polígrafo da vella escola (novelista, ensaísta, editor, crítico, poeta -faceta da que gusto especialmente-, bibliófilo e tipógrafo apaixonado) pensa que o libro debe ser coma un traxe co que te atopas a gusto. Unha conclusión que -salvando as obvias distancias-, como poeta, editor, bibliófilo e apaixonado da tipografía, subscribo absolutamente.
A nova recóllea El País do domingo 28 de maio último.
Xa encarguei a obra ao meu libreiro (o querido e sempre ben disposto José que comanda con man de ferro a Libraría Fonseca). Agárdoa con impaciencia.
P.S. Por certo, parabéns a Campgràfic que está a desenvolver un contributo inestimable á literatura técnica da edición e a tipografía. ¡E ademais editan como dios!

Memoria

En 1999 escribín un poema —titulado O teu sangue tan cercano— adicado á memoria de Roberto Blanco Torres na Coroa literaria para Roberto Blanco Torres contra a súa morte (eds. do Castro) que promoveron e coordinaron Xesús Alonso Montero e Xosé Manuel Salgado. Agora ese poema foi incluído no libro Poemas pola memoria que, en edición de Manuel Fernández Rodríguez, foi editado pola Xunta de Galicia. Agradezo fondamente, por certo, ao antólogo a inmerecida honra que me fai ao me ter incluído a pé de tan esgrevio elenco de poetas.
A edición deste libro, por certo moi esmerada e fermosa do punto de vista técnico (non en van o deseño é de Fausto Isorna), hai que situala no Ano da Memoria. A Xunta, en efecto, declarou este 2006 Ano da Memoria, co gallo do septuaxésimo aniversario do cataclismo do 36.
Persoalmente, estou bastante cheo desta interminable rea de celebracións commemorativas que se empaquetan e se fagocitan coma un produto de consumo: ¿250 anos do nacemento de Mozart? Pois indixestión de Mozart. ¿400 anos da edición do Quixote? Indixestión de Quixote. ¿70 anos do cataclismo do 36? Imos ter represión franquista ata na sopa. O malo destas celebracións é a súa urxencia: o seu carácter sistemático e reiterativo (un ano dá para moito) estimula -especialmente en persoas pouco cultas- unha percepción tan sobredimensionada do acontecemento ou personaxe commemorado que desdebuxa os seus límites. Coincidirán comigo en que a quixotite aguda do ano pasado (cheguei a ver o puto logotipo ata nos iogures) levou á enunciación dunha impresionante morea de decontextualizacións e parvadas sobre a figura de Cervantes e a súa obra. A esta natureza xeral das comemoracións nos tempos que corren, así pois, hai que sumar o carácter certamente especial desta efeméride en concreto.
Do meu punto de vista, empaquetar nun ano a lembranza sistemática dos republicanos mortos ou exilados por unha coincidencia matemática de datas contribúe a un maniqueísmo que en nada beneficia a un clima político tan enrarecido e radicalizado coma o español. Nos anos posteriores á morte de Francisco Franco, este país noso fixo un exercicio colectivo, humilde e tácito de recuperación da memoria chamado transición. Pero disto hoxe o común da xente sabe ben pouco.
Anos da memoria foron todos os que transcorreron dende 1939 para moita xente anónima comprometida coa restauración social de tantos asasinados, xente que, no lenturento transcorrer daquela interminable longa noite de pedra, ía transmitindo aos seus a pegada da barbarie. Para min, se pode servir de exemplo, tras moitos anos oíndo os meus maiores falaren de tío Roberto -unha ferida que aínda escoaba sangue-, o ano da memoria foi 1998 en que desenterrei a figura e a dimensión civil de Roberto Blanco Torres nun libro editado polo Castro. Conste que o Día das Letras Galegas veu despois e eu non o pedín. Ano da memoria foi cada un dos viviron aquela viúva ou aquel orfo que en tal día lembraban ao seu home ou ao pai paseados. A Xunta de Galicia non ten ningún compromiso necesario coa restauración da memoria. Non hai memoria que recuperar: nunca se perdeu.
¿Por que ten unha Administración que asumir a institucionalización dun exercicio civil? Hai, no noso país (é un mal histórico para o que eu non enxergo fin), unha sobrepresenza das institucións e un déficit de sociedade. Non quixera ser malicioso, pero supoño que acertarei ao pensar que moita xente vai meter no peto bos diñeiros públicos con esta milonga da memoria, ¿non? ¿Que gañamos afondando na ferida ou lambendo nela? En fin. Persoalmente estou cheo de Guerra Civil e prefiro mirar cara a adiante.

Martínez de Sousa, always

O bo amigo, e colaborador do noso Máster en Edición, galego de terras do Condado, Pepe Martínez de Sousa, prolífico e inasequible ao desalento, vén de dar luz un novo libro —coma os derradeiros publicados por Trea— La palabra y su escritura. Eu creo que Pepe, que xa, por razóns de idade e traxectoria, evoluíu da categoría de especialista ou experto á de sabio —etiqueta que hoxe eu apoño sen dúbida a moi pouca xente—, está en condicións, tal como fixo co seu libro derradeiro Antes de que se me olvide, de achegar ao mundo da edición un coñecemento, digamos, conclusivo, ou mellor ca coñecemento, mesmo, pensamento (que é moito dicir). Unha sinopse magnífica do libro (e máis datos, entre eles, o índice completo no blog de José Antonio Millán). Parabéns, Pepe. E a por outro.

Con Isaac

O venres pasado, día 26 de maio, asistín na Casa de Cultura de Cuntis, o popular «hospitalillo», á entrega do premio Blanco Torres ao querido Isaac Díaz Pardo. A louvanza -laudatio- que del fixo o tamén moi querido Xesús Alonso Montero foi unha peza excepcional de erudición, vigorosa retórica e fina retranca do país. Pero, sobre todo, de amizade. Nisi in bonis amicitia esse non posse, deixou escrito o vello Tulio, que sobre a amizade sabía tanto que escribiu un tratado: só entre os bos e xenerosos é dable atoparmos a auténtica, a verdadeira amizade, alén de intereses ou trasacordos.
No mesmo día sabíase que Isaac era apartado definitivamente da responsabilidade da empresa que el construíu e que representa un símbolo vivo de Galicia: o Castro, Sargadelos. Non teño datos nin competencia para avaliar esa medida —malia ter, claro está, a miña opinión respecto da mesma e da catadura moral dos suxeitos que andan tras dela— pero é obvia a súa indelicadeza para cun ancián venerable, a quen sen dúbida a decisión e o seu aireo na prensa van amargurar ben os seus últimos chanzos nesta escalera retorcida e fodida que é a vida. Dende estas páxinas, vai, Isaac, a homenaxe do meu agarimo e recoñecemento e una aperta tan forte coma a que nos demos o venres pasado diante do hospitalillo de Cuntis.

El llanto de la hierba

Recuerdo, en lo profundo, el llanto de la hierba
sobre la superficie. Sólo mi corazón cruza
la vieja línea en busca de la luz. ¿No estás
ya en el horizonte para soplarme,
austro amigo, desde la vieja casa, desde la antigua
lejanía? ¿Qué quedó de los charcos
de nuestro último invierno? ¿O de los amantes
brazos de la tarde? ¿Han muerto ya
las olas a las que dimos nombre?

Páxina baldeira

Hoxe participei pola mañán nunha mesa redonda sobre as saídas profesionais da filoloxía e pola tarde no tribunal dun premio literario para estudantes universitarios. Na rolda de preguntas dos estudantes posterior á intervención dos poñentes na mesa houbo, sobre unha corenta persoas, tres preguntas (dúas dunha mesma persoa). O premio declarámolo deserto. Había catro ou cinco orixinais (a Universidade de Santiago ten más de trinta mil estudantes). Xa non é que non tiveran valor literario algún; simplemente atentaban contra a gramática (cando non a ortografía e a puntuación) máis elemental.
Gustaríame non soar tan pesimista e sentirme máis reconciliado con moitos dos valores que considero inmanentes —a creatividade, a participación, o entusiasmo, a ilusión, os mundos imposibles, a lectura, a busca do que non ten nome, nin etiquetas, o desinterese, a entrega— e sobre todo coa súa transmisión e conservación. Pero ao mellor estou errado.

La alambrada

Porque vivimos a golpes. Porque apenas sí nos dejan decir que somos quien somos.
Curramos como autómatas cinco días y consumimos dos. Viajar es una actividad empaquetada en celofán. La ilusión de los cumpleaños —¡ay aquellos cumpleaños de chocolate con churros y unos globos de regalo!— apesta a recinto automatizado donde los niños se facturan con una anilla compartiendo su mísero atisbo de excitación con cuatro o cinco niños más. Los libros no duran, las películas se olvidan. Debemos preguntar al ordenador del vídeoclub si ya la hemos visto porque somos incapaces de recordar nada. Nos asombramos cuando la máquina sentencia implacable que la hemos visto hace un mes y medio. Nada dura. Los libros mueren engullidos por ejércitos de otros libros. Estamos tan sobresaturados de información que optamos por la ignorancia o por la lejanía. Compramos dos periódicos y salimos con la biblioteca de Alejandría bajo el brazo. No hay manera de procesar tanta letra, tanto ruido, tanta música, tantos nombres, tantos signos, tantos signos de signos. La galaxia Gutenberg se ha desmadrado, ha milloniplicado sus límites. No nos formamos. Nos informamos. No adquirimos conocimiento. Adquirimos información. Como disponemos de tanta, no ocupa espacio, es la mejor solución: la tele no ocupa espacio; internet no ocupa espacio. La tele. Internet: la monarquía bicéfala.
Celebramos foros internacionales contra el racismo y nos gastamos un pastón en comprar un pastor alemán con pedigrí. Presumimos de la pureza del animal y encontramos muy razonable que cueste mucho más que un palleiro. El puto perro se ha convertido, como las vacaciones, como el coche, en un signo de prestigio y atractivo social.
Nos duele la espalda, nos duele todo el cuerpo. Vivimos sentados: en el despacho, en el coche, en el avión, en el cine, ante el ordenador de casa, ante el portátil, ante la tele. Vamos al gimnasio, después al fisioterapeuta, un par de días a un balneario. Luchamos contra el cansancio, la depresión, las arrugas, el estrés, la angustia, el colesterol, la gordura, el olor corporal, la ansiedad, la pobreza y los signos de la pobreza. Nuevos y patéticos Faustos, queremos que la tecnología y/o la ciencia eviten lo inevitable. Escapamos del infortunio como de la peste, musitando mentalmente el deseo de que pase de largo y no nos toque a nosotros.
Vivimos a hostias con la vida en vez de reconciliarnos con ella. Nuestro enemigo es el tiempo que nadie para, pero deseamos permanentemente que pase: que llegue pronto el verano, que llegue pronto el fin de semana. Nuestra vida está hecha de paréntesis.
Queremos consolarnos con las pequeñas cosas, pero las pequeñas cosas podrían ser una pequeña herencia, un pequeño yate, un pequeño BMW, un pequeño viaje a las Fidji… Huímos hacia delante. Los años van pasando y no adquirimos más sabiduría. Esperamos a Godot. Queremos salir del barril y no nos llega con que el sol nos caliente.
Vivimos dentro de la alambrada. Más allá de su perímetro se extiende Utopía, el cielo sin fondo donde respira sólo aquel que quiere.

Web galega de tipografía

Por un comentario que me dirixe dende Barcelona o bo amigo Pepe Martínez de Sousa entérome da existencia dun magnífico blog galego sobre tipografía: ligazóns, descargas, información, documentación e historia da tipografía, até interactividades para aprender..., e todo nunha web de deseño estético e elegante.
Parabéns ao autor da web Óscar Otero, como se pode apreciar, erudito e amante da fermosa, complexa e venerable ars typographica.

Internet como produto de consumo

Internet tiene cada vez mayor peso dentro del consumo de comunicación por parte de los jóvenes e incluso llega ya a reemplazar a los tradicionales media, aproximándose al papel que juega la televisión, el medio de masas por excelencia.
El lenguaje visual que plantea Internet como soporte se hace muy próximo para los jóvenes, que están acostumbrados a interiorizar este tipo de mensajes gracias a la herencia que deja todavía la televisión en la actualidad, aunque es cierto que otros elementos, como es la interactividad, hacen ganar enteros a la red frente a otros medios.
El soporte que ofrece Internet a los jóvenes complementa otras formas de comunicación tan habituales para este colectivo como son, por ejemplo, los teléfonos móviles.
Estas son algunhas das interesantes conclusións, e reveladoras de por ónde vai tirar o futuro, do estudo Internet y los jóvenes: un consumo cada vez más influyente, de Fernando Sabés Turmo -profesor da Facultade de Comunicación da Universidade San Jorge de Zaragoza-, que publica o úñimto número da magnífica revista dixital de cultura, edición e comunicación Dosdoce.com.

Día do libro

Como todas as viaxes, os libros comézanse con inquietude e remátanse con melancolía.

Clásicos do Pensamento e bos amigos

Hoxe presentamos na Reitoría da Universidade dous novos volumes da colección Clásicos do Pensamento Universal, que a USC coedita coa Fundación BBVA, ou, para ser exactos, a USC edita mercé ao xeneroso mecenado da Fundación BBVA. Todos os datos da presentación e dos libros aquí.
Deixando de lado o contributo cultural e científico da colección, que só o tempo será quen de graduar na súa xusta medida, a penas quero agora destacar que un dos elementos que converte o labor do editor –tan anónimo e ingrato en moitos aspectos– nunha tarefa apaixonante (e deixemos sentado que todo bo editor está enamorado da súa profesión) é a conciencia final do traballo en equipo, a gratificación do produto intachable, callado tras longos meses de adicación e entrega.
José María Gaírí, Manolo Pombo, Pepe Barro, Xosé Salgado, Javier Fernández Carvajal, Quique Harguindey, Mar Lorenzo, Marisa Melón, Herminio Barreiro, Senén Barro, Darío Villanueva, Rafael Pardo Avellaneda, Elisardo Antelo... Sería estúpido agochar o íntimo orgullo que me produce ser o elo dunha cadea de tan magníficos profesionais e mellores persoas. Ás veces o mundo é un sitio moi agradable.

A insoportable levedade do non ser

Chove. O tempo é raro: o solpor é unha quimera porque non hai sol que poñer. Anoitece cando o día é moi moi adulto, vello, e está cheo de mañas. Chegan arreo brétemas que o desdebuxan todo: os sons da alma, as chemineas, as casas e as vidas que acubillan, as lembranzas tépedas do corpo que forzaba á area a se lle acomodar. O arrecendo do verán, aí á volta deste lapso, o buscamos pero o moi jalopín agóchase na auga mansa, lene que deita o ceo, gris, inexistente.
E sinto a levedade insoportable de non ser nada, o que me induce a imaxinarme sobrevivindo no reverso deste serán serodio, case coma un sepulcro, desta cucaña, desta colmea…

O final ten truco. Non é orixinal. Algunha idea?

Antonio Piñeiro, colección Bourel e o amor puro aos libros

Na chamada era cibernética ou tecnotrónica, cando os presaxios máis alarmantes anuncian a definitiva morte do libro impreso, un visionario de Ribeira inicia a fermosa aventura de facer libros de poesía tan humanos que os debuxos se fan directamente sobre o papel en cada un dos exemplares.
Agora presenta o libro 37 poemas por man propia, pequenos poemas de trinta e sete poetas de todas as xeracións, co texto total ou parcialmente escrito polo propio autor sobre o papel. Un pode percibir e case sentir a firmeza, a fraxilidade ou mesmo o estremecemento do pulso de cada autor.
Se hoxe houber milagres diriamos que estamos ante un feito sobrenatural, pero o único milagre é a capacidade creativa, a paixón e o esquisito gusto de Antonio Piñeiro, profesor de Historia do Instituto da miña cidade de Ribeira.

Son palabras, fermosas, que eu subscribo da punta ao pé, do presidente da Real Academia Galega, e bo amigo, Xosé Ramón Barreiro Fernández no limiar ao libro –mellor será dicir aos libros, xa que non hai ningún igual a outro– 37 poemas por man propia editados (aquí “editados” quere dicir literalmente manufacturados, ademais de impresos e encadernados) mercé ao entusiasmo dun home tan irrepetible como cada un dos libros dos que falo.
Cando Antonio Piñeiro, mercé á nosa común amizade con Xabier López Marqués –poeta e amigo de hai moitos anos e profesor, igual ca Antonio, no Instituto de Santa Uxía–, me propuxo participar cun poema nun libro no que ademais de reproducirse o poema impreso debía manuscribilo, en todo ou parte, para que na edición final saísen a carón impreso e manuscrito, pensei: non pode ser.
Era unha idea tan absolutamente engaiolante; era unha honra tan desmedida aos meus pobres méritos como poeta; era un proxecto tan complicado do punto de vista técnico (como editor intuín axiña os problemas de coordinación para a compaxinación) fronte aos seus escasísimos rendementos económicos (trataríase dunha tiraxe de só 100 exemplares); era algo tan anacrónico nestes tempos de plutocracia editorial… que tentei imaxinar qué caste de marciano andaba detrás de tal designio.
Cando coñecín, hai agora arredor dun ano, nun serán de primavera, a Antonio Piñeiro descubrín un home que, simplemente, non é deste mundo: pedíame, case con desculpas polas molestias, participar no máis fermoso proxecto editorial no que teño participado coma autor. A xentileza, a cortesía, a bibliofilia militante, o desinterese (signo natural de todo intelectual honesto), o entusiasmo de Antonio transmítense de seguido e traslocen á súa expresión franca, de permanente sorriso.
O proceso iniciouse e puntualmente iamos recibindo novas de Antonio, sempre gratas e tinguidas de ilusión, a través do e-mail. No outono chegáronme as cen follas nas que debía estampar o meu manuscrito, o poema "O espírito do alpinista", no anverso, por certo, do poema impreso de María Xosé Canitrot, "Ainé". E púxenme ao labor. Lembrei aquel absurdo castigo escolar das copias: para mañana me traes escrito cien veces "no me levantaré del pupitre sin pedir permiso”…
O resultado é o libro 37 poemas por man propia editado na colección Bourel, creada e dirixida por Antonio Piñeiro e con sé en Ribeira. Unha rara avis nestes tempos de mercantilismo cultural.
Grazas, Xabier polo agarimo e amizade. E parabéns sinceros, Antonio, dende o fondo da miña alma máis auténtica, a do poeta.
Nota: 37 poemas por man propia preséntase o venres 28 de abril ás 20:30 h. na Casa de Cultura de Porto do Són, nun acto organizado pola Asociación Cultural Barbantia.

Europa /vs/ América: o combate cultural

O xornal electrónico da Universidade de Santiago de Compostela reproduce hai uns días unha interesante entrevista, orixinalmente concedida ao xornal El Correo Gallego, co Director do Consello Científico da Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, ex-reitor da USC, Darío Villanueva, na que se relata o estado actual do proceso de dixitalización na Biblioteca –apoiada principalmente pola Universidade de Alacante e a Fundación Marcelino Botín– de obras literarias non sometidas a dereitos de propiedade intelectual. A día de hoxe, con preto de 16 000 títulos ao dispor do público, a progresión de accesos á Biblioteca é espectacular: de 288.314 páxinas servidas en 1999 a seis millóns e medio en marzo de 2005.
A idea dunha biblioteca virtual, como concepto, estaba no propio xermolo da internet e practicamente naceu coa rede. O proxecto Gutenberg comezou a almacenar obras en 1991 –menos dun ano despois de que Berners Lee editase a primeira páxina web do mundo. Hoxe anda por 17 000 títulos, ao nivel, por tanto, da Miguel de Cervantes. O propio Tim Berners-Lee –o cal é moi significativo– lanzou no mesmo ano de creación da rede o seu propio proxecto de biblioteca virtual, a WWW Virtual Library. O Million Book Project da Universidade Carnegie Mellon ou The Internet Classics Archive do Massachussets Institute of Techonolgy son máis exemplos, semellantes –mutatis mutandis– ao da Biblioteca española e hispánica.
Inevitablemente, a entrevista incide no proxecto de Google do que falamos xa varias veces neste blog: volcar 15 000 000 de títulos na rede, anuncio que no seu día provocou unha reacción loxicamente alporizada de editores e bibliotecarios europeos, que o director da Bibliothèque Nationale de France Jean-Noël Jeanneney, resumía moi ben nun artigo de Le Monde poñendo a Europa en garda perante os perigos da americanización da cultura mundial en xaneiro de 2005.
A tan mastodóntico plan, pola súa parte, opón Darío Villanueva que o proxecto da Biblioteca Miguel de Cervantes incorpora unha interfaz de usuario que inclúe opcións de contextualización, navegación hipertextual, índices, conectividade a outros portais, indizacións de todo tipo… En contraste con esta operatividade, na súa opinión, Google representa o infocaos, é dicir unha sobresaturación de información que agobia ao usuario e, en definitiva, fai que a propia información sexa, polo seu volume, inoperante.
Os intentos de Europa por contrarrestar unha «americanización» da cultura, como clamaba Jeanneney, que está de feito provocando a frívola mudanza de xeitos de razoar e ver o mundo que tantos beneficios teñen proporcionado ao desenvolvemento da humanidade, son absolutamente necesarios e eu serei o primeiro en aplaudilos. Pero negar o que vén é inxenuo. Hai cinco anos, Google era unha ferramenta aínda con carencias, precisamente pola ausencia de xerarquización na información (o infocaos ao que se refire Villanueva) e relativamente descoñecida fóra dos ciberentornos máis ou menos especializados; hoxe o buscador é dunha extrema fineza na ordenación e xerarquización da información (de xeito que o máis importante sempre está arriba) e ata os cativos se serven do buscador para atoparen, sen dificultade algunha, os seus videoxogos preferidos. O que hai quince anos se lle encomendaba a un documentalista, nun prazo laboral de días, faino hoxe Google en décimas de segundo.
Google non é, polo tanto, un mero buscador: Google é o referente da web; un estilo de acceder á información; un elemento vital da rutina cotiá dos cidadáns de Occidente, e, cada vez máis, do mundo. Con estes presupostos, o seu monopolio do acceso planetario virtual á creación literaria mundial está xa sobradamente preparado.
Consonte anunciaron en marzo de 2005, Sergey Brin y Larry Page (na foto, de hai xa uns anos), creadores e propietarios de Google Inc., van destinar 150.000.000 de dólares a creación da monstruosa biblioteca; ou moito erro ou intúo que, coñecedores do problema do buscador dende os inicios (en realidade de todos os buscadores: a xerarquización e ordenación da información), os técnicos da empresa contemplan o desenvolvemento dunha interfaz de usuario que non se vai limitar a un acceso máis ou menos desordenado e caótico da información. Algo á americana, vamos: rápido, intuitivo, doado, útil,... á medida do que hoxe quere a xente.
No terreo da edición, ao cabo, e máis amplamente no do acceso á información e a cultura, Google non fai senón representar na rede unha situación que no mundo real xa existía: André Schiffrin, nun libro tantas veces louvado, A edición sen editores, anunciaba en 1999 a fin dun concepto editorial secular en Europa -de compoñente basicamente cultural- e a emerxencia dun sistema caracteristicamente americano, onde, introducida a edición na industria do entertainment (o paradigma deste sistema é o best-seller), priman só as cifras de negocio. Así é que hoxe en España poden atoparse nas feiras do libro antigo e de ocasión títulos publicados dous anos atrás…
Lembran o lío monumental que organizou Harold Bloom co seu Canon occidental? Cada país, cada lingua a mirarse o embigo e ver quén estaba incluído no catálogo do polémico libro. Por qué só Cervantes, Neruda e Borges? Por qué non Calderón, Clarín, Lorca?
Hoxe é Google quen canoniza; eis o risco. Frivolamente, a xente avalía o seu nivel de "importancia" polas entradas que devolve o buscador ao introducir o seu nome. Funcionamos así, que se lle vai facer, dun xeito tan irreflexivo e superficial.
Que pensar, polo tanto, do poder canonizador que pode representar a súa biblioteca virtual na literatura? O razoamento será: se Sempre en Galiza de Castelao non aparece entre os 15 000 000 de libros da Google Virtual Library por algo será... É moi difícil loitar contra iso.