10.8.16

Ata que o corpo aguante



Hai uns días fun convidado a unha romaría campestre, típica do verán nunha aldea de Galicia. Dito así, «romaría campestre nunha aldea de Galicia», a cousa soa a xeórxico folklore decimonónico, tan do gusto daquela Cova Céltica de farmacéuticos, avogados e funcionarios do catastro que puxeron polainas, montera e unha gaita ao vello mito rousseauniano do bo salvaxe e sentían, desde as súas levitas de pequenos burgueses e mesas de camilla con braseiro, moita mágoa do pobre labrego, asoballado por trabucos, cregos e caciques. 
A tal romaría campestre respondía en todo ao modelo da festa jolgorrio que, por decreto, se institucionaliza en Galicia dende o 15 de xullo ao 15 de setembro, un modelo, tan apreciado de propios e estraños, fundamentado esencialmente nun kit moi concreto: o exceso, a vulgaridade e a máis abochornante mixtificación. Nas, tan en voga, festas celtas do país (cuxa tradición é tan apócrifa como o propio mito celta), o druída é o taxista do pueblo, tan parecido a un celta como a Mickey Mouse, e Fata Morgana a señora da mercería, que foi pola mañán á perruquería e por non quitar, nin quita nin as gafas. Os viquingos da romaría famosa son tan escandinavos como podían ser calmucos ou nativos da península de Kamchatka. As tendas das feiras medievais (e non hai xa vila que non teña a súa) son de aglomerado e os xoglares, cetreiros e moinantes, postizos como un bisoñé. Tan enraizados certames teñen como guinda un elemento tan celta, viquingo ou medieval como as cumbias do Combo Dominicano.  
Non importa. Nun país de  ídolos de pés de lama, o caso é ter un motivo (se baseado ou non nunha tradición é o de menos) para dar renda solta á catarse colectiva a través do exceso: comer, beber, bailar, berrar, suar… 
«Ata que o corpo aguante» non é máis que a tradución moderna daquela expresión propia do subdesenvolvemento e a fame: «quitar o corpo de mal ano». Ata que o corpo aguante, tal é o elegante mantra da intemperancia e o leitmotiv de calquera festa estival do país, directamente relacionado co culto primario aos praceres do estómago, ao balbordo e ao abuso dos instintos, propio dunha sociedade civil á que lle falta unha fervedura, ou, tal vez, dúas; unha sociedade rururbana na que a transición entre a bucólica harmonía da muiñeira, que tanto admiraban Murguía e os seus colegas, e o estrondo da Panorama durou tanto como o suspiro dun malvís.

25.7.16

O prezo do vento



O sociólogo norteamericano Jeremy Rifkin, convencido de que no futuro todos os medios de enerxía serán gratuítos, fai unha suxestiva reflexión: imaxinar que o vento ou o sol nos mandaran a factura. Respecto do astro rei, por certo, de tarifarse a súa luz consonte os criterios actuais das eléctricas, non nos ía chegar o soldo dun ano para pagarlle un segundo… Pero, indo ao rego, a reflexión é moi interesante, penso eu, pois induce a considerarmos o malísimo trato que prodigamos a unha natureza que nos dá tanto por tan pouco. Canto máis se profunda no coñecemento do universo (a recente aproximación da sonda Xuno a Xúpiter é algo simplemente impresionante), máis semella confirmarse que o noso planeta, no contexto dun sistema de calores abrasadores ou fríos glaciais, de mundos de rocha, area, escuridade e silencios eternos, é un verdadeiro milagro. Non sei vostede, pero eu, que son doada présa dos transportes do entusiasmo, non deixo de sentir como un privilexio o que de cotío ignoramos ou cremos insignificante. A paisaxe dun río, por exemplo, coa súa espontánea combinación de auga, pedra, terra e plantas arroupada pola fresca melodía dunha fervenza, pode resultar un prodixio de deseño se o mensuramos con termos humanos. Cantas veces, en efecto, é a natureza directa inspiradora do labor humano! Olle vostede unha mazá: para alén da súa beleza e harmónica perfección, o seu sabor parece pensado a mantenta para agradar, ata un punto imposible de acadar pola man do home, pois, como é perfectamente sabido, un iogur de mazá non sabe a mazá senón a iogur de mazá. 
Na incalculable soidade do cosmos, a exclusiva marabilla da vida ten levado o home a transcenderse a si propio e invocar, en toda cultura, época e xeografía, unha providencia divina capaz de dar forma a tanta asombrosa variedade e perfección. Confeso, persoalmente, que prefiro a explicación de Darwin e que nunca me fixo demasiada falta un deus, alá cada quen. De seu, a natureza é un agasallo organizado, como os coches de antes, para durar eternamente e ofrecer sen taxa a súa prodigalidade. Neste recanto de Galicia onde ao mundo lle chamaron con fermosísimo nome Amaía, o bosque, un lagarteiro no aire, o aroma da terra virada e o horizonte dunha congostra entre carballos lémbranme, en contraste, que a vileza, a crueldade, a ambición sen límites e o odio dos homes constitúen unha dolorosa, e inexplicable, contradición.

13.7.16

Nomes e vontades



En 1999 adicóuselle o Día das Letras Galegas ao cidadán Roberto Blanco Torres, xornalista, pensador, político e escritor. Nese mesmo ano a miña universidade e o Concello de Cuntis, grazas a unha iniciativa do meu colega editor e amigo Víctor Freixanes, profesor da nosa Facultade de Ciencias da Comunicación, axiña acollida con entusiasmo polo daquela reitor Darío Villanueva, estatuíron o Premio anual 'Roberto Blanco Torres' de Xornalismo de Opinión, que durante anos publicamos nas prensas universitarias. O primeiro galardón foi para outro benquerido amigo, Xesús Alonso Montero, pola súa columna de fermoso título Beatus qui legit. Fora determinante o empeño de Xesús para que, non sen resistencias iniciais, a Academia decidise nomear a Roberto, en realidade autor só de dous libros editados, o autor das Letras no 99. Lembro a voz, luminosa, ridente, de Xesús no outro lado da liña telefónica, dándome a boa nova, pois el sabía de tempo atrás da querencia de meu pai e da miña propia na restitución da memoria civil de «tío Roberto».

En 2003 o premio Blanco Torres concedeuse postumamente ao cidadán Carlos Casares Mouriño, xornalista, pensador, político e escritor, pola súa columna Á marxe, a última das cales na nosa edición, ao igual que no xornal onde se publicaba, deixamos baleira polo seu prematuro pasamento, tan absurdamente inxusto. 
Casares naceu en Ourense en 1941, a mesma cidade de cuxo cárcere cinco anos antes fora sacado Roberto para un «paseo», que rematou en terras arraianas do Entrimo, cun certificado de defunción, gris , implacable e frío como os anos que se aveciñaban, no que a causa da morte era «traumática hemorragia interna». Casares, que contaba 34 anos cando palmou Su Excelencia, debeu sufrir a terrible vixilia de toda a súa xeración durante tan longa noite, tan de pedra. Non lles envexo aqueles tempos.
A Academia, presidida hoxe por Xesús, quen,  por certo, se xa peitea canas, anda tan rufo como un rillote, decidiu, con xeral aplauso,  adicar  o Día das Letras Galegas de 2017 a Carlos Casares Mouriño, a quen eu, en memoria do meu parente e do propio autor, editei con todo o mimo do que fun capaz en 2003.
Eu creo que, galgando por riba do tempo, unindo nomes e vontades, volvendo ideas en accións, hai bucles que semellan pecharse dun xeito extraordinariamente elegante, case como se nalgures estivese escrito con zume de limón que eses nomes e vontades, esas ideas e accións, tarde ou cedo habían de cruzarse. Pero, ao mellor, doulle de máis á cabesiña, non digo que non.

26.6.16

O mozo Gnädinger



Hai biografías arrepiantes como as de Charles Manson ou a princesa Bathory. Hai biografías sublimes como as de Leonardo da Vinci ou Charles Darwin. Hai biografías laureadas como as de Napoleón ou Nelson. Hai biografías exemplares como as de Tomás Moro ou Luther King. Hai biografías sanguentas e ridículas, pois todo home violento é ridiculo, como a de Adolf Hitler. Hai, mesmo, biografías sanguentas, ridículas e aburridas, como a de Francisco Franco Bahamonde. Hai biografías (as máis) anónimas, como a súa ou a miña, pero, non por iso, exentas de dignidade, honra e gloria en pequenas doses. E hai, tamén, biografías inclasificables, raras, cheas de dúbidas e preguntas. 
Duras, durísimas son as borrraxeiras da nosa costa máis noroccidental. O zócolo litoral que se estende de Fisterra ao cabo de San Adrián é un maelstrom de espuma, rocha triturada e ventos atroces que nunca dorme. Nos seus baixos e cons, contra as incontrastables olas da mar tenebrosa que imaxinaron os antigos, naves de todas as nacións atoparon a súa fin, engulidas por un océano intratable. Touriñán, Roncudo, Vilán, Cabo da Nave, Punta do Boi… evocan episodios cheos de noite e invernía, lances do valor e a heroicidade propios das xentes da mar. Eu (que me declaro rendido devoto da indomable beleza da Costa da Morte) non son quen de pasear unha tarde de decembro polo areal de Soesto, oíndo o incesante balbordo da resaca, sen sentir unha pisca do medo atávico que de seu inspira a inmensidade do océano. 
Nun dos puntos onde a forza deste mar bravo é máis virulenta, veu hai máis de cincuenta anos a dar cos seus ósos un mozo de nación xermana, buscando non se sabe que, fuxindo non se sabe de que, tal vez del mesmo. Chamábase este mozo Manfred Gnädinger, nacera en 1936 e faleceu en 2002, disque de tristura de ver o mar invadido dun mucílago escuro, pegañento e apestoso. Instalouse en 1962 na pequena vila de Camelle, hoxe unha anárquica sucesión de despropósitos construtivos (marca permanente de todas as vilas da Costa da Morte), limitada ao oeste polo Atlántico, e entón imaxino que un enclave ancestral e aillado, ideal para o cultivo da misantropía máis radical. O xove Gnädinger axiña pasou a chamarse Man, por acurtamento do seu nome de pía e por acaerlle ben chamarse simplemente ‘home’ a quen vivía desposuído de todo, mesmo vestindo o imprescindible que esixía o decoro.
Non sei se a biografía de Man é sublime, exemplar, ridícula ou simplemente inclasificable, pero imaxinalo en taparrabos, no cabo do mundo, unha tarde de violenta borraxeira, enfrontado ao frío metálico das súas lembranzas, éncheme de pasmo, de preguntas, de dúbidas e incertezas, non tanto sobre quen foi el senón, máis ben, sobre quen son eu.

11.6.16

Unha tarxeta de visita



Cando rematei  a carreira, e conforme fixera cos meus irmáns meirandes e faría despois coa miña irmá máis nova, o finado de meu pai, Dioloteñanagloria, foi á de Tarolo, alcume  dun señor apelidado Couceiro que rexentaba unha imprenta na estradense rúa de Serafín Pazo, a encargarlle unhas tarxetas de visita. Por certo que este Tarolo tiña un can, branquinegro, cimarrón e mala leite, que un día, sendo eu ben meniño, saltoume enriba e traboume nunha illarga, causándome máis humillación que dano, pois lembro chegar cas da miña avoa choroso e con gran sentimento. Ben, ao que ía, que, como o lector adoito destas páxinas sabe ben, eu prendo nunha silva. Aló foi meu pai onda Tarolo a encargar as tarxetas de visita e aos poucos días entregoume, todo orgulloso, a caixiña de plástico transparente coas duascentas tarxetas, nas que, en abigarrada tipografía inglesa, rica de curvas e reviriganchos, se declaraba: Juan Luis Blanco Valdés, e, debaixo, Licenciado en Filología Hispánica. 
Aquel acto de meu pai era, así o entendín, un rito de paso, á solemnidade do cal contribuín coa miña actitude seria e ao tempo agradecida ao recibir a caixiña. Aínda, tras tantas viravoltas e tumbos desta congostra revirada que é a vida, conservo varias daquelas tarxetas en lugar reservado, coma quen agocha o fósil dun trilobites. 
Foi aquel un rito de paso ao que eu debín renunciar cos meus fillos: aínda que todo é posible pois son ben novos, ningún quixo ir á universidade, o cal, confeso a Vde., causoume non pouco disgusto. Eu agradezo á Universidade (en maiúscula, a miña amantísima Universidade compostelá) terme proporcionado unha visión ampla e dinámica das cousas, que, aventuro, foi a mesma que lle proporcionou a meu pai e da que este fixo gala durante toda a súa vida. Os meus estudos de lingüística, de latín, de teoría e crítica literaria, de historia da lingua, de metodoloxía comparada… aprendéronme a facer da filoloxía a miña vocación, do humanismo o meu pulso vital e da edición a miña profesión. 
A proposta intelectual honesta, a busca infatigable da verdade, a percepción crítica dos acontecementos, un mapa do mundo alicerzado na extrema valoración do coñecemento, velaí os elementos  que aquela tarxetiña de visita subsumía en catro palabras: Licenciado en Filología Hispánica, pois eses son, de certo, os elementos constitutivos da universidade, en todo tempo e latitude. Hoxe, teño para min que ninguén encarga xa tarxetas de visita para poñer algo tan banal como licenciado no que se sexa, pois a universidade, non digo que perdera, pero si diluíu as súas esencias en beberaxes espúreas. Ora, tamén pode ser que cos anos eu dea demasiadas cousas por sentadas, pois que todo  mude é a lei do mundo.