Omnia vanitas

Cando fun sabedor da existencia dun libro que facilita falar de libros que nunca se leron, veume a cabeza, así coma un arrauto, esa cousa un pouco enlouquecedora de poñer un espello diante doutro: ler un libro para aforrarse ler cen. Ou non ler trescentos e ler un para representar que se leron cen. Ocórreseme, en primeiro lugar e sen ter visto diante tan insólita obra que, se a edición prolifera moito e o libro chega a facerse moi coñecido, os editores podemos ir pensando en botar o peche, porque de certo que o autor estará ao quite do que se vaia editando e pague a pena ser incluído na súa antoloxía para darlle o libro en cuestión en pílula ao lector e aforrarlle a este a molestia de lelo. E isto lévame ao segundo corolario: é indubidable que o tal libro contén (como aquela obra tan polémica de Harold Bloom) un compoñente indudidable de canonización; é dicir, o autor dará receitas para falar dos libros dos que se fala moito, ou sexa, dos que paga a pena falar.
Pois nada hai disto. O libro do que falo non é un manual de autoaxuda para lectores vagos pero vaidosos a quen lles pode máis a petulancia ca a nugalla, senón unha reflexión sobre a lectura partindo do feito claro e incontestable de de que todos finximos algunha vez ter lido un libro que non coñecemos máis ca de oídas, e iso con sorte. Dende esta ficción, o autor establece «o feito de que toda lectura (ou non-lectura, ou lectura imperfecta) conteña unha dimensión creativa e en que, en todo libro, o lector poña sempre algo da súa parte». Un libro que reclama inmediata atención. Xa lles contarei.
Son dignas, polo demais, de reflexión esas xeralidades e comentarios «todo terreno» dos que botamos man cando falamos de algo que non coñecemos pero o descoñecemento do cal intuímos será interpretado polo noso interlocutor coma unha ofensa de humillante ignorancia. Lembra vostede cando foi a última vez?

Eternos lectores

«A crise non afecta aos libros porque son necesarios para o eterno lector», pensa o editor de Anagrama Jorge Herralde. Seremos, os «eternos lectores», quen de superar a crise, e, aínda máis, estará o futuro do libro —entre o crescendo imparable de cincocenteuristas e inmigrantes, máis ben pouco dispostos a gastaren cartos en libros —nas nosas mans (é dicir, nos nosos ollos)?

Re-lector

«Porque vivimos a golpes, porque apenas sí nos dejan decir que somos quien somos…», dicía o poeta e cantaba o cantor hai bastantes anos, aplicando os seus estro e música ás condicións sociopolíticas dun país ben distintas das de hoxe. Pero, porque a poesía é un arma cargada de futuro, velaí que unha voz poética sincera, clarividente e dura coma o pedernal segue recollendo, con esa rara inmanencia dos textos eternos e universais, a realidade dos nosos días. Ou alguén discutiría que, hoxe, a setembro de 2008, vivimos a golpes, e apenas nos deixan dicir que somos quen somos? Eu aínda diría máis (xa o teño dito antes): vivimos, xa non a golpes coa vida senón a ostias con ela. Maldicimos do traballo; do tráfico; da chuvia; da calor (raro); dos horarios; de non termos tempo para nada; de que, cando o temos, estamos tan cansos que o que nos faltan son azos; maldicimos do luns; do remate do verán; desexamos que pase o tempo pero hai mil potingues para lle botar á cara e disimular que o tempo pasa; temos síndromes do máis variado e, mentres todo xénero de cultivadores de filosofías orientais, milagrosas curas antiestrés e cuentistas semellantes fan o seu agosto, somos vítimas dunha sociedade enlouquecida onde apenas hai lugar para nada auténtico nin que fuxa da uniformidade que impón un pensamento único; en resumo: traballa cinco días e consume dous.
Neste caldo de cultivo, eu non sei se ten vostede reparado no desmesurado valor que se lle concede ao novo. Pásmame o incremento de valor que, de seu, se lle supón a todo o novo fonte ao xa existente. A sacralización social da mocidade —hoxe ser novo [cast. joven, para entendérmonos] é sagrado, debendo ser os pais e profesores os que nos acomodemos no leito de Procusto que impón a escala de valores dos dezasete anos, e alá nolas compoñamos— corre parella da canonización de todo o que é novo. Na publicidade, novo é un adxectivo repetido ata cansar, como garantía de máis calidade, mellor confección ou maiores rendementos e resultados en relación ao produto anterior. Porque, non nos enganemos, vivir ao quite de todo o novo significa, en defnitiva, consumir máis.
Eu coñezo a verdadeiras vítimas da novidade. Individuos necesitados de colgarse case perennemente da Internet para atopar o último GPS; a última tecnoloxía mp4; o ordenador máis pequeno e potente; a punta en tecnoloxía blu-ray… considerando que así son cidadáns máis modernos, informados e, por tanto, con máis caché. A síndrome dalgúns amigos e coñecidos, que os leva a devorar cinco ou seis xornais ao día e meter entre peito e espalda todo canto artigo de opinión publican, tenme conducido en ocasións a poñer cara de póquer e facer o típico comentario de carácter máis ben propedéutico —do estilo de manda carallo tamén! ou si, home, si, éche o que hai— como resposta non comprometida a alusións á actualidade de tales eruditos, que supoñen en min idéntico coñecemento, sen saberen que, no fondo e como medida profiláctica elemental, vivo alonxado do nefasto efecto de toda sorte de xornal ou revista de actualidade.
No terreo da edición, esta querencia vesánica pola novidade xa sabemos a onde conduce: 70 000 títulos e 45 000 000 de exemplares non vendidos por ano. Entra un nunha libraría e fica abafado da primeira ollada polo torrente de títulos, autores, coleccións e editoriais.
De por parte, opino que un libro, cando é bo, é coma un vello amigo, tamén cando é bo. Canto máis o coñecemos e tratamos, máis aprendemos a apreciar as súas virtudes e tolerar os seus defectos. Contra o rodillo da novidade, son máis re-lector ca lector e decostume atopo na lectura coñecida un soaz repousado e exento de expectativas, as cales, ao cabo, entre tanta novidade fican frustradas en oito de cada dez casos.

Serán os anos que me fan máis conservador? Serán. Tamén lles digo unha cousa, vendo o que se ve na bipartita feira patria: de progresistas líbreme dios que de conservadores me libro yo.

Unha crise coronaria

Hai literatura que refresca coma unha laranxa e outra que anega a alma de lúgubre humidade; hai libros abertos, travesos e leviáns coma un pardal e libros de meter o medo; hai libros nenos e libros adultos, e aínda libros vellos e mancornados coma unha sobreira dura e torta. Hai autores que lle alegran a un o día e outros ―así fai un mal viño no xantar― arruínan a tarde, derraman a ledicia. Hai letras de seguir e letras de parar; textos de andar o camiño e textos de botar a sesta. Hai romances longos, letras de chover e gorecerse baixo o palio mol das nubes e romances de lobos, ouveantes e nocturnais, que claman polo sangue de alguén que non coñecen. Hai amores de libro e xenreiras de libro, vidas de libro e ata heroes de libro. Libros de verán e de entretempo; de sol e sombra; de unto e escaseza; de medio pelo e de trapillo; de estraperlo e de amosar coas mans enchidas de esperanza. Hai libros coma regatos, modestos, honrados e cantaruxeiros, e libros grandes e ambiciosos coma ríos que non queren morrer e ofenden o sal da mar.
Todos teñen seu aquel, súa sazón e seu tempo. Todos caben no maxín de quen se lles aperte. Son todos sabedores e golosos, segundo quen e cando, e onde e con quen, e como e por que e por que non.
Dun libro vello, triste, antigo anque moderno, dun autor que dorme xa no limbo da divindade baldeira e fría, teño hoxe o corpo de ficar cun pensamento: se o corazón pensara deixaría de latexar.

Viaje a los girasoles ciegos

Xa teño eu comentado nalgunha ocasión algo sobre os meus hábitos de lectura. Unha destas manías, probablemente a de raigame máis fonda, é a de simultanear a lectura de dúas ou tres cousas. Son un caso patolóxico e declarado de infidelidade lectora e preciso dun serrallo de libros onde, coma o sultán en práctica máis carnal, ir picando aquí e alí segundo o día, o gusto ou a inclinación do momento. Sendo, ademais, como xa declarei nestas páxinas, nictilector e somnívago, na mesilla de noite as moreas de libros compiten por veces en altura coa lámpada coa que conviven en cordial entente.
En ocasións, non moitas, esta condición de picalibros (por analoxía co máis común vocábulo picaflores), conduce ao simultaneo de textos sutil, case sibilinamente relacionados. Vexamos.
Como, supoño, a moita xente, a figura de Cela, CJC, inspírame un pensamento dobre: por unha banda, unha certa antipatía persoal ―escuras manchas no seu pasado, a súa actitude tépeda e equívoca coa ditadura, unha vaidade e prepotencia inatinguibles, o rollo un pouco cáncamo e verderolo da súa vellez…― combinada coa convicción de estar perante un narrador simplemente excepcional. Só por La colmena, La familia de Pascual Duarte e Viaje a la Alcarria, polas tres xuntas ou por calquera delas, merecería sobradamente o Nobel. Calquera das tres constitúe un imprescindible, un deses vinte ou vintecinco libros que decididamente salvaría eu da queima. O Viaje "clava" a cotidianeidade dunha España de posguerra que comezaba a aprender a dura, durísima lección do esquecemento e a desenvolver as habelencias da desmemoria necesarias para seguir adiante. A peripecia viaxeira do protagonista, desenvolta en xuño de 1946, coincide, máis ou menos no tempo, coas historias que narra Alberto Méndez en Los girasoles ciegos, colección de catro relatos que eu lin hai xa tempo, de recente novidade por mor dunha película de estrea, e á que volvín hai días, en curiosa, aínda que involuntaria coincidencia co relato celiano. Este, Viaje a la Alcarria, é un libro amable, destilado no cómodo conformismo dun vencedor. Aquel, Los girasoles, é un libro triste, magnificamente escrito por man dun extraordinario, e malogrado, narrador pero tristísimo, unha antoloxía de medos e escuras certidumes, un testemuño violentamente humano e definitivo sobre a derrota, a fin de toda esperanza e a crueldade vesánica dos vencedores.
Teño agora unha sensación estrañamente dual, algo como observar a mesma casa no verán luminoso e no ingrato inverno ou o pouso un chisco acedo que fica no padal cando rematamos de beber algo que supoñiamos máis doce. É o que ten andar picando.

Northern Exposure

As lecturas de perruquería son algo digno de estudo. Nestes establecementos, e mentres agardamos a que nos chegue a vez para o trasquilado das guedellas, accedemos a impresos hemerolóxicos da máis diversa caste, pero que reúnen para min dúas curiosas características:
a) é alí o único sitio onde accedo a eles, e
b) o fondo de títulos é sospeitosamente parecido dunha perruquería a outra.
Deste xeito, eu, que de costume non son usuario de Tuning Radical, Qué me dices, Moto GP, Hola, Diez Minutos, Muy Interesante ou Man, enfráscome en lecturas lúdicas, das que, de certo, disfruto moito —para que enganarnos—, penetrando indiscriminadamente nos arcanos dunha concentración tuning en Seseña, provincia de Toledo; nos proximos esponsais dun triunfito cunha tía buenísima; nunha soirée na que o home de Alaska ―un tipo bastante grimoso― aparece especialmente desmelenado, ou na última produción de Monica Belluci de prota, report ao que acompañan unhas fotos da susodicha que… en fin, corramos un tupido velo.
Nun destes especimes, e no entanto lle arranxan a perrera ao meu pequeno —vítima da previa desfeita dun inexperto fígaro— leo unhas declaracións de certa solista oriúnda das Illas Afortunadas, que me chaman a atención. Perante a perspectiva dun cambio de domicilio a Suíza, dende as súas natais Canarias, a xornalista pregunta á cantante se non lle dá medo non se afacer ao clima helvético, ao que a artista resposta que non, porque, como viviu en Asturias cinco anos, xa está moi afeita á chuvia e escuridade do norte (sic).
Vista dende fóra —que é como hai que ver as cousas— é indubidable que tal é a imaxe característica destes pagos atlánticos e nordesíos. Ata que punto as condicións climáticas dun país inflúen na súa Volksgeist (como diciamos o outro día) é algo sobre o que, ademais de teorizar con alicerce claramente científico, podemos coquetear, máis ou menos frivolamente, destilando divagacións da máis variada pelaxe. Déixenme coquetear un chisco, sen ánimo excesivamente crítico.
Fole. Si, si, Ánxel Fole. Fole é un dos escritores de nós do que máis gusto. Ao igual que Baroja, home e autor se explican só no contexto dun norte húmido, escuro, rudo de ventos e borraxeiras, mesto de afalagos misteriosos, de horizontes sempre esvaídos e aires permanentemente salgados pola mar. Baroja e Fole chegan a unha valoración conveniente cando enchoupados ata a médula da cerna física do país. Atopo curiosas coincidencias entre don Pío e don Ánxel. En ambos a pretensión dunha elevada estética literaria cede fronte ao pulo dunha transmisión sincera e clara da realidade que pretenden describir. En ambos o home imponse ao escritor, mesmo na súa fasquía externa: se Baroja nunca renunciou a semellar un mariñeiro de Santurtzi —txapela, xersei de grosa la, selvática barba— Fole parece un labrador enfundado en traxe de señor, sempre cun engaiolante aquel de desastrado adán, soñador e boa xente.
Shanti Andía —un dos meus libros de cabeceira, do que xa teño falado— é unha epopea do mar do norte, ese que aquí tan ben coñecemos e que acada a súa máxima expresión de violenta e crúa beleza nun serán de vendaval nunha praia da Costa da Morte.
A obra de Fole (Terra Brava, Á lus do candil, Contos que ninguén cre…) dá forma a un universo de terra adentro, bravo e montañés, de belísima toponimia (Lóuzara, Incio, Courel, Ferramulín, Laiosa, Rugando, Piapáxaro...), marcado pola noite, o inverno, a superstición e o medo a aquilo que non podemos controlar. O adubío, ollo, é o do bon vivant cun aprecio basal polos agasallos desta vida: a boa mesa, o charuto e a coñá despois dun bo xantar, a conversa repousada, o canto á paisaxe e unha característica preocupación por cuestións lingüísticas que non reflicten senón un amor infinito á fala coa que o autor vestía o mundo.
Quen non coñece as delicias dunha velada de historias de lobos, aparecidos e salteadores de camiños contadas de vagar nunha noite de tronos e ballón, arredor da cheminea tras unha boa cea, non sabe o que se perde. Experimente. É unha suxestión para unha noite do vindeiro outono feita un día de xullo acojonantemente disfrazado dun día de outono. Isto é precisamente vivir exposto ao Norte.
[Comentario que eu faría de non ser o autor deste post: o seu, amigo Blanco, ten delito. Comeza Vde. falando das revistas da perruquería e remata con Fole e o clima do páis. Fágase mirar.]

Indixestión

Tiña eu un gato que se lle enchía moito o comedeiro do pienso que comía, desganábase e o aborrecía. Supoño que se trata do mesmo efecto que na psicoloxía de xentes máis ben sobrias, coma quen subscribe, produce a babilónica oferta de certos banquetes nupciais de estirpe máis ben rural desenvolvidos en restaurantes obviamente coaligados cos fabricantes de bicarbonato e tisanas dixestivas: perante o abismo da bouffe que agarda aos circunstantes, eu deixo de ter fame aos dez minutos de sentar, e sen ter sequera engulido o aperitivo (dito entre parénteses, hoxe xa saben que o se leva hoxe entre gente fina é pasar fame a base de reducións, volováns, caramelizacións e sopletes servidos en platos cunha relación de continente a contido de 10 a 1, pero este é outro cantar).
Entrar hoxe nunha libraría media, que vaia para alén da mera papelería ou quiosco, é un exercicio de hartazgo semellante. Ben se sabe que os extremos se tocan. A sobreabundancia produce o paradoxal efecto da escaseza: diante dunha oferta tan desmedida, e a non ser que vaïamos a tiro fixo, sentimos tenderse sobre nós unha pátina de horizontalidade e ausencia de matices, unha desazón semellante á de quen entra nun gran museo e apenas ten dúas horas para visitalo, o desasosego de quen non ten tempo nin, probablemente, coñecementos abondos para catalogar, clasificar, avaliar, etiquetar e preparase a dixerir nin a décima parte do que os andeis do establecemento, abusóns e chulescos, nos ofrecen. Sempre, por outra parte, achei algo de indigno en ir a tiro fixo a unha libraría, coma quen vai mercar zapatos ou unha bolsa de deporte. A emisión do humilde pedido dun libro concreto diante do libreiro devén unha sorte de insulto a tanta riqueza, a tanta cultura, a tanta inmensidade como acumulan as súas estanterías, unha autoinculpación de indefendible limitación e desinterese fronte ao inatinguible coñecemento atrapado en tantos milleiros de páxinas desexoso de se inocular nun novo hóspede.
Non saben qué frustrante me resulta, tras corenta e cinco minutos, saír coas mans baldeiras dunha libraría. Ao mellor son moi esixente. Ou máis ben raro. Tamén, cada vez teño menos sitio para libros. Se cadra, coa que está caendo, voume facendo máis remiso a destinar cartos para libros. E iso que, como me lembran os meus fillos (cando lles convén, claro, e teñen algo in mente), na miña opinión comprar libros non é gastar, é investir.

Jardiel

Na historia recente diso cada vez máis indefinido, que antes chamabamos, sen que nos provocase erisipela, letras hispánicas hai poucos exemplos de desproporción entre esquecemento popular e volume da obra comparables ao caso de Enrique Jardiel Poncela, e iso malia ter acadado algún dos seus títulos, cando menos coma meros títulos, o nivel case da frase feita: Eloisa está debajo de un almendro ou Usted tiene ojos de mujer fatal.
Cultivador impenitente da comedia, a novela, a novela e o relato curto e o pensamento condesando en forma de pequenas pílulas de uso discrecional, Jardiel é, creo, unha boa mostra dun humor hispánico de base certamente conservadora e, no fondo, respectuosa coa orde establecida e pouco rupturista. Se non fose polo risco de ser mal interpretado (tal como está o patio, case seguro que vou ser mal interpretado, pero aí vai), eu postularía a existencia dunha caste de humorista español de dereitas, que nunha medida máis ca perceptible, adopta como elementos integrantes da ironía percepcións da sociedade vedadas, proscritas ou moi limitadas á tradición da esquerda. Deste xeito, a ignorancia e zafiedade das clases populares, o desprecio ou desconfianza cara aos avances culturais e científicos, a necesaria inmutabilidade dun sistema de xerarquía social, a defensa implícita da superioridade masculina basada na frivolidade inevitable da muller… están na base dun tipo de humor característico que, con diferenzas respecto aos tintes ideolóxicos, abrangue, no recente, a escritores, xornalistas, humoristas gráficos, de Muñoz Seca, Mihura, Arniches ou Jardiel á xeración de posguerra (Álvaro de la Iglesia e La Codorniz) e os máis novos, ao estilo de Chumi Chúmez ou Mingote, algúns deles por veces levemente enfrontados ao Régimen pero, no fondo, tolerados por este pois ben sabían onde estaban os límites que non podían ultrapasarse.
Dentro dese devandito catálogo un pouco apresurado, Jardiel constitúe para min un autor á parte. Mercé a un libro venerable, en exemplar practicamente ao borde do estantarelamento total a causa do intenso uso ao que foi sometido, recupero estes días a gratificante lectura dun texto jardielano que non podo menos de recomendar, cando menos nunha boa parte. Para leer mientras sube el ascensor. Selección de escritos breves (Aguilar, 1950, eu a teño nunha reedición de 1968, para mostra un botón) poutpourrí de textos curtos e variados en temas, formas e inspiracións, se non erro o último libro editado en vida do autor, que falecería dous anos máis tarde. Creo que cando lin por vez primeira as "Siete novísimas aventuras de Sherlock Holmes", contidas na obra, debía andar polos doce ou trece anos. Xa daquela farteime de recomendalas entre o círculo dos meus amigos en quen intuía que a parodia da flema sherlockholmiana e, por ende, británica ía resultar tan hilarante coma a min.
Recoñezo que o tempo é unha peneira fodida que nos muda a percepción de (case) todo, e supoño que en moitos aspectos a obra de Jardiel terá resisitido mal o paso de factor tan poderoso. Pero percibo no autor unha chispa de xenialidade ―mestura tal vez de humor intelectual, corrosivo absurdo e unha irónica reiteración da obviedade― do que gusto moi espcialmente e que dalgún xeito o fai intemporal.

O DLLC

En punto a lecturas, un, que é raro de narices (por non dicir outra cousa que ía soar mal alén de equívoca), ademais de absolutamente caótico (ao mellor para compensar o rigor e inevitable orde que esixen as lecturas profesionais), ten a súa hora meiga na extremaunción do día, ese momento en que silandeira, imperceptible, subrepticiamente Pedro Chosco acode a nos pechar os ollos como piadosa paréntese para afrontarmos a nova xornada que nos agarda. Nese momento de nos render o sono, e como durmir é un algo como morrer (cojones coa metáfora), ao igual que disque os mortos rexistran na rétina a última imaxe que en vida viron, así creo eu que un dorme cruzando a Estixia da vixilia co regusto do último que leu.
Ou sexa, nunha palabra, que son lector de cúbito supino e última hora. Mesmo, como experto en tal actividade que con fartísima experiencia ten sufrido o engorro de conciliar a relaxante horizontalidade co imprescindible sostemento físico do libro, teño imaxinado un invento moi rendible e acaído, consistente nun brazo articulado, xa empotrado no teito da habitación (non se me escapa que con obvias repercusións estéticas), xa con disposición parabólica, máis móbil e menos agresiva coa decoración, dotado dun atril e destinado a presentar aos especialistas en lectura de cama ―entre os cales tal vez se atope Vde.― o volume en cuestión con toda comodidade e podendo o suxeito dispoñer as extremidades superiores como lle pete, venturosamente liberadas da tiranía imposta pola suxeición do libro, e preocupado só de acomodar a cabeza ao seu antollo entre a molicie voluptuosa das almofadas. Un dispositivo adicional, tal vez dirixido pola propia voz, podería mesmo ir pasando as páxinas, co cal a disipación de enerxía do individuo sería nula concentrándose toda ela na eficiencia e rendibilidade da lectura, que podería acadar así cotas ignoradas ata o momento.
A suxestión fica feita. Eu sonlles de letras ―Niemand ist Vollkommen― e pouco dado a bricolaxes e moito menos proclive a enxeñerías que vaian para alén de cambiar unha bombilla. Pero me pregunto como é que, no medio de tanta quincalla tecnolóxica inútil, o DLLC (dispensador de libros para lectura en cama) ―ata vai bautizado o chintófano― aínda non se inventou.

Unha mesa redonda

Hai uns días moderei unha mesa redonda (que, por certo, era rectangular) sobre Saídas profesionais da edición na compostelá Facultade de Filoloxía destinada a dinamizar a matrícula no vindeiro Programa Oficial de Posgrao en Edición que convocan xuntamente as universidades de Vigo e Santiago, como reconversión do noso Máster en Edición (que este curso cumpriu a súa terceira —valla a redundancia— edición). Na mesa, composta por editores de pelaxes varias (creación e edición de banda deseñada, unha pequena editora de libros góticos e de terror, a coordinación dunha liña de traballo dunha grande editorial e unha empresa de servizos editoriais), suscitáronse temas diversos que eu, como moderador, tentei levar ao pé de obra da profesión que, supuxen, sería o que debera interesar a rapaces e rapazas a piques de se licenciar en titulacións de Humanidades e decidir qué facer coa súa vida, expostos, xa que logo, a sucumbir ao doce virus da edición.
Digo que intentei levar ao pé de obra o debate porque demasiado ben coñezo a propensión dos editores aos transportes de entusiasmo profesional cando se reúnen, e corriamos o risco evidente de botarnos a falar de cousas que nós podemos considerar interesantísimas pero pouco ou nada os destinatarios do evento.
De entre o fluído intercambio de puntos de vista, que se estendeu dúas horas, difícil sería resumir o inventario de temas que foron tratados e as conclusións —sempre provisionais— da mesa. Con todo, aventúrome a sintetizar algunhas:
1) un dos problemas, por non dicir o problema, da edición independente é a distribución. Os grandes grupos editoriais teñen as súas propias canles e os distribuidores convencionais, nin aínda cos beneficios en porcentaxe e prerrogativas da devolución cos que traballan, queren asumir os riscos de distribuír un novo selo. O período de devolución, ademais, estase acurtando consonte medra a oferta editorial (68.930 títulos editados en 2006) e se reduce drasticamente a vida media do libro (hoxe atopamos libros editados en 2006 nas feiras do libro antigo e de ocasión). A distribución de contidos dixitais e as megalibrarías virtuais xeran, neste sentido, novas incertidumes pero, tamén, novas esperanzas e vías de traballo.
2) a única alternativa á horizontalidade da oferta editorial —representada pola cultura do best-seller, as megalibrarías e a oferta apabullante e indiscriminada dos malls e áreas comerciais— é voltar ao concepto tradicional de libreiro, que sempre foi un profesional con escasísimos coñecementos de márquetin e dotado dun entusiasmo e amor dos libros que non lle ía a la zaga aos editores. Hoxe non hai, de media, libreiros senón comerciantes que o mesmo venden libros ca trafican en cervexas ou vestidos de noiva. Alguén falaba na mesa do moito que, cando entra nunha libraría, lle molesta unha destas dúas cousas: que non lle deixen tocar os libros ou que lle pregunten ¿Puedo ayudarle? (no meu caso, máis dunha vez teño respostado a esta pregunta escuetamente Non na absoluta certeza de que, en efecto, non pode axudarme).
3) o concepto de lector ten mudado de xeito radical nos últimos anos. Se nos suxeitamos aos barómetros oficiais de hábitos de lectura, que se centran no consumo de libros, obteremos unha percepción perversa da realidade. Hoxe lese sobre moitos soportes: lense unha imensa variedade de revistas —dea Vde. unha volta polo quiosco máis próximo— (a título anecdótico: a revista semanal Pronto tira 1.000.000 de exemplares); lense manuais de autoaxuda; lense xornais e publicacións dixitais, lense blogs... Que é, en 2008, un lector? Por que limitar as posibilidades de comunicación cultural ao libro impreso?
4) en calquera caso, o mercado editorial, e con el as posibilidades laborais que ofrece, vai seguir sendo unha aposta firme: nunca se editou tanto nin tan ben, nunca como agora se mimou tanto produto ata os seus últimos detalles; é posible que sigan mudando as formas, mesmo máis do que o fixeron ata agora, que emerxan novas redes e xeitos de edición, de distribución e comercialización dixital, de almacenamento e transmisión da cultura escrita, unha profunda reorientación do mercado libreiro internacional, … pero, de certo, sempre seguirán sendo precisos homes e mulleres que propicien e protagonicen todo iso. O futuro é xa.
P.S. Hai que dicir que a audiencia da nosa mesa redonda compoñíase apenas dunha vintena de alumnos (ao mellor, son os chamados á mesa do Señor). Pero esta é outra cantiga.

Pensamentos vagabundos

Na presentación dun libro na que participaba certo escritor cubano produciuse o outro día unha situación curiosa e un chisco incómoda, hábil e cortesmente reconducida pola autoridade académica que presidía o acto. Con ocasión de presentar o autor, fillo e neto de galegos, un pequeno libro seu acerca das pontes familiares secularmente tendidas entre a perla do Caribe e este vello finisterre europeo, nun momento dado, e tras a introdución e captatio benevolentiae de rigor, anunciou que ía ler o libro, provocando en todos os circunstantes a lóxica alarma, pois, dado o avanzado da mañá e tendo quen máis quen menos outros asuntos aos que atender, aquilo podía prolongarse en tempo considerable. O meu home —confirmando a peor das hipóteses— deu comezo, en efecto, á declamación literal do texto, que podía erguerse da mesa en que repousaba o seu bo centímetro e pico. Rico texto, por certo, magnificamente escrito, lido coa prosodia caribeña, cálida e sensual coma unha papaia. Movementos velados, toses nerviosas, olladas de complicidade e cellas en arco eran clara manifestación dun estupor derivado de estar verificándose a presentación dun libro coa lectura ao vivo do mesmo, práctica descoñecida por estes pagos pero, pola mostra, non infrecuente na illa fidelina (o adxectivo é de propia minerva). Como digo, con delicadeza e dozura, cando o declamante levaba consumidos por volta de quince minutos, a autoridade convidouno, para xeral alivio, a ir rematando pois a dependencia onde o acto tiña lugar era reclamada con inmediatez para outra ceremonia.
Fóra a anécdota, a conclusión subseguinte de moitos dos que alí estabamos foi, por unha banda, a distinta medida do tempo do escritor cubano e a nosa, o que, avanzando no estrato da reflexión, levou a considerar a permanente e absurda loita contra o tempo, os horarios e o reloxo que preside a vida dos cidadáns de Occidente. Por outra, apuntouse, con toda razón e oportunidade, que en Cuba, sendo practicamente descoñecida a monstruosa oferta mediática e tecnolóxica do mundo capitalista, o libro segue representando o valor fulcral da comunicación cultural e o lecer (algo así pasaba na nenez da miña quinta, con só unha canle de TV, que se vía fatal e pechaba ás doce da noite, e cocida culturalmente ao lume de Hazañas Bélicas, a editorial Bruguera, Tintín, Los cinco e por aí).
Así é a cousa, amigos: vítimas dun réxime de opulencia e consumismo insaciable, vivimos literalmente alienados polos mass media e, no canto de reconciliados coa nosa circunstancia, en perpetua, e por veces virulenta, loita contra algo: contra o xefe, contra o subalterno, contra o horario, contra inimigos reais ou imaxinarios (máis, creo, destes ca daqueles), contra o envellecemento, contra o estrés, contra o colesterol, contra a depresión, contra o pouco que nos pagan, contra a halitose e o cheiro dos pés, contra o botellón, contra o pouco que se recoñece o que facemos, contra a comunidade de propietarios, contra o caro que vai todo, contra a neurose, contra o PP, contra o PSOE, contra a ansiedade, contra os triglicéridos, contra Fenosa, contra o cónxuxe, contra o ex –cónxuxe, contra o banco, contra o secador de pelo da veciña ás sete da mañá, contra o tráfico e os embotellamentos, contra a hipoteca, contra a sanidade pública, contra a angustia e o spleen, contra Facenda, contra a Xunta, contra Quintana, contra Touriño…
Velaí dúas boas razóns (vivir a hostias coa vida e unha abafante presión tecno-meditática) polas que este blog vai perfilándose cada vez máis, non crean que non me decato, en depositario de ficcións, reflexións, folganzas, lembranzas e paparruchas varias, o máis afastadas posible da realidade circundante, que, a golpe de titulares do día, nos tiraniza. Non saben o que me aburren os xornais e a política.
Calquera día bótome ao monte.

A bandeixa dos recomendados

Algúns benevolentes lectores destes galácticos fragmentos comunícanme que fían moito dos posts que adico á crítica e peneira de libros, e que mesmo, con fidelidade emocionante que por suposto agradezo, adquiren para a súa lectura os títulos que, xa implicita, xa explicitamente, recomendo. Arrenégote! Se hai un ministerio dos moitos que andan nas hijuelas do que, por ocio ou negocio, un fai que me parece espiñento e cheo de arestas e traizoeiros espellismos, tal é o de crítico literario. Acredito pouco na pretensión de elevar a disciplina sistemática —menos aínda científica— o que, en amplísima porcentaxe, alicerza en percepcións subxectivas e sensibilidades persoais. Non serei eu quen diga que tras todo crítico literario hai un escritor frustrado, pero dito queda. Lembro que, con gran candidez pero impecable incisión, un rapaz coa licenciatura do paquete, matriculado en certo posgrao de administración de empresas, contábame que tiñan un profesor que con fachendosa autoridade parolaba e atronaba contra o mal que están organizadas a maior parte das empresas do país, que aquí non hai empresarios senón mercachifles, que se fiaran do seu consello mellor e con ganancia máis pingüe lle iría a moitos deles. A dúbida dos alumnos xurdía clara como a luz do albor, malia non terse expresado nunca por pura educación: daquela por que non monta vostede unha empresa? De certo que, cos seus coñecementos, ademais de facerse millonario —e non gañar o puto soldo dun titular de universidade— a súa sería buque insignia e espello no que mirarse para as firmas do país. Cos críticos literarios «profesionais» (as aspas son miñas) creo que pasa un pouco o mesmo, pero ao mellor estoume deixando levar por unha certa mala uva...
En fin, que me dá bastante medo que se me apoña o raro mérito de ser recomendador de libros, anque non vexo moito modo de obrigar a ninguén a que, se lle peta, deixe de secundar os meus gustos. Aló cada quen.
Por outra banda, como calquera e en calquera actividade, un non conta todo. Vivir sen segredos e gustos inconfesables é restarlle moito sal á vida. Cantas cousas facemos que non podemos nin contar? Cantos libros lemos que non só non nos atrevemos a recomendar, antes ben nin falamos deles? De por parte, poñendo as cartas boca arriba, e xa que sae o tema pero sen que sirva de precedente, direi que estes días atopo moito soaz na lectura dunha vella e roñosa trioloxía inopinadamente extraída da biblioteca paterna que, editada nos comezos dos 70 por un dubidoso «Círculo de Amigos de la Historia», conságrase a Personajes malditos de la historia. De momento, estou co volume 1 adicado a Sade, El diablo e Laurenti Beria. O trío calaveras, vamos. Non me atrevo a recomendalo.

Libros aventureiros

Hoxe, Día do Libro, a Universidade de Santiago participou, canda unha boa parte das universidades españolas, no I Bookcrossing universitario, convocado e organizado pola Unión de Editoriales Universitarias. A idea de abandonar un libro en calquera sitio, anillándoo coma un paxaro (grazas Marisa pola fermosa metáfora) e sentenciándoo a unha existencia aventureira, azarosa e imprevisible no canto da vida rutineira e gris do andel dunha biblioteca, é abondo suxestiva e préstase ás máis variadas reflexións. Tense, polo visto, rexistrado o caso de libros que, segundo os testemuños deixados en bookcrossing.com, viaxaron por dezasete países diferentes. Cantas mans, cantos ambientes, cantos momentos, cantos ollos, cantas compañías! Polo demais, non é nada novo isto de vivirmos arrodeados de obxectos itinerantes e aventureiros. Botade man da carteira. Se sodes afortunados, atoparedes nela algún billete (algún haberá, ho!), e agora pensade no moneycrossing que leva enriba, por cantas mans terá pasado e o pouco que lle queda no voso poder. As moedas teñen, mesmo, algo parecido a un rexistro de orixe, derivado da caracterización que cada nación fai na cruz dos euros (aínda que agora é ben difícil onde está a cara e onde a cruz das moedas, en fin, nada dura eternamente).
Voltando aos libros e ao bookcrossing, a penas hoxe unha idea, que me pasou pola cabeza mirando, tras unha considerable espera, ao usuario que estreaba un dos libros abandoados . Nunha época de produción en masa; de desesperada busca de soportes alternativos ao impreso; de exhibición en certames do libro antigo de especimes con dous anos de vida; de inmisericorde reciclaxe que rebaixa á categoría de mero papel o que foi nobre continente de ideas... a individuación do libro, dun libro, como obxecto, facendo dese exemplar en concreto -entre todos os clons da súa tiraxe- protagonista persoal e intransferible dunha historia única de intercambios, viaxes e contactos contribúe, na miña opinión, a unha moi positiva diginificación do propio obxecto, en canto nobre continente de ideas e non mero papel candidato a un envellecemento prematuro. Penso nun irmán xemelgo que, entre mil irmáns xemelgos (ou entre dez, cincuenta, cen mil irmáns xemelgos), fose destacado por algo, o que fose, calquera mérito persoal. Abofé que se ía sentir ben feliz.

Día do libro

(Quesada, 1985)

Libro ou vela?

Xa que existen latinajos para case todo (e mire vostede que son socorridos!), creo eu que, ao estilo terminolóxico desa tendencia tan notable da arte de todo tempo ―que chegou ao seu colmo no rococó― do horror vacui, deberiamos intitular horror litterae á aversión ao texto e a lectura. Ao igual ca a fobia ao baldeiro, o horror litterae está socialmente presente tamén―xa máis, xa menos― en toda época e circunstancia, e debido ás causas máis diversas mais de cotío relacionadas na historia de Occidente co altísimo perigo derivado do coñecemento. As almas posuídas polo Maligno, buscando contentar aos seus intolerantes xuíces, declamaban na Europa do XVI e o XVII contra os libros e a imprenta; ao pobre don Alonso Quijano os seus, persuadidos de residir o extravío do fidalgo nos malditos libros, requísanlle todo canto mamotreto atopan para os consagrar a unha purificadora pira; a xerarquía católica era odiada por don Jorgito el Inglés, entre outras cousas pola inveretada xenreira papista a toda especie de ilustración, na que Roma enxergaba con claridade a fin do seu dominio de tebras e medos sobre unha poboación analfabeta.
Co devir dos séculos, hoxe o horror litterae non está estimulado polo Poder, con p maiúsculo ―sexa cal sexa e inflúa onde inflúa―, pois as formas de dominio revisten formas moito máis sutiles e imperceptibles e están directamente relacionadas con soportes comunicativos moito máis globais e totalizadores ca a letra impresa.
En tempos de produción editorial en masa maniféstase o paradoxo do que, con acerto, sen ten denominado indixestión editorial e indixencia lectora. Hai días, na lectura (da que por certo estou disfrutando abondo) de El Inquisidor de Catherine Jinks, emocioneime sinceramente cun exquisito parágrafo de amore librorum (que, sen o poder evitar, contrapuxen mentalmente nun lapso fugaz á cifra, absurda e desmesurada, de 70 000 títulos editados en España en 2006):

Soy dominico. He dormido estrechando las Confesiones de san Agustín contra mi pecho. He llorado al ver desintegrarse las páginas entre mis manos, bajo la cruel condena de la polilla que roe los libros.

Concíliase mal esta sobreprodución con feitos palmarios que sobrancean en cada enquisa sobre hábitos de lectura. Por exemplo que entre os adolescentes estudantes de ESO, a lectura, de entre as actividades de lecer, aparece sistematicamente en penúltimo lugar de preferencia, superada só por non facer nada. Teño para min que o feito de ser este tramo de ensino obrigatorio provoca en moitos estudantes, que se ven obrigados a uns estudos que nada lles importan, unha identificación 'libro'-'libro de texto' que conduce a unha bibliofobia da que dan innúmeros testemuños os sufridos profesores de tal caterva, entre os cales conto non poucos amigos.
O horror litterae, como moitas enfermidades, pode ser de detección precoz. Gardo ao respecto unha ilustrativa anécdota. Os pais dunha boa amiga ―el xa falecido, Pepe, home moi apreciado por min― tiñan en certa vila, «porta da Costa da Morte», un saneado negocio de bodas, bautizos y comuniones, metonimia moi propia do país que significa, claro é, de venda de roupa para tales galas. Con ocasión de estar Pepe vendendo un traxe "de almirante" para a primeira comuñón a certo rillote dunha aldea próxima -pequecho, gordo, mouro- que coa súa nai estaba, e xa feitas as probas, cadradas as tallas e fardado o neno, Pepe interrogou a este sobre o adminículo que na ceremonia prefería, ademais do consabido cordoncillo, portar na man, dándolle a opción de libro ou vela.
O rapaz, túzaro e sen erguer a vista do chan, preguntou que se o libro tiña letras, respostando positivamente Pepe e facendo aceno de lle ensinar as páxinas do misalito que alí tiña de mostra.
O neno non o pensou e, agora si, levantando a vista con decisión espetoulle á nai:
-¡¡Vela!!

Auchviz

Os best-sellers, a min que son un lector raro e difícil de contentar, subxectivamente esixente, elitista e indiscutiblemente repelente, evócanme a prevención do clásico: ante certos feitos, non é tan perigosa a reprobación do sabio canto o aplauso do necio. Que milleiros de cidadáns, de costume habitantes dun secarral literario, se sumen con fruición e entusiasmo á rápida deglución das catrocentas páxinas do éxito en cuestión é a indubidable manifestación do aplauso do necio. Porque este é, deixémonos de milongas, o mérito comercial —o mérito editorial é outra cousa— do best-seller: mobilizar á lectura a segmentos normalmente impermeables a tal exercicio, o que, en termos numéricos, pode incrementar sustantivamente os índices de lectura dun país semi-bibliófobo (máis ou menos a metade da poboación española non le nunca ou case nunca libros).
Este razoamento radical non debe, con todo, conducir á súa interpretación máis perversa: a condición de best-seller non implica necesariamente unha calidade literaria dubidosa, podendo un apabullante éxito de vendas conseguir o aplauso do sabio. Aí están, por citar dous exemplos a vuelapluma que sen moito esforzo me veñen ás mientes, O señor dos aneis de Tolkien ou O perfume de Süsskind (ambas as dúas obras, por certo, levadas recentemente ao cine con gran mestría e respecto do orixinal).
Polo que sei, Miramax e a factoría Disney traballan na actualidade por adaptar outro recente best-seller, O neno co pixama de raias, do irlandés John Boyne, de quen souben por primeira vez, hai uns días —confésoo— na libraría, como no, de El Corte Inglés. Tras seleccionar un exemplar da primeira das cinco columnas en que se apilaba a monumental oferta, paguei o libro cunha mestura de curiosidade e escepticismo e trasegueino en dous días. Ben. A receita é a habitual do xénero: o diálogo permanente como garantía de amenidade e dinamismo; redución ao máximo posible de toda complexidade estrutural; liñalidade e pouca profundización nos personaxes, que se amosan apenas polas súas palabras; e, en fin, unha certa facilidade da voz narrativa agochada tras a escusa de ser un neno de nove anos o transmisor da acción e de tratarse, segundo a vitola comercial coa que a novela circula, dunha obra "para nenos".
Pero, ollo, se o necio pode aplaudila, o sabio non pode reprobala, por teimar no proverbio. Porque O neno co pixama de raias é algo máis ca un best-seller, que tamén; é algo que non está na novela mesma, algo que transcende a súa peripecia narrativa e se relaciona coa propia obviedade da trama, do guión: como é posible que a idea de Boyne non se lle ocorrera a alguén antes? E, aínda máis, non puido pasar de verdade? Non é a historia de Bruno e Shmuel a demostración máis absolutamente simple, e tamén máis absolutamente monstruosa, do irraciocinio fundamental da política racial nazi? Os xudíos son, a fin de contas, seres humanos e eles, os nazis, equivocáronse. Como ten recentemente declarado un supervivente da shoah, en aparente contradición chea de tremendo significado: nunca nos poderían perdoar o que nos fixeron.
Por dúas condicións, a novela tocoume na freba máis sensible: a) visitei nunha ocasión un campo de concentración (o de Bergen-Belsen, onde faleceu Ana Frank), visita que me afectou de xeito inesquecible; b) teño un neno de nove anos. A coincidencia das dúas circusntancias foi, debo recoñecelo, determinante na especial percepción da novela. Trátase, en calquera caso, dunha obra intelixente, dunha historia fermosa e terrible na súa propia simplicidade, dun doce e inxenuo descenso aos infernos ―valla o paradoxo― que non pode deixar indiferente a ninguén.

O diablo dos libros

Un segmento certamente significativo dos libros herdados dos meus ancestros o constitúen os de contido esotérico, que, ao igual ca en min hoxe, debían producir neles hai ben anos unha atracción un tanto morbosa. As anotacións manuscritas e suliñados a lápis, non sei se de man do avó Mario ou do tío avó Roberto ―tal vez dos dous a cadanseu tempo de lectura― ornan as páxinas de tan insignes especimes, estimulando a romántica evocación do momento e circunstancia concreta en que foron feitas, a xeito de sinuosos trazos de grafito e tempo acubillados como fósiles na tépeda escuridade do libro ata seren de novo revividos polo feito simple de abrir este. Abrir un libro por moito tempo fechado ten algo de violento; é de seu un acto de profanación, como o rebentamento arqueolóxico da tumba dun monarca merovinxio que leva séculos no abismo sen fondo da divindade deserta e silenciosa.
Teño un exemplar desta laia que aprecio especialmente e que hai ben tempo que non abría. Levo días abandonado á súa lectura, unha lectura, como ocorre ás veces, indolente, carente de compromiso e caracterizada pola nonchalance de quen non fai máis ca ler, falar e esprimir o caletre por obriga profesional e está ata arriba de ler, falar e esprimir o caletre (e ata máis arriba das obrigas profesionais). Trátase dun venerable volume en octavo, impreso nun horrible papel de trapos, e encadernación rústica e barata; no físico un membro esgrevio desa tipoloxía de libros de fealdade que parecía corresponderse cunha sociedad caciquil y levítica, con los valores supremos del clero y de una burguesía de corte funcionarial campando sin complejos, libros que parecían impresos con la mugre de los militares y encuadernados con las sotanas de los curas. Este libro é Historia de la magia. Resumen de sus procedimientos, ritos y misterios. Versión española de Enrique Barea. Prólogo y notas de Rafael Urbano. 17 láminas. No pé: Biblioteca del Mas Allá. Lista, 66 –Madrid. 1922. E na volta da portada: Tipografía de «El Adelantado de Segovia».
O seu autor, de París da Francia, un chisco impostado como bo francés, pasou de Alphonse Louis Constant na pía, onde lle administraron o bautismo en 1816, ao nom de plume Eliphas Lévi, alias de resoancia non só hebraica, tarótica, cabalística, esotérica e talmúdica senón aínda aristocrática para a tribo de Sem.
Entre unha porción de cousas interesantes e en extremo amenas, conta Lévi un famoso proceso do século XVII na Provenza, característico da época, no que dúas devotas de pulsión relixiosa esaxerada ―na realidade dúas histéricas con evidentes desarranxos xenésicos―, Louise Capeau e Madeleine de la Palud, acusaron a un pobre cura, de nome Louis Gaufridi, sacerdote un poco mundano, de figura agradable, carácter débil y moralidad sospechosa, que fora confesor de Madeleine, en quen o guapo crego inspirou una violenta paixón. Cambiada esta en ciumes rabiosos pola indiferenza daquel, Madeleine fixo pagar a Gaufridi o seu despeito coa fogueira, a onde foi enviado polos piadosos dominicos que, tras atormentalo a conciencia, o fallaron inspirador certo da posesión diabólica das mozas. O máis curioso do caso, e a razón deste post, é que nun dos moitos transportes infernais aos que, como síntoma do seu endiañamento, as posesas se entregaban, entre alaridos, aspaventos e contorsións, parecían contar los sueños de los que las interrogaban; los diablos se daban nombres incongruentes; pronunciaban sermones dignos de los más fervientes capuchinos; declamaban contra la imprenta y contra los libros…
E é que a ars artificialiter scribendi de Gutenberg naceu -pestífera e diabólica, marabillosa e revolucionaria- querida por moitos e odiada por moitos máis. As aias de don Quixote e os nazis coincidiron no procedemento radical de entregar os libros ao lume como profiláctico do que consideraban moitos males. Hoxe, nun punto de inflexión definitivo no desenvolvemento extremo da galaxia gutenberg e do home tipográfico (impreso, dixital, en liña…), e persoalmente convencido de que na historia da humanidade non existe solución de continuidade, pregúntome onde se agochan os diablos, quen son os inquisidores que poñen lume ás fogueiras e a quen e por que se queima.

Máis sobre o libro (e deixámolo durante un tempo...)

Ao lado da queima de libros subversivos, dexenerados, pouco patrióticos e xudeus, os nazis adoraban os libros, sempre que servisen aos seus fins. Tal e como conta Richard L. Evans nunha extraordinaria historia do III Reich, na Semana do Libro Alemán de 1935, o vicepresidente da Cámara de Literatura del Reich, falando baixo unha enorme bandeira coa lenda O libro: a arma do espírito, declarou: Os libros son armas, armas que pertencen ás mans dos combatentes. Ser un combatente de Alemaña é ser un nacionalsocialista.
E é que poucos inventos teñen inspirado tal amor e, ao tempo, tal desconfianza ao poder de todo tempo. Dende o momento mesmo do seu nacemento niguén foi indiferente á incalculable capacidade comunicativa do libro impreso fronte ás tradicionais formas manuscritas de transmisión do coñecemento. Do definitivo estímulo que a impresión das primeiras gramáticas das linguas románicas vernáculas supuxo para estas en tanto que dignos vehículos da expresión cultural, ata a inusitadamente rápida extensión da herexía reformista —que explica o seu rotundo éxito—, todo o universo contemporáneo foi socavado pola penetración daquela ars artificialiter scribendi, as potencialidades da cal residían nunha demoníaca función, descoñecida ata o momento: a posibilidade de producir moitos exemplares en moi pouco tempo. É certo que ninguén, perante a definitiva socialización da cultura e a información que o artefacto propiciaba xa para sempre, chorou a desaparición dos códices, sublimes depositarios e nobilísimos transmisores da cultura clásica, que, a fin de contas, representaban formas de cultura exclusivas, elitistas e xerarquizantes. En efecto —tal e como apuntan especialistas de gran talla— toda innovación tecnolóxica está condenada á convivencia coa tecnoloxía antiga por un período máis ou menos longo. Pero, ao cabo, a nova técnica, se tal merece, rematará por se impoñer. Así, os códices desapareceron nos primeiros anos do século XVI, ao igual que catrocentos anos máis tarde as plumas e os tinteiros escolares cederon paso aos bolígrafos, incriblemente limpos e duradoiros.
Será este o camiño que vai dirimir o futuro do libro e a lectura? Rematarán Kindles, Iliads e Papyres por aniquilar cincocentos anos de libro impreso e, de tal xeito, unha forma concreta de interactuar cos soportes do coñecemento? Penso, intimamente, que non, Porque, a diferenza do libro impreso fronte ao códice manuscrito ou o boli fronte á pluma e o tinteiro, ¿qué de novo, de auténticamente novo e revolucionario, ofrecen os trebellos electrónicos fronte ao libro? Penso que son artiluxios perversos, e isto no senso absolutamente etimolóxico de desviados ou invertidos na súa eventual funcionalidade. Cando Gensfleisch imprimiu a súa Biblia estaba —como último elo dunha afortunada cadea de miles de anos— poñendo a tecnoloxía ao servizo do obxecto. O que fan Kindle, iLiad e Papyre é poñer o obxecto ao servizo da tecnoloxía.

¡El libro no!

Como pago ao seu mal comportamento, o meu fillo meirande —trece anos— foi castigado pola súa nai cunha considerable rebaixa nos seus privilexios cotiáns. Entre estes, nomeadamente, chatear no messenger, os xogos de ordenador, a descarga e audición de música no mp4, botonear co móbil e, naturalmente, a TV; é dicir, o atrezzo ao uso do lecer dun neno da súa idade. Hai que dicir que os reis lle trouxeron, entre outras cousas, a última entrega de Harry Potter, coa que anda estes días enfrascado.
Pois ben, cando o rapaz se deu por enterado do veredicto materno, pregou, con énfase sorprendente e dramático, a concesión dunha graza especial:
-¡Por favor, lo demás me da igual, pero el libro no!

Máis sobre o asunto. 1
Máis sobre o asunto. 2
Máis sobre o asunto. 3

Inventario de dispositivos para e-book con tecnoloxía e-paper & e-ink:
iLiad, de iRex.
Kindle, de Amazon.
Papyre 6.1., de Facthor.

Cocido e píldoras con sabor a cocido

Escribía eu hai días sobre Kindle, o dispositivo a quen o omnipotente márquetin norteamericano atribúe o privilexio de dar o puntillazo ao libro impreso. Da morea de comentarios ao artigo ¿Estamos preparados para Kindle? de Jesús Ruiz Mantilla (El País, 31.12.07) —comentarios na maior parte interesantes e documentados— fico con dous. Un de Andor, quen opina:
No es ni el primer dispositivo de su categoría, ni de lejos el mejor... Se le está dando un bombo que no merece ni de lejos. Es feo, incómodo, mal diseñado, y caro. Hay media docena de aparatos similares, que ya llevan más de un año en el mercado, con muchas mejores prestaciones, y con mejor precio. Por no hablar incluso del que tiene Sony, que ya lleva dos revisiones puestas a la venta... Esto es una gran campaña comercial de un aparato que no merece tanto la pena, pese a que tenga una pantalla de ePaper, que es uno de los grandes inventos de la década.
Sobre o formato de presentación textual, e a vontade decididamente desinteresada e democrática do cacharro, Albert opina:
Kindle no soporta el estandard .epub sino que usa un formato de archivos propietario, derivado de mobipocket. En un sistema que respeta los estándares, se puede disfrutar de miles y miles de titulos absolutamente gratis. Gratis puesto que estan en el dominio público o se encuentran bajo licencias GPL o Creative Commons que permiten la copia, ya que su autor así lo ha decidido. Desgráciadamente Kindle no nos permite esto, Kindle es aún más restrictivo en el acceso a la cultura que el sistema actual de copias en papel.
Para poñer unha vela a deus e outra ao diaño, Francisco Cuadrado, director xeral de Santillana, cre acerca do fetichismo do libro impreso, que puede que dure en las presentes generaciones lectoras tradicionales. Pero los más jóvenes... valoran poco el objeto en sí. Quieren todo a la voz de ya. Inmediatamente. Tampoco son de ir a que les firmen los libros en la feria. El contacto con los autores lo quieren al momento. Y lo pueden tener, incluso mejor que antes, por Internet.
Eu adianto outro parecer insistindo no fundamental: ninguén é capaz de ler 90 libros ao tempo. Hai un elemento de troncalidade manifesto dende os volumina clásicos ata a última edición de Harry Potter: a súa individualidade, ergo, a súa personalidade. E na propia selección de obxectos individuales hai un filtro, un control, un esforzo, unha necesidade de movemento. Cambiar dun libro a outro (dentro dunha posibilidade ilimitada de cambio) co simple movemento dun dedo acabará por converter o dispositivo nun trebello para andar fedellando e botoneando todo o día, algo moi do gusto dos mozos de agora. Pero iso non será ler. É máis, no dispositivo, ao meu modo de ver, reside o xermolo dunha nefasta mudanza dun xeito de lectura comprensiva. Ler é algo máis ca o feito mecánico de decodificar letras; a lectura, coma toda actividade humana, ten un contexto, un ritual, unha mise en scéne, que vale o mesmo para min ca para os meus fillos. Non falo de fetichismos. Un dispositivo que horizontalice o soporte, por moito que ao trebello se lle poida subir ou baixar a luz, cambiar a tipografía…, varre toda a personalidade individual do obxecto, facendo que sexa o mesmo Poe ca Platón, Thomas Mann ca Almudena Grandes. Ou non existe en todo unha correspondencia necesaria entre o continente e o contido? Supoño que mesmo para as xeracións futuras sempre será mellor un bo cocido ca unha píldora que saiba e alimente igual ca un cocido.