19.6.19

Tempos modernos

A globalización, a dixitalización da comunicación, a Internet, os centros comerciais e as guillotinas para o pan do Mercadona trouxeron consigo irremediables mudanzas neste cambio de milenio que a vostede e a min (con diferenzas de idade, supoño) nos tocou vivir, un tour de siècle tan intenso como, ao meu modo de ver, apaixonante. Referíame eu nesta mesma columna hai unhas semanas ao artigo no que un colega editor profetiza a fin das librarías tradicionais para 2030. Cantas cousas, ai, ademais das librarías haberán de rematar nos vindeiros anos engulidas polo frenesí comunicativo, a evanescencia e curto prazo das nosas experiencias e as ofertas do Decatlón! Quen esquiaba antes en Galicia? Catro monas (con perdón). Agora chega decembro e semella que se non aproveitas a ponte da Constitución para pillar un forfait en Astún es un piernas que perdeu o tren da vida moderna. Hai que esquiar, facer puenting, comer sushi, consumir, ir rápido a algures, comprar viño carísimo, reservar no restaurante máis exclusivo, cociñar cousas raras con nomes aínda máis raros para os amigos, ver Netflix no móbil, escribir vinte e-mails ao día, respostar trinta, enviar cincuenta ou sesenta guasaps, enlazar algo, o que sexa (unha foto, un vídeo, unha noticia, a nova do noso cumpreanos…) en Facebook e agardar unha morea de likes… e compensalo todo cunha horiña de ioga ou dúas de mazada no pádel. Ah, que vida tan marabillosa, tan sa, tan ben compensada! 
Pero, horror, hai imaxes que veñén turbar a arcadia hiperteconolóxica que habitamos. Quen pode tolerar que o celular amose as iconas de batería baixa, non hai cobertura ou o redondeliño de puntos grises xiratorios mentres se carga unha aplicación? Non, non! Fóra da vista! Onde hai un cargador, por favor? Xa hai que ser gilipollas para non ter posto o móbil a cargar!! Que non hai cobertura? É posible que non haxa cobertura? Se estou agardando un guasap do veterinario do meu gato!! Non podo esperar! Maldita app, cando vas cargar, que non teño todo o día!!
En fin, qué panorama. Hai semanas que non toco diñeiro efectivo (papel ou metal moeda) máis que para pagar o café de primeira hora na cafetería universitaria. En nada, o diñeiro, tal e como o coñecemos ata agora, desaparecerá engulido polo súa virtualidade nun rectángulo de plástico. Hai uns días, na impartición dun curso na sala de ordenadores dunha facultade pedín a alguén un folio: por sorte, unha rapaza, de entre vinte persoas, tiña un no maletín. Quen e para qué escribe hoxe ninguén a man? Cousas que perdemos no lume inevitable do tempo e a evolución. E a política? Ai, tempos dourados do bipartidismo que, a diferenza das escuras anduriñas, non volverán!!

9.6.19

Mecenas


Eu creo que, mentres a xenerosidade do pobre é enxalzada como nobilísimo acto de humanidade, a xenerosidade do rico excita adoito a desconfianza, a suspicacia e aínda o rexeitamento: «Algo buscará»; «Ninguén se dá nada por nada»; «Será que lle sobran os cartos e xa non sabe que facer con eles». Que tras deste tipo de razoamentos hai unha mestura de mala baba e envexa insá non lle escapa a ninguén. Pero déixenme avanzar outras razóns: a incultura e a irreflexividade, dous elementos, por certo, que ultimamente non fan máis que fortalecerse neste país. 
Digo isto porque o mecenado (segundo o léxico académico un mecenas é aquela «persoa rica ou poderosa que patrocina os escritores, sabios ou artistas») é unha antiga forma de cultura, tan antiga que o propio nome provén do nobre romano do tempo de Augusto Caio Clinio Mecenas que foi protector de poetas como Virxilio. Os especialistas, que saben máis ca min, poderían dilucidar ata que punto sen a filantropía de don Pedro Fernández de Castro e Andrade, VII conde de Lemos, boa parte da obra dun tal Cervantes tería visto a luz. Calouste Sarkis Gulbenkian, George Soros ou John Hopkins foron tres tíos extraordinariamente listos e competentes á hora de facer cartos, claro, porque viviron nunha sociedade capitalista caracterizada porque quen reúne determinadas condicións, fai determinadas cousas e ten unha visión sobre as mesmas diferentes da que temos o común dos mortais pode chegar a ser riquísimo e mesmo a organizar auténticos emporios financeiros. Pero de certo calquera deles é tamén coñecido por outras razóns: Gulbenkian creou un impresionante museo e unha das fundacións privadas de apoio á cultura máis importantes e coñecidas do mundo; Hopkins estableceu nas súas últimas vontades doar sete millóns de dólares para a creación dun hospital e dunha universidade, que hoxe son unha referencia internacional; Soros promoveu e financiou en 2002 a primeira iniciativa de acceso aberto ao coñecemento e a cultura en Internet coñecida como BOAI (Budapest Open Access Initiative), orixe dun movemento amplisimamente desenvolvido dende entón, especialmente nas universidades.  
Cualificar de «esmola» a doazón por parte da Fundación Amancio Ortega de 310 millóns de euros á medicina pública para a adquisición de equipos de radioterapia de última tecnoloxía é propio de quen, simplemente, descoñece a historia do mundo. Algo que, con honrosas excepcións, os políticos exhiben coa ousadía propia do caso.  

25.5.19

Liderar Santiago


Con esta vaina do cambio climático e a sequidade reinante, don Federico poeta e mártir íao ter difícil agora para atopar a súa musa na choiva compostelá, e a camelia branca do célebre poema, máis que brilar entebrecida ao sol, habíase achicharrar a 28 graos centígrados, porque últimamente Galicia semella máis Galifornia ca un país atlántico dos de toda a vida. Pero é o certo que, ao igual ca ao vate granadino, Compostela impresiona, con choiva ou sen ela, e non deixa indiferente a ninguén. 
Foi Lugín que dixo que a Compostela chega un chorando e marcha chorando? Cantos tópicos non se terán forxado ao lume dunha cidade milenaria, pétrea, máxica, aberta, mítica, simbólica…? Cantas lendas, vellas e novas, de campo e urbanas, non se terán tecido ao redor da aldea máis grande de Galicia? Clavouno, creo eu, outro insigne literato, ferrolán e universal, cando falou de Compostela y su ángel.
Santiago non é unha urbe normal, que tamén, en moitos aspectos, pero a miña alma de poeta e un amor apaixonado á cidade (daquela aínda bastante paleta) que me acolleu con dezasete anos, condúceme a considerala dende os seus aspectos máis líricos e subxectivos: a Compostela hai que entendela, e non é doado. 
Ben sei que as infraestruturas viarias; a ordenación urbanísitica; o pulo á industria; a estructuración e mobilidade entre a capital e a súa, xa considerable, metrópole; a regulación do turismo; a estación intermodal ou a depuradora da Silvouta son problemas reais, prosaicos problemas que, eses ou semellantes, ten calquera cidade. O que outras cidades non teñen é unha dimensión simbólica, acumulada sen pausa pola alquimia do tempo e a transcendencia espiritual, entre este mundo e outros, de ser meta dun camiño físico, si, pero fundamentalmente anímico e sensitivo.  E entender, e asumir, esa dimensión é o primeiro paso para liderar dende Raxoi unha cidade tan especial. Lembro un eslogan do Xacobeo 1993, para algúns un algo esaxerado, Compostela: no corazón do mundo, un fermoso pensamento que o alcalde, de entón, fixo seu, proporcionando á cidade, ao meu xuízo, unha puxanza, dende entón descoñecida.
Non resulta fácil estar á altura dunha cidade tan rica de matices, tan esixente, tan especial, unha améndoa que, intramuros, traza o meridiano espiritual de Galicia. Acaso para liderar Santiago haxa que ter alma de poeta. Pero son moi malos tempos para a lírica.

11.5.19

Fraguas na memoria


De certo que o pasado é un país estranxeiro onde as cousas se fan doutra maneira e, aínda, se fala outro idioma. Non quixera eu entremeterme na lea da memoria histórica, tan luxada de intereses políticos (é dicir, electorais), pero cada vez creo máis que a oposición entre historia (obxectiva, única, colectiva) e memoria (subxectiva, múltiple, persoal) non é tan radical como algúns queren, pois ¿que é a historia senón a suma ou destilado de centos, de milleiros de memorias individuais? A miña idea, por exemplo, do cataclismo de 1936 forxouse, foise forxando, máis que nos libros de historia, nas memorias individuais dos meus maiores e no xeito en que as memorias dos que os precederon lles foron transmitidas a eles. 
Cando en 1999 a Real Academia Galega adicou o Día das Letras Galegas ao cidadán Roberto Blanco Torres, asumín o compromiso de viaxar ao pasado para comprobar que, en efecto, alí as cousas se fan doutra maneira. Blanco Torres, ao que aquel ano consagrei tres ou catro libros e infinidade de achegas e artigos, xa non era o tío Roberto, do que levaba oíndo falar toda a vida, nin o 36 o álbum de fotos da Guerra de papá, o soldado do gabinete fotográfico do Corpo de Exército de Galicia, Mario Blanco Fuentes. Roberto era un sistema complexo, un xornalista excepcional, culto e brillante, un político de ética vertical, unha figura que ultrapasaba con moito a miña pequena e íntima memoria familiar, e a Guerra unha hecatombe real, da que as fotos do álbum de papá eran apenas pálido reflexo.  
Uns anos antes, en 1995, co gallo do V Centenario da Universidade, nas prensas universitarias traducimos a lingua galega e publicamos un texto moi significativo para a historia da minerva compostelá: O Colexio de Fonseca, que, editado en castelán polo CSIC en 1950, constituíra en orixe a tese de doutoramento dun señor do que, no seo da miña familia, se falaba moito e se tiña gratísimo recordo: Antonio Fraguas. 
Fraguas fora profesor no Colexio Libre Adoptado Inmaculada Concepción da miña vila, A Estrada, entre 1933 e 36 e impartira aulas a meu pai e tíos. Con motivo da edición do libro, estreitei os vínculos con don Antonio, que nesa altura era un lúcido nonaxenario, doce, afable, e cabaleiroso. No meu despacho da editorial universitaria, un día, lembrando a Roberto e a seu irmán, o meu avó Mario, grande amigo seu daqueles anos, republicano de Casares Quiroga, don Antonio rompeu a chorar coma un neno, embargado pola memoria de días tan amargos. 
Non sobreestimo o pasado. Pero, cada vez que viaxo a el, conclúo que somos ananos en ombreiros de xigantes.