11.5.19

Fraguas na memoria


De certo que o pasado é un país estranxeiro onde as cousas se fan doutra maneira e, aínda, se fala outro idioma. Non quixera eu entremeterme na lea da memoria histórica, tan luxada de intereses políticos (é dicir, electorais), pero cada vez creo máis que a oposición entre historia (obxectiva, única, colectiva) e memoria (subxectiva, múltiple, persoal) non é tan radical como algúns queren, pois ¿que é a historia senón a suma ou destilado de centos, de milleiros de memorias individuais? A miña idea, por exemplo, do cataclismo de 1936 forxouse, foise forxando, máis que nos libros de historia, nas memorias individuais dos meus maiores e no xeito en que as memorias dos que os precederon lles foron transmitidas a eles. 
Cando en 1999 a Real Academia Galega adicou o Día das Letras Galegas ao cidadán Roberto Blanco Torres, asumín o compromiso de viaxar ao pasado para comprobar que, en efecto, alí as cousas se fan doutra maneira. Blanco Torres, ao que aquel ano consagrei tres ou catro libros e infinidade de achegas e artigos, xa non era o tío Roberto, do que levaba oíndo falar toda a vida, nin o 36 o álbum de fotos da Guerra de papá, o soldado do gabinete fotográfico do Corpo de Exército de Galicia, Mario Blanco Fuentes. Roberto era un sistema complexo, un xornalista excepcional, culto e brillante, un político de ética vertical, unha figura que ultrapasaba con moito a miña pequena e íntima memoria familiar, e a Guerra unha hecatombe real, da que as fotos do álbum de papá eran apenas pálido reflexo.  
Uns anos antes, en 1995, co gallo do V Centenario da Universidade, nas prensas universitarias traducimos a lingua galega e publicamos un texto moi significativo para a historia da minerva compostelá: O Colexio de Fonseca, que, editado en castelán polo CSIC en 1950, constituíra en orixe a tese de doutoramento dun señor do que, no seo da miña familia, se falaba moito e se tiña gratísimo recordo: Antonio Fraguas. 
Fraguas fora profesor no Colexio Libre Adoptado Inmaculada Concepción da miña vila, A Estrada, entre 1933 e 36 e impartira aulas a meu pai e tíos. Con motivo da edición do libro, estreitei os vínculos con don Antonio, que nesa altura era un lúcido nonaxenario, doce, afable, e cabaleiroso. No meu despacho da editorial universitaria, un día, lembrando a Roberto e a seu irmán, o meu avó Mario, grande amigo seu daqueles anos, republicano de Casares Quiroga, don Antonio rompeu a chorar coma un neno, embargado pola memoria de días tan amargos. 
Non sobreestimo o pasado. Pero, cada vez que viaxo a el, conclúo que somos ananos en ombreiros de xigantes.

25.4.19

De libros, librarías e nativas dixitais


Na última entrega da magnífica revista sobre edición e libros Trama&Texturas, o meu amigo e colega editor, profesor de edición e teórico da comunicación escrita Joaquín Rodríguez inclúe un artigo de título espeluznante: «Las librerías desaparecerán en 2030». Confeso que, perante tan terrible e contundente declaración, aínda non me atrevín a fincarlle o dente ao, de certo que interesante, artigo de Joaquín. Intúo, con todo, que os tiros irán polo que seguramente vostede tamén imaxina: o embate imparable do comercio dixital (léase, fundamentalmente, Amazon) está acabando con moitas cousas e mudando irremediablemente xeitos tradicionais de facelas. 
Lembro hoxe con infinita nostalxia a don Manuel González, propietario da libraría do seu apelido na rúa do Villar (autor dun refraneiro caseiro tan ripioso como entrañable), vendéndome catro ou cinco títulos da colección Austral, aos que un dependente lles poñía, tras envolvelos en fino papel canela, unha (ad pedem litterae) jomita, mentres o propietario, triunfante tras a transacción, obsequiábame, amosando os seu mitóns de lá, cun rotulador. Hoxe a adquisición dun libro é adoito unha operación dixital, fría e aséptica como a bombona do butano; lonxe quedan os tempos en que unha libraría era o templo no que os iniciados na liturxia practicaban o cerimonial previo a un acto de suprema nobreza: a lectura. Que libreiro ten hoxe tempo e ocasión para intercambiar opinións ou recomendacións cos seus clientes? Iso xa o fai Amazon, Google Books ou a web do Corte Inglés: se vostede mercou isto, seguro que lle vai gustar aquilo, ou, marque vostede na caixa de verificación se quere recibir os boletíns de novidades.
E é que, inevitablemente, mudan as formas e, ao mellor, non hai que ser pesimistas. Se, como quere Joaquín, pechan as librarías, outras (dixitais, na nube ou vaia vostede saber onde para 2030) abrirán, pois quen pode imaxinar un mundo sen libros? É como pensar nun unicornio sen corno.
Nas últimas semanas, a incorporación á rutina diaria do traballo na editorial universitaria de alumnas en prácticas de distintos másters universitarios reconcilioume coa perennidade do libro. O amor, o mimo, a habelencia e o coñecemento intitutivos, a sensibilidade, respecto, capacidade e ansia por aprender o nobre oficio do editor que este feixe de nativas dixitais (devotas, claro, de instagram, facebook e os smartphones) manifestou durante as súas prácticas é un testemuño claro da inmanencia do que naceu perfecto.

9.4.19

Abascal y cierra España

O vate Máximo Estrella, sublime e pobretón, doíase con carraxe de que para os españois la vida es un magro puchero; la muerte, una carantoña ensabanada que enseña los dientes; el infierno, un calderón de aceite albando donde los pecadores se achicharran como boquerones; el cielo, una kermés sin obscenidades, a donde, con permiso del párroco, pueden asistir las Hijas de María. Este pueblo miserable transforma todos los grandes conceptos en un cuento de beatas costurerasÉ imposible penetrar a cerna dun pobo con tal estética literaria se non se posúe o xenio de Valle-Inclán. Imposible? Tal vez non. Outro colega xeneracional de don Ramón de las barbas de chivo volvía a esa médula, secular e rica de facetas, en catro extraordinariamente lúcidos versos: La España de charanga y pandereta, cerrado y sacristía, devota de Frascuelo y de María, de espíritu burlón y de alma quieta. 
Hoxe ya semos europeos e España é un país orgulloso de semellarse aos outros países da súa contorna. As touradas, a tortilla de patacas, a sesta, falar moi alto e as dezasete modalidades baixo as que se pode solicitar café nun bar son apenas unha anécdota, o recordatorio amable dunha teimuda tendencia a manter, vivos e puxantes, trazos que aos de fóra lles fan moita graza. Pero o camiño para termos chegado a ser un país coma outro calquera foi, en verdade, unha congostra virada e ben fodida. Da expulsión dos xudeus á Contrarreforma, da Inquisición aos Caprichos de Goya e da capa de Luís Candelas ás folclóricas con faralaes transita un mar de tempo,  escuridade,  sangue e medo. Transita a media España que de 1936 a 1975 rompeulle o corazón á outra media; unha España que non se parece a nada.
Interrogado nuna entrevista pola súa idea sobre política exterior, Santiago Abascal confesou: «Ahí me has pillao». Eu creo, e creo que milleiros de españois tamén o cren, que a Santiago Abascal a política impórtalle un pito. A violencia de xénero, a inmigración, o aborto, o estado das autonomías… son problemas demasiado comúns aos problemas de calquera país e, por iso, cuestións grises e aburridas. Abascal (que xa tardaba), como Franco, prefire non meterse en política. O seu é a España eterna, simple e doadamente comprensible, esa España que vai e vén no complexo devir dos séculos, de charanga y pandereta, da nostalxia de grandezas alcanforadas, de copa e puro despois de xantar e da amizade dos diestros, unha receita que tampouco se parece a nada e coa que, temo, don Santiago pode colleitar notable éxito.

28.3.19

Unha peniña

Só con evocar nomes como Lascaux ou Altamira, percíbese claramente que a manía de pintar nas paredes, xeralmente co designio do público coñecemento, é tan antiga como o home. Os habitantes de Pompeia, desaparecidos todos de morte matada no 79 d. n. e. nunha violentísima arrautada do Vesubio, eran, polo visto, especialmente proclives a declarar nos muros da cidade toda sorte de mensaxes, anuncios, retrincos ou francas mamarrachadas. A tal punto era isto así que alguén, compadecido dunha pequena tapia na que xa non había espazo para grafar máis parvadas, aínda atopou sitio para, en letra fina, estampar un enxeñoso mensaxe para a posteridade: Admiror, paries, te non cecidisse ruinis, qui tot scriptorum taedia sustineas, a saber, «pasmo, parede, de que non caias en ruínas, ti que sostés o aburrimento de tanto escritor». 
Esta teima dos pobres pompeianos callou co andar dos tempos nunha palabra, graffiti, que é un verdadeiro mot-témoin dos nosos tempos. Artistas urbanos fanáticos do rap, gorra de béisbol ao revés e jeans de tres talles máis, provistos de poderosos aerosois definen nas paredes das cidades, no interior de pontes, nos sinalizadores das estradas, nas estacións de metro… unha nova forma de cultura plástica e conceptual que, na súa imaxinación e poder estético, nada teñen que ver coas pintadas dos vellos tempos. Seguro que a vostede o asalta de cando en vez a palabra BOSTA, grafada en grandes caracteres e con artística maiúscula perfilada, en innúmeros sitios de Compostela, ao punto de semellar case unha icona gráfica da cidade. 
A remates dos 70 e nos 80, os ácratas facían alarde de ironía en portas e tapias do Franco: No es Vota no, es butano; Parad el mundo que me apeo; Non queremos o medio ambiente, querémolo enteiro. É verdade que o criterio estético era de menor calado e non se chegaba ás auténticas obras de arte que hoxe poden contemplarse como expresión, que dúbida cabe,  dunha nova forma de cultura, directamente destilada da experiencia da vida urbana. Daquela, abondaba cun esprai vermello, unha reivindicación política (e había, naqueles días, onde elixir…) ou un chisco de retranca. Hoxe, signo, talvez, dos tempos, catro antropomorfos (ou xinecomorfas, dá igual), incultos, nostálxicos de revolucións que, por boa fortuna, non tiveron que vivir, consentidos e pouco dados aos límites, luxan paredes centenarias e obras mestras da escultura de hai novecentos anos para alardear, igualmente, de imaxinación, graza e fina retranca, da mellor do país: Machirulos pim pam pum; No salí de tu costilla, tú saliste de mi coño; Feminismo ou revolución, e por aí. Se leran un libro…

10.3.19

Shinrin-ioku


Karaoke, tatami, kimono, bonsai, surimi, samurai, tempura, iudo, ikebana, manga, mikado, kamikaze… Mire vostede que nos cae lonxe o imperio do Sol Nacente e, así é todo, poucos estranxeirismos gozan na nosa lingua da popularidade e prestixo das voces importadas do arquipélago nipón. Ten moito que ver no asunto, creo eu, a fascinación que sobre Occidente exerceu sempre a orixinalidade, heroica épica, delicadeza e espiritualidade (ou unha combinación de todo) da cultura xaponesa. Non é só que bonsai, tatami ou ikebana sexan verbas fermosas, dotadas dunha sonoridade étnica e remota; é que, de seu, cultivar árbores a microescala, axoenllar para tomar o té ou converter os ornamentos florais nunha arte sublime son manifestacións dunha altura moral directamente derivada da elegancia vital, o amor pola contemplación e o aproveitamento das leccions inesgotables da natureza.
E, falando de natureza, sabe vostede o que é shinrin-iouku? Home, así non se pode! Todo hai que explicalo! Hai que poñerse ao día! Menos mal que aquí estamos para o que faga falta…
Pois si, shinrin-ioku é a última tendencia chegada a Occidente do país do sushi. Literalmente significa ‘baño de bosque’ e se refire aos contrastados beneficios que, sobre a saúde, produce a inmersión na luz, nos sons, nas cores, nos aromas da silente quietude dos bosques (visite shinrin-yoku.org e xa me contará). Polo visto, practicar con frecuencia o shinrin-ioku, que está arransando en media Europa, reduce a presión arterial, tempera o estrés e os seus  moitos efectos nocivos, mellora a calidade do sono, axuda á recuperación tras unha enfermidade e, mesmo, estimula o funcionamento do sistema inmune. Xa ve, mellor (e máis barato para todos) ca ir ao ambulatorio e saír cunha ducia de receitas.
A verdade é que, como os urbanitas somos todos medio papahostias e apouchamos co que nos boten, abonda con que se bautice con nome exótico algo que levamos facendo séculos para acabarmos crendo que somos la mar de orixinais. Eu, qué quere que lle diga, levo bañándome en bosque ben de anos, en boa medida porque a Amaía, bendita terra na que habito, é un a xeito de inmenso balneario para tal fin: bosques infindos de carballos e meloxos, castiñeiros, freixos e bidueiros, nos que deixarse seducir pola maxia de nai Natura e esquecer o mundo son a cousa máis doada. Pero, claro, se ademais, a andar polo monte agora se lle chama shinrin-iouku a cousa gaña moitísimo, onde se vai comparar! Seguro que fai máis efecto.

19.2.19

Cousas que pasan nun sofá


Hai metamorfoses sorprendentes. Eu sei dun comunicador moi popular, barbado, de lentes escuras e nome raro para máis datos que, tras facerse popular en programas de telelixo facendo permanente gala dunha arrogancia, dunha insolente prepotencia e dunha impiedade non sei se máis impresentables que ridículas, agora, transmutada a mala baba co pelexo do año, senta con persoas, persoeiros e personaxes do famoseo nun sofá para, moi ao seu pracer e no que se supón é un programa serio (e non os brodios que antes protagonizaba), afondar no aspecto humano dos seus entrevistados desde o que semella unha visión intelixente das cousas e das persoas. Todo ben ata aquí. Non serei eu , desprovisto de categoría e coñecementos para tal cousa, quen critique o dereito que todos temos a dar matute aos demais sempre que os demais nos crean. Ben sabido é que para que haxa listos ten que haber parvos e a nosa, tamén é ben sabido, é unha sociedade que vai, como rabaño de ovellas, a onde a caixa tonta se propoña conducila. Ora, talvez ao noso comunicador, nesa curiosa transmutación de borde supremo e oficial a xornalista lúcido e ecuánime, quedoulle en stand-by algo da súa soberbia pasada, só pendente de que o seu convidado no sofá non se lle puxera ao rego, como se adoita dicir, e, contra o criterio onmipotente do noso comunicador, aquel ousase rebelarse e non dicir amén.
Nun contexto social de extrema polarización das ideas, de confronto permanente nun ruído mediático insoportable e de gurús da comunicación que, dende os seus púlpitos, pontifican diariamente para a súa parroquia, eu, humilde cidadán, creo que se erosionaron irremediablemente (ou francamente se perderon no camiño) moitas dos máis nobres trazos da nobilísima arte da información e a comunicación. Penso eu que o xornalista debe someterse inequivocamente á fluidez e plasticidade da realidade da que informa e non pretender moldeala ao seu criterio. Neste senso, sentar a unha persoa no sofá para, minutos despois, romper coa entrevista e botar ao entrevistado porque ao xornalista non lle gustan as opinións deste (por moito que sexan polémicas e incorrectísimas politicamente) é, ao meu modesto entender, unha felonía impropia dun verdadeiro xornalista e dá a medida dos tempos e ao que temos chegado. Persoalmente, deume a sensación de que o señor Mejide, por moito Chester no que agora sente, bota en falta a liberdade da que gozaba na silla de Got Talent.