Omnia vanitas

Cando fun sabedor da existencia dun libro que facilita falar de libros que nunca se leron, veume a cabeza, así coma un arrauto, esa cousa un pouco enlouquecedora de poñer un espello diante doutro: ler un libro para aforrarse ler cen. Ou non ler trescentos e ler un para representar que se leron cen. Ocórreseme, en primeiro lugar e sen ter visto diante tan insólita obra que, se a edición prolifera moito e o libro chega a facerse moi coñecido, os editores podemos ir pensando en botar o peche, porque de certo que o autor estará ao quite do que se vaia editando e pague a pena ser incluído na súa antoloxía para darlle o libro en cuestión en pílula ao lector e aforrarlle a este a molestia de lelo. E isto lévame ao segundo corolario: é indubidable que o tal libro contén (como aquela obra tan polémica de Harold Bloom) un compoñente indudidable de canonización; é dicir, o autor dará receitas para falar dos libros dos que se fala moito, ou sexa, dos que paga a pena falar.
Pois nada hai disto. O libro do que falo non é un manual de autoaxuda para lectores vagos pero vaidosos a quen lles pode máis a petulancia ca a nugalla, senón unha reflexión sobre a lectura partindo do feito claro e incontestable de de que todos finximos algunha vez ter lido un libro que non coñecemos máis ca de oídas, e iso con sorte. Dende esta ficción, o autor establece «o feito de que toda lectura (ou non-lectura, ou lectura imperfecta) conteña unha dimensión creativa e en que, en todo libro, o lector poña sempre algo da súa parte». Un libro que reclama inmediata atención. Xa lles contarei.
Son dignas, polo demais, de reflexión esas xeralidades e comentarios «todo terreno» dos que botamos man cando falamos de algo que non coñecemos pero o descoñecemento do cal intuímos será interpretado polo noso interlocutor coma unha ofensa de humillante ignorancia. Lembra vostede cando foi a última vez?

Juanes, Valdeses

A combinación do meu nome co meu segundo apelido deu pé, como xa sinalei nestas páxinas, a un choteo relacionado con certo produtor de café de tierra caliente que popularizou un spot da caixa tonta. Tampouco son alleo á coña ―esta de corte máis erudito― que evoca a homonimia parcial do meu nome co daquel humanista, valente, moderno e profundamente europeo, que foi Juan de Valdés. Nunha estada por motivos laborais na fermosa cidade de Cuenca, e con motivo de aloxarme nun pequeño hotel no corazón do casco antigo, imaxinaba, en hora nouturnal e facilitado pola escasa iluminación, o meu dobre tocaio haldeando pola ruela arriba, tal vez na compaña do seu irmán Alfonso, tratando das últimas novas que sobre os progresos de Lutero lles enviaba un grande amigo dende a lonxana Rotterdam, en terra de Flandres.
Cando impartía titorías de Historia da Lingua Española na UNED referíame a Juan de Valdés, con ironía pero tamén con agarimo, coma mi pariente e ao herdo familiar da afección filolóxica, non sen provocar desconfiado estupor nos meus alumnos.
Nalgunha outra ocasión falaba eu aquí do escasísimo inventario de libros aos que lles recoñecemos unha influencia indiscutible na perfilación das nosas inclinacións, no meu caso filolóxicas e bibliofílicas. O número de veces que teño usado, lido, consultado ou simplemente folleado por gusto o Diálogo de la lengua de mi pariente humanista é, alén de proba obvia de estar incluído no selecto inventario devandito, manifestación do valor inmanente de certos textos non só no que atinxe á riqueza, rigor e oportunidade dos seus contidos, senón aínda ao testemuño perenne dun xeito de reflexión intelectual -e mesmo, mutatis mutandis, científica- de honestidade, coherencia, altura de miras e laxitude de criterio que, catrocentos anos despois de escritos, seguen emocionando. Honestidade, coherencia, altura de miras e laxitude de criterio que, por certo, empurraron aos Valdés a viviren lonxe do seu país, baixo a permanente e odiosa suspicacia da Inquisición.
Atopo na biblioteca do avó unha deliciosa edición do Diálogo. Trátase dun volume en oitavo e tapa dura, con belísima estampación art déco en ouro na cuberta, exemplar característico da colección literaria da nunca ben ponderada Editorial Saturnino Calleja, S.A., Casa fundada el año 1876. No prólogo, o polifacético erudito José Moreno Villa salienta unha apreciación de Valdés que dá a medida da súa estatura intelectual, podendo sevir, ademais, de oportunísimo espello en que mirarse todo xénero de patriotas, patrioteros e nacionalistas: Que sea de mi tierra o no, esto importa poco pues, cuanto a mí, aquel es de mi tierra cuyas virtudes y suficiencia me contentan, si bien sea nacido y criado en Polonia.
Nós, os Valdés, é que somos así.

Letras de outono

Xa quintaesenciado nunha literatura barroca e mesta como un seto de mirtos, xa por vía da parodia iconoclasta, xa como hebdomadario canto á pailanada, estimo que ninguén como Valle-Inclán, os Tonechos e Xosé Manuel Gayoso teñen penetrado a punto máis fondo na alma do país, no noso peculiar Volksgeist.
Estes días de afirmación dun outono que xa quere ser inverno, complemento, creo que con fortuna, a placidez serena da chuvia primeira e das primeiras friaxes que xa van pedindo o quentor do lume coa lectura dun texto que reflicte como creo que nunca se ten feito ―a excepción tal vez dalgúns momentos en Fole― o sentimento do inverno noso ―atlántico, bravo, escuro, enchoupado de poesía. Trátase de Romance de Lobos, comedia bárbara, que disfruto en marabillosa edición de 1922 -Imprenta de Sáez Hermanos, Madrid-, volume XV da opera omnia de don Ramón. Aínda co ecoar dos gritos infantís pedindo truco ou trato na noite dos mortos, revestidos nenos e nenas en figuras monstruosas e ultratumbáticas baixo a sardónica mueca das calabazas iluminadas, leo, co pasmo que inspiran os xenios, a escena primeira da obra, digna do mellor halloween, na que a rolda das bruxas e un medoñento batallón de aparecidos fai disipar os vapores do mosto ao fidalgo adúltero e dipsómano:

MUCHAS VOCES
¡La madre coja, coja y bisoja, que rompe los pucheros! ¡La madre morueca, que hila en su rueca los cordones de los frailes putañeros, y la cuerda del ajusticiado que nació de un bandullo embrujado! ¡La madre bisoja, bisoja corneja, que se espioja con los dientes de una vieja! ¡La madre tiñosa, tiñosa raposa, que se mea en la hoguera y guarda el cuerno del carnero en la faltriquera, y del cuerno hizo un alfiletero! ¡Madre bruja, que con la aguja que lleva en el cuerno, cose los virgos en el Infier­no y los calzones de los maridos cabrones!

O vinco inequívoco do xenio: intemporal. Lembran a que se armou cando querían traducilo a galego? Non, se hai cada…

Libros

Para un bibliófilo patolóxico como o patrón desta fonda, herdar unha biblioteca vella é como chegar a unha cidade monumental que descoñeciamos. A cada tanto xorde unha marabilla, a cada volta unha xoia; dobramos unha esquina e unha nova visión extásianos. Acabamos por ser vítimas dunha sorte de síndrome de Stendhal, e, esgotados pero entusiasmados, sentimos a vertixe de tanta beleza e interese, o medo de novos éxtases.
Xa instalada nunha dependencia ao efecto, tras moitos traballos e suores, a biblioteca turra por min en magnética maneira e sei que, se cruzo a porta do apousento onde se aloxa, non poderei saír en horas. Pérdome entre o arrecendo do vello papel, ensóñome coas cubertas, coas tipografías, coas anotacións manuscritas con que os meus devanceiros, un día, algún día hai moito tempo, establecían, como eu fago tamén a miúdo, un diálogo textual co libro.
En conxunto, a biblioteca configura unha pequena historia editorial de España entre os remates do século XIX e a República. Tras a brusca interrupción bélica do 36 ao 39, as incorporacións son xa moito máis esporádicas, o cal non deixa de resultar un consolo pois, tras a efervescencia e dinamismo da cultura e a edición de España ata 1936, as décadas iniciais do franquismo amosan, no cultural e no editorial, un panorama desolador marcado por un intenso fedor a incenso e pis.
En fin, que a cousa dará para ir debullando aos poucos ideas e reflexións, argumentos e propostas.
De por parte, e para irmos facendo boca, atopo un libro editado en 1923 cunha cuberta de modernidade sorprendente, que reproduzo na imaxe; unha cuberta fermosísima, equilibrada, chea de vida e de cor; unha cuberta atrevida, pois a modernidade do seu deseño e da composición textual combínase cunha tipografía tan rabiosamente clásica como a bodoni. É o tipo de cousas que me convence de que, por moito que nos poñamos, todo está xa inventado, e non facemos máis que recapitular, sublime ou miseramente, algo que alguén xa pensou antes ca nós.

Cousas que perdimos no lume

O malo de todas estas estériles liortas lingüísticas do país ―e coa que está caendo!― é o que deixamos no camiño, as ―por dicilo ao xeito dunha extraordinaria película que vin hai pouco― things we lost in the fire, na queima. E así, moitos esquecemos, ou agochamos, canto lle queremos ao castelán, ou español ou como queiran, aínda que supoño, claro, que tal vez as razóns que inspiran os meus afectos inspiran noutros xenreiras e rancores.
En español pedía eu os chicles bubble-gum na confitaría La Palma da miña vila e os pasteis os domingos. En español lía as historias de don Pésimo e don Óptimo, de Raf; de Anacleto, do gran Vázquez; de Pepe el Hincha e don Pío, de Peñarroya e as trasnadas dos míticos xemelgos perante as que don Pantuflo Zapatilla, dignísimo Catedrático de Colombofilia, reaxía con enorme dignidade. En español enfrontaba as leccións de literatura española do libro de Ramiro de Sas Murías e Gonzalo Torrente Ballester (que, por certo, agora, con Fundación e todo, parece o adaíl do progresismo). Aínda agora ―dita sea, esta tendencia á morriña― teño que disimular un estremecemento de lembranza cando miro a miña vella enciclopedia Álvarez con aquelas deliciosas caligrafias e definicións, algunha das cales pasou xa á categoría dos clásicos: Oración es la expresión de un pensamiento completo. En español viñan os libros con «santos» nos que malpintabamos un cigarro macarrónico a don Félix Lope de Vega y Carpio, gafas de sol a William Shakespeare ou un ollo morado a Hartzenbusch. En español pedinlle para saír a miña primeira moza e redactei logo apaixonadas cartas de adolescente.
En español veño de ler hai pouco El jardín de los frailes, de don Manuel Azaña, adicado, por certo, ao seu cuñado Cipriano de Rivas Cheriff. Un libro denso, difícil, cheo de arestas e recantos que, por veces, non é doado dobrar. Pero, alén da anécdota literaria concreta ―á que outro día dedicaremos máis afán― a obra é un deses monumentos de lingüística pureza, estilo e maxestade, que lle fan a un tirar o chapeu e exclamar: ¡coño, qué idioma!
Hai algún tempo unha representante desta patulea de fanáticos, tan sectarios coma pouco intelixentes, que menudea polo país, díxome que a nivel lingüístico (como odio esta expresión!) eu estaba colonizado. Repliqueille que, sen dúbida, colonizoume a miña nai, que é natural de Plasencia, provincia de Cáceres.

Taller de ideas

Cun alfónimo verdadeiramente botánico e sosegado, TILO, nace o taller de ideas sobre o libro, coa promoción da Federación de Asociacións Nacionais de Distribuidores de Edicións, FANDE, a Federación de Gremios de Editores de España, FGEE, e a sociedade de xestión CEDRO. Segundo intención dos seus creadores, dende TILO «se generarán propuestas para analizar y contrastar aquellas cuestiones, retos y problemas de actualidad en este sector, con el objetivo de identificar líneas de evolución y posibles soluciones».
Alá veremos. Isto de taller de ideas chirría un pouco, non? É unha expresión de seu estraña, soa coma andamio académico, teoría do serrucho ou metodoloxía do alicates.

As ideas, ademais, poden resultar altamente nocivas. Lémbrame aquilo de:
—Teño unha idea.
—Desfaite dela!

Procesados declarados en rebeldía

Hai herdanzas que manda carallo con elas e outras que ben as podía levar o demo. No grupo das primeiras están as dos netos e bisnetos do barón de Rothschild ou do armador heleno Stavros Niarchos (fermoso nome, por certo). No grupo das segundas estou eu. Eu veño de recibir, vía parental e voluntariado belga, a biblioteca íntegra (apolillados estantes incluídos) do meu avó: exactamente 2009 volumes censados, máis tres ou catrocentos máis sen rexistrar, que o bo do home foi atesourando dende os anos vinte ata os primeiros cincuenta (faleceu mediando esta década). O primeiro rexistrado é Don Severo Carballo, novela de Victoriano García Martí. O último Una noche de primavera sin sueño, comedia, de Enrique Jardiel Poncela. No medio, un imenso océano de letras ideas e vivencias sobre papel malo e peores encadernacións, puntualmente recollido por un inventario de natureza máis ben indiscriminada, facticia e desigual. Unha páxina collida ao chou arroxa esta heteroxénea pandilla:
Lampérez y Romea, Vicente: Historia de la arquitectura cristiana
Ortega y Gasset, José: El espectador
Gabriel Daniel, Padre: Compendio de los sucesos de el reynado de Luis XIV el Grande [curioso volume en oitavo, impreso en Sevilla, en la Imprenta de Juan Fr^co. Blas de Quesada, Impressor mayor de dicha ciudad]
Gomá y Tomás, Cardenal Isidro [¡¡¡¡!!!] Los Santos Evangelios
Romanones, Conde de (Álvaro de Figueroa): Y sucedió así
Sabatini, Rafael: Bellarion, novela [seguen seis títulos máis do mesmo]
Orczy, Baronesa: Flor de lis, novela
Brontë, Charlotte: Jane Eyre, novela
Gobineau, José Arturo, conde de: Novelas asiáticas, volumen I
Taine, Hipólito: Filosofía del arte
Mill, John Stuart: Autobiografía
Hume, David: Tratado de la naturaleza humana, volumen I
Rousseau, Juan Jacobo: La confesiones, tomo I.
Que se lle vai facer! Ver a cousa coa sentimentalidade e poesía do caso: a biblioteca do avó, logo de papá, en fin, tantos anos de amor aos libros e un apetito intelectual tan encomiable… Esas cousas. Porque visto o asunto dende a tentación irresistible do materialismo abxecto, o que lles digo: unha herdanza do carallo. Mudanza, instalación, gastos, carcomas, obras na casa para acomodar tanto librote, desavinzas conxugais (un día marchades ti e máis os libros, xa saben).
A cousa, en fin, deu tamén para unha fascinante e casual inspiración metafórica da nobre arte de escribir. Resulta que o bo do avó, secretario que foi do xulgado municipal da Estrada, tivo a feliz ocurrencia ―eran feos tempos de escaseza― de efectuar o inventario escrito da biblioteca aproveitando algún formulario impreso que lle acomodara ao caso e este foi un caderno apaisado de 31 x 21 destinado a Registro de Procesados Declarados en Rebeldía, unha extraordinaria derivación estética da cerna da literatura. Atopar, por exemplo, na columna Apellidos y nombre e Señas actuales conocidas a "George Sorel" e en Delito y su fecha "Los sindicatos obreros y su porvenir" non deixa de proporcionar a tan singular repertorio un valor especial.

Ars illuminandi

Un libro é un universo. E así como o universo é inatinguible, tamén o libro é inesgotable fonte de pensamentos, que, nun sistema de inferencias sen solución de continuidade, van constituíndo unha urdime de coñecemento á súa vez eterna e permanentemente ramificada. Un libro pode ser forma, tacto, cheiro, brillo, son e peso; pero tamén evocación, lembranza, reflexión, saudade, sorriso, pena, ledicia ou ironía. Nunca o libro é neutro; sempre vén cargado dun engadido que nós voluntaria ou involuntariamente lle damos. Mesmo, cando o mercamos, ao individualo da morea de iguais cos que convivía, xa o facemos noso e atopamos estraño gusto en marcalo con algunha nota persoal, que pode ir da simple datación manuscrita do día en que o fixemos noso ata o máis artístico exlibris.
Nunca seremos quen de determinar canto nos axudou un libro en concreto, pois coa suma de todos os que levamos lido tecemos esa urdime de coñecemento, na que as fibras e os fíos xa non se distinguen un dos outros e constitúen un todo sen fin nin principio. Dun libro podo comentar infinidade de cousas curiosas e instrutivas, e como con aquelas vellas badilas de braseiro, podo con el atizar a brasa do debate e estimular novas ideas sobre ideas vellas. Nunca un libro morre. Asómbrame, é máis, a rabiosa louzanía dalgúns.
Un vello volume da biblioteca do avó tenme engaiolado nestes días de outono. Trátase dun mamotreto de 944 páxinas en cuarto e con tapa dura, publicado vai para cento cincuenta anos. O libro é forma, evocación gustosa e delectación nos detalles, unha manía descritiva moi ao xeito celiano: Historia de las persecuciones políticas y religiosas. Ocurridas en Europa desde la Edad Media hasta nuestros días. Obra única en su género. Galería política filosófica y humanitaria, imparcial, y concienzudamente escrita, recopilada de las historias de todas las naciones de Europa… Por D. Alfonso Torres de Castilla. Edición de gran lujo, ilustrada con profusión de magníficas láminas abiertas en acero, debidas al buril de los más célebres artistas de Inglaterra, Francia y España. Barcelona. Imprenta y Librería de Salvador Manero. Rambla de Santa Mónica, núm. 2, frente á Correos, 1863.
O libro leva unha Dedicatoria á los intolerantes de todos los partidos y creencias do autor.
No tipográfico é unha delicia; exemplo dun abigarramento e mestura de tipos diferentes de letras e unha porción de gravados truculentos, moi ben protexidos polo súa folliña de papel cebola. Un abigarramento moi da época -cando do que se trataba era do lucimento do caixista e, por ende, do impresor, libreiro e editor-, hoxe inimigo do minimalismo e aforro de medios que se reputa por canon da elegancia editorial.
Ao chegar tan curioso volume á expulsión dos xudeus por Isabel e Fernando e o establecemento da Inquisición hereticae pravitatis, lembro un post de hai un tempo, no que trataba eu do escaso desenvolvemento da Imprenta en España nos anos da prototipografía. Di don Alfonso Torres de Castilla:

No pocos judíos españoles se establecieron en Londres, Douvres, York y otras ciudades de Inglaterra. Pasaron otros a Amberes, Leyde, Amsterdam y diversos puntos de los Países Bajos, á Dinamarca y Alemania. En estas nuevas residencias, los israelitas se apresuraron a fundar sinagogas y sus sabios se dedicaron al estudio de sus escrituras é hicieron numerosos comentarios sobre la Biblia. Ellos fueron los primeros en servirse del gran descubrimiento de la imprenta, estableciendo muchas á mediados del siglo xvi en Alemania.

Coa explusión dos xudeus, boa parte da arquitectura macroeconómica do Estado foi liquidada. Pero, claro, o que gañamos con Torquemada e sus católicas majestades!
Que sombra funesta de fanatismo, intolerancia e escuridade percorre a nosa historia colectiva! E que longa é!

Viaje a los girasoles ciegos

Xa teño eu comentado nalgunha ocasión algo sobre os meus hábitos de lectura. Unha destas manías, probablemente a de raigame máis fonda, é a de simultanear a lectura de dúas ou tres cousas. Son un caso patolóxico e declarado de infidelidade lectora e preciso dun serrallo de libros onde, coma o sultán en práctica máis carnal, ir picando aquí e alí segundo o día, o gusto ou a inclinación do momento. Sendo, ademais, como xa declarei nestas páxinas, nictilector e somnívago, na mesilla de noite as moreas de libros compiten por veces en altura coa lámpada coa que conviven en cordial entente.
En ocasións, non moitas, esta condición de picalibros (por analoxía co máis común vocábulo picaflores), conduce ao simultaneo de textos sutil, case sibilinamente relacionados. Vexamos.
Como, supoño, a moita xente, a figura de Cela, CJC, inspírame un pensamento dobre: por unha banda, unha certa antipatía persoal ―escuras manchas no seu pasado, a súa actitude tépeda e equívoca coa ditadura, unha vaidade e prepotencia inatinguibles, o rollo un pouco cáncamo e verderolo da súa vellez…― combinada coa convicción de estar perante un narrador simplemente excepcional. Só por La colmena, La familia de Pascual Duarte e Viaje a la Alcarria, polas tres xuntas ou por calquera delas, merecería sobradamente o Nobel. Calquera das tres constitúe un imprescindible, un deses vinte ou vintecinco libros que decididamente salvaría eu da queima. O Viaje "clava" a cotidianeidade dunha España de posguerra que comezaba a aprender a dura, durísima lección do esquecemento e a desenvolver as habelencias da desmemoria necesarias para seguir adiante. A peripecia viaxeira do protagonista, desenvolta en xuño de 1946, coincide, máis ou menos no tempo, coas historias que narra Alberto Méndez en Los girasoles ciegos, colección de catro relatos que eu lin hai xa tempo, de recente novidade por mor dunha película de estrea, e á que volvín hai días, en curiosa, aínda que involuntaria coincidencia co relato celiano. Este, Viaje a la Alcarria, é un libro amable, destilado no cómodo conformismo dun vencedor. Aquel, Los girasoles, é un libro triste, magnificamente escrito por man dun extraordinario, e malogrado, narrador pero tristísimo, unha antoloxía de medos e escuras certidumes, un testemuño violentamente humano e definitivo sobre a derrota, a fin de toda esperanza e a crueldade vesánica dos vencedores.
Teño agora unha sensación estrañamente dual, algo como observar a mesma casa no verán luminoso e no ingrato inverno ou o pouso un chisco acedo que fica no padal cando rematamos de beber algo que supoñiamos máis doce. É o que ten andar picando.

De arte tipográfica e frustracións

Eu, que non son historiador pero lle dou moito ao caletre, vivín durante algún tempo coa vaga intuición—probablemente alicerzada no descoñecemento de certas claves que só co tempo se me foron revelando— de que para o atraso socio-económico e cultural da vella pel de toro, e consecuente e nomeadamente deste recanto verde e periférico da mesma onde habitamos, foron determinantes dous acontecementos cataclísmicos: a Contrarreforma e o franquismo, acontecementos ambos que, en épocas moi distintas si, pero viñeron significativamente ao mesmo: reforzar con fortísimos vencellos as relacións do poder cunha xerarquía católica farisaica, implacable e reaccionaria implicada ata a médula en controlar teocraticamente un pobo por tal vía amolecido e dócil. Nas dúas conxunturas —comezos do século XVI e 1936— a Igrexa xogou unha delicada baza e puido perder; de ambas saíu non só vitoriosa senón aínda refrendada. O poder do tirano viuse así admirablemente sancionado polo mandamento divino representado polo papa e os seus bispos. Caudillo de España por la Gracia de Dios, dicían as pesetas.
Con todo, admitindo a directa consecuencia destes retromovementos no secular e ibérico aillamento de tebras e cegueira, hai significativas mostras de que a cousa vén de atrás e antes. Supoño que o carácter periférico da península en sí, a linde natural dunha fronteira coma os Pireneos, condicións climáticas e orográficas, a idiosincrasia dos nativos… foron decidindo aos poucos sobre a natureza das nosas comunicacións e a ausencia dun tecido socioeconómico abondo para soster desenvolvementos que no resto de Europa, máis intercomunicada e, por tanto, constituínte dunha comunidade de intereses, comezan a agromar en épocas ben temperás. Resúltame, neste sentido, altamente reveladora a lectura dun magnífico texto, que a piques estivemos de publicar na Universidade pero que, ao cabo, deron ás prensas o Consorcio de Santiago e a editorial Calambur. Refírome a Producción y comercio del libro impreso en Santiago (1501-1553), editado en 2007, o seu autor Benito Rial Costas. Dos liminares históricos do libro, necesariamente referidos aos primeiros anos da imprenta en Europa, España, Galicia e Compostela, extraio os seguintes treitos, o xuízo dos cales deixo sen máis comentario ao lector:

El libro en Castilla durante el siglo XVI, tanto en número de talleres como en la capacidad de producción de éstos, está lejos de los niveles de otros reinos europeos. El escaso desarrollo industrial, tanto técnico como inversor, y las deficientes comunicaciones hacen que el mercado impresor castellano esté disperso geográficamente, que sus talleres sean escasos y sus medios escasos. Mientras que ciudades como París y Lyon concentran el mayor número de imprentas francesas, en España están desperdigadas por toda la geografía. Frente a los 150 talleres de Venecia o los 60 de Lyon, ciudades como Sevilla o Salamanca cuentan con tan sólo dos. Y ante las 24 prensas que al inicio del siglo forman la imprenta de Anton Koberger en Nuremberg, el taller de los Cromberger o el de los Junta en Salamanca, a pesar de estar entre las imprentas más grandes de la península, cuentan con tan sólo cuatro […] Galicia, periferia del periférico reino de Castilla, poco puede ofrecer a la industria del libro. La escasa entidad de sus núcleos de población, una economía eminentemente rural y la lejanía de los principales centros del libro en la península impiden la impresión en nuestras tierrras de cualquier obra con pretensiones de distribución nacional. Sólo la Iglesia con sus Manuales, Misales y Brevarios pretridentinos, pueden encargar trabajo, aunque sea escaso, a los nuevos artesanos del libro impreso […] Santiago de Compostela, a pesar de haber sabido del arte de hacer libros en fecha tan temprana como es la de 1483 […] reduce su relación con la imprenta durante la primera mitad del siglo XVI casi exclusivamente al paso ocasional de algunos impresores que ofrecen sin éxito sus servicios en la ciudad […] entre 1530 y 1553 son sólo cuatro los impresores de los que tenemos noticia.

É a nosa, toquemos onde toquemos, a historia dunha permanente frustración?
Bueno. Sempre nos quedarán Casillas e Fernando Torres (oriúndo de Boqueixón, eh!, que todo hai que dicilo).
[Nota final: seguirei dando novas da excelente investigación e apaixoante libro de Rial Costas].

Libro-lixo

A edición vive hoxe tiranizada por unha feroz competitividade e a permanente obsesión polas cifras de negocio, o que, como se ten sinalado por plumas máis conspicuas ca a deste humilde blogger, de xeito inevitable socava o seu alicerce basicamente cultural. Dentro dun panorama tal, son cada vez máis frecuentes os esforzos por invadir o terreo da edición co que, facendo un calco de tele-lixo, podemos bautizar como libro-lixo. Eu xa me referín hai tempo á actitude serea, sincera e ausente de prexuízos coa que me armei para iniciar a lectura de Villa Diamante, finalista do premio Planeta 2007, o seu autor Boris Izaguirre. Ben. Lin o outro día no suplemento "Culturas" de La Voz de Galicia, unha crítica que comezaba recollendo a cita famosa do máis famoso dos Marx Brothers (non, non é Karl): a TV é un forte elemento culturizador. En canto a encendo, busco un libro e a apago. Co libro de Izaguirre, e por moito tele-lixo que boten, paga a pega seguir coa TV acesa.
O caso de Eros, Thánatos y su puta madre do gurú do tele-lixo Javier Sardá (Planeta, 2008) está exactamente no mesmo caso. Trátase dunha unha desafortunada —esperemos que a primeira e a última— incursión de Sardá nun oficio, o de escritor, que debera respectar un pouco máis. É a cultura editorial do pelotazo; o cameo levado ao mundo do libro; unha subliteratura destinada a un público que no fondo, o propio autor e os editores desprezan, lobotomizado polos medios e disposto a tragar o que lle boten, con tal de que o márquetin funcione e os elementos sexan os esperables: unha procacidade ilimitada e unha absoluta falta de desprezo por todo (cfr. o mesmo título do libro) disfrazada de desenfadada iconoclastia. Na presentación do libro participou Carlos Latre imitando a non sei quen. Poden vostedes imaxinalo…
De por parte, eu son un extraterrestre, un friki, un inadaptado, un tío raro, un selenita. Con dicirlles que estou lendo o Teatro escogido de Schiller! Deleiteime con Xoana de Arco. Agora estou con Tell. É con textos así como un entende, no seu pleno e sublime sentido, o adxectivo inmortal. Con libros como os de Sardá, tamén.

O extraordinario mérito de moitas cousas que ninguén recorda

Nun clima sociolingüísitco como o que no día se vive neste verde recanto ―clima moi parecido ao das clínicas para insáns e orates (remítome ás probas)― o malo de celebracións como o Día das Letras Galegas ­que, por mor da inercia e unha tendencia inevitable ao reiteramento, cada vez máis ten menos cousas boas e máis malas­, é que converten á figura do homenaxeado nunha sorte de intransixente adaíl do lume sagrado da lingua, facéndoo incontestable partícipe das opinións do sorprendente batallón de críticos e especialistas que nun par de meses xorden de non se sabe onde e que, nun contexto radicalmente diferente ao orixinal que viviu o galardoado e mercé a unha curiosa transferencia, non se paran en barras á hora de atribuírlle a este opinións, pareceres e, aínda, estatutos ideolóxicos completos propios do crítico ou estudoso en cuestión. Claro, isto é posible, entre outras cousas, porque, dadas as bases para a elección do homenaxeado, malamente vai poder este respostar.
Nun acto de presentación sobre un dos innúmeros libros adicados este ano á figura de Álvarez Blázquez, certo especialista en uso da palabra, tras os encomios e panexíricos de rigor, lamentaba a frecuencia con que nos últimos anos as Letras foron recaendo en autores bilingües, inferíndose implicitamente de tal razoamento que don Xosé María fora un cultivador monolítico da doce lingua de Rosalía. Ignoro que falaría no seu círculo privado. Pero si sei que foi un extraordinario cultivador literario do castelán, tendo acadado significativos niveis de excelsitude e clasicismo. Para mostra un botón. É o prólogo a un libro:

La curiosa misiva que hoy damos a la estampa estaba destinada a ser pasto de las llamas, si se hubiese cumplido el deseo de su autor, expreso el hoja preliminar. Pero era tal el encanto de su vívido relato, tan donosa la historia, tan aguda la sátira, que el destinatario tuvo el buen acuerdo de desoír su ruego, rechazando el sacrificio.
Fue así cómo, pasados más de doscientos años, vino la carta a parar a nuestras manos, si bien lo que el fuego no había osado lo intentara después un taimado felino, arañando y mutilando los folios de tal modo, que se diría del gato en cuestión «émulo de la llama», y no por el color precisamente. Estas mutilaciones y desgarraduras nos privan de conocer en su integridad el nervioso relato de una aventura, pintoresca, acaecida en aguas de la ría de Vigo, allá por el estío de 1727.

O texto, como dixen, un limiar, é a presentación da exquisita edición ―de 151 exemplares numerados [o meu é o 77] e compostos a man en tipo elzeviriano― dunha historia bizarra e dezaoitesca da que, por non ser prolixo, outro día falaremos: a de don Jacinto de la Peña y Vázquez, mozo barbián de hidalga estirpe gallega, flamante licenciado en Teoloxía que rematou dedicándose a contrabandista de pólvora, historia que, en forma epistolar, Álvarez Blázquez recolle en Carta de las Gandumbas (Vigo: A Roda dos Cento Cincoenta e Un, MCMLXVI).
Toda visión excluínte e unilateral é, de seu, mala, do que hai manifestacións abundantes. Na miña opinión, exaltar nun día concreto a condición gay inclúe implicitamente unha certa dose de desprezo á condición het. Reunirse en monstruosas festas moteiras ten un pouco de recoñecer o especial que resulta ter unha moto, mentres que non tela sume ao individuo nun océano de mediocridade.
É magoa que, neste ano, ninguén teña lembrado La carta de las gandumbas. Por algo será.

Jardiel

Na historia recente diso cada vez máis indefinido, que antes chamabamos, sen que nos provocase erisipela, letras hispánicas hai poucos exemplos de desproporción entre esquecemento popular e volume da obra comparables ao caso de Enrique Jardiel Poncela, e iso malia ter acadado algún dos seus títulos, cando menos coma meros títulos, o nivel case da frase feita: Eloisa está debajo de un almendro ou Usted tiene ojos de mujer fatal.
Cultivador impenitente da comedia, a novela, a novela e o relato curto e o pensamento condesando en forma de pequenas pílulas de uso discrecional, Jardiel é, creo, unha boa mostra dun humor hispánico de base certamente conservadora e, no fondo, respectuosa coa orde establecida e pouco rupturista. Se non fose polo risco de ser mal interpretado (tal como está o patio, case seguro que vou ser mal interpretado, pero aí vai), eu postularía a existencia dunha caste de humorista español de dereitas, que nunha medida máis ca perceptible, adopta como elementos integrantes da ironía percepcións da sociedade vedadas, proscritas ou moi limitadas á tradición da esquerda. Deste xeito, a ignorancia e zafiedade das clases populares, o desprecio ou desconfianza cara aos avances culturais e científicos, a necesaria inmutabilidade dun sistema de xerarquía social, a defensa implícita da superioridade masculina basada na frivolidade inevitable da muller… están na base dun tipo de humor característico que, con diferenzas respecto aos tintes ideolóxicos, abrangue, no recente, a escritores, xornalistas, humoristas gráficos, de Muñoz Seca, Mihura, Arniches ou Jardiel á xeración de posguerra (Álvaro de la Iglesia e La Codorniz) e os máis novos, ao estilo de Chumi Chúmez ou Mingote, algúns deles por veces levemente enfrontados ao Régimen pero, no fondo, tolerados por este pois ben sabían onde estaban os límites que non podían ultrapasarse.
Dentro dese devandito catálogo un pouco apresurado, Jardiel constitúe para min un autor á parte. Mercé a un libro venerable, en exemplar practicamente ao borde do estantarelamento total a causa do intenso uso ao que foi sometido, recupero estes días a gratificante lectura dun texto jardielano que non podo menos de recomendar, cando menos nunha boa parte. Para leer mientras sube el ascensor. Selección de escritos breves (Aguilar, 1950, eu a teño nunha reedición de 1968, para mostra un botón) poutpourrí de textos curtos e variados en temas, formas e inspiracións, se non erro o último libro editado en vida do autor, que falecería dous anos máis tarde. Creo que cando lin por vez primeira as "Siete novísimas aventuras de Sherlock Holmes", contidas na obra, debía andar polos doce ou trece anos. Xa daquela farteime de recomendalas entre o círculo dos meus amigos en quen intuía que a parodia da flema sherlockholmiana e, por ende, británica ía resultar tan hilarante coma a min.
Recoñezo que o tempo é unha peneira fodida que nos muda a percepción de (case) todo, e supoño que en moitos aspectos a obra de Jardiel terá resisitido mal o paso de factor tan poderoso. Pero percibo no autor unha chispa de xenialidade ―mestura tal vez de humor intelectual, corrosivo absurdo e unha irónica reiteración da obviedade― do que gusto moi espcialmente e que dalgún xeito o fai intemporal.

Caninos puntiagudos e literatura

Poucos exemplos de (re)fundición literaria a partir de mitos etnográficos debe haber na historia literaria de Occidente comparables, no seu impacto e nivel de reeelaboración, ás historias de vampiros, que, dende o seu orientalismo eslavo orixinario, foron enchoupando cunha auréola de morboso misterio e siniestro engado a conciencia e sensibilidade dos cultivados cidadáns da snob e estirada Inglaterra victoriana. Atopo sumo gusto na evocación romántica do verán de 1816 no que o estraño conglomerado sistematizador do xénero gótico, perfectamente británico na súa extravagancia, formado por Mary Wollstonecraft filla (Shelley nas nupcias), o seu home Percy B. Shelley, Byron e John H. Polidori atoparon en Villa Diodati, a carón do lago de Xenebra, o marco paisaxístico e o fondo climático —noites de fortes trebóns, ventos e chuvieiras violentas— necesarios para daren renda solta ao exercicio de imaxinación e pulo estético que conduciron á creación do primeiro relato literario de vampiros (The vampire. A Tale, de Polidori editado en 1816) e a unha das elaboracións cimeiras do goticismo (e, de paso, da literatura inglesa da época): Frankenstein, or the Modern Prometheus, de Mary Shelley, que viu a luz en 1818, obra profundamente inquietante que reflicte, creo, un radical ateísmo —no que o seu home militaba—, tan virulento que conduce ao Dr. Frankenstein a desafiar ao mesmo Deus. A nai de Mary Shelley, Mary Wollstonecraft primeira, por certo, tivo un breve romance co pintor Henry Fuseli (nacido Johann Heinrich Füssli, 1724-1825), autor de fantasmagorías, horrores e escuros pesadelos (na imaxe, Os íncubos), que houbo de influír decididamente no romanticismo británico, e ao que fai referencia o xenio Poe en The Fall of the House of Usher.
Entre O vampiro de Polidori e a aparición do «código» definitivo e canónico do vampirismo, Dracula, 1897, novela na que o predicador irlandés Bram Stoker quintaesencia con suma habelencia todos os seus antecedentes, sitúase unha das producións para min favoritas do xénero: Carmilla (In the Glass Darkly, 1872) do tamén irlandés, tamén extravagante e tamén victoriano, John Sheridan le Fanu. Carmilla é un paradigma de intelixente administración narrativa e de elegancia no tratamento dunha condición de partida ―o erotismo lésbico que emana a relación das protagonistas―, que podería ter conducido ao seu autor a un auténtico fiasco. A mesura e equilibrio cos que se Le Fanu dosifica, a pequenas gotas para non empachar, un orixinal repertorio de elementos sobrenaturais, van definindo unha trama de intenso horror e repulsión, en perfecto, malia paradoxal, contraste coa beleza, enfatizada ata a esaxeración, do monstruo, da loba con pel de año, Carmilla. Sen dúbida, unha das obras mestras do xénero. Moi recomendable se é Vde. un lector tan rariño coma este menda. O día menos pensado me fago psicanalizar, a ver qué é o que me pasa.

A bandeixa dos recomendados

Algúns benevolentes lectores destes galácticos fragmentos comunícanme que fían moito dos posts que adico á crítica e peneira de libros, e que mesmo, con fidelidade emocionante que por suposto agradezo, adquiren para a súa lectura os títulos que, xa implicita, xa explicitamente, recomendo. Arrenégote! Se hai un ministerio dos moitos que andan nas hijuelas do que, por ocio ou negocio, un fai que me parece espiñento e cheo de arestas e traizoeiros espellismos, tal é o de crítico literario. Acredito pouco na pretensión de elevar a disciplina sistemática —menos aínda científica— o que, en amplísima porcentaxe, alicerza en percepcións subxectivas e sensibilidades persoais. Non serei eu quen diga que tras todo crítico literario hai un escritor frustrado, pero dito queda. Lembro que, con gran candidez pero impecable incisión, un rapaz coa licenciatura do paquete, matriculado en certo posgrao de administración de empresas, contábame que tiñan un profesor que con fachendosa autoridade parolaba e atronaba contra o mal que están organizadas a maior parte das empresas do país, que aquí non hai empresarios senón mercachifles, que se fiaran do seu consello mellor e con ganancia máis pingüe lle iría a moitos deles. A dúbida dos alumnos xurdía clara como a luz do albor, malia non terse expresado nunca por pura educación: daquela por que non monta vostede unha empresa? De certo que, cos seus coñecementos, ademais de facerse millonario —e non gañar o puto soldo dun titular de universidade— a súa sería buque insignia e espello no que mirarse para as firmas do país. Cos críticos literarios «profesionais» (as aspas son miñas) creo que pasa un pouco o mesmo, pero ao mellor estoume deixando levar por unha certa mala uva...
En fin, que me dá bastante medo que se me apoña o raro mérito de ser recomendador de libros, anque non vexo moito modo de obrigar a ninguén a que, se lle peta, deixe de secundar os meus gustos. Aló cada quen.
Por outra banda, como calquera e en calquera actividade, un non conta todo. Vivir sen segredos e gustos inconfesables é restarlle moito sal á vida. Cantas cousas facemos que non podemos nin contar? Cantos libros lemos que non só non nos atrevemos a recomendar, antes ben nin falamos deles? De por parte, poñendo as cartas boca arriba, e xa que sae o tema pero sen que sirva de precedente, direi que estes días atopo moito soaz na lectura dunha vella e roñosa trioloxía inopinadamente extraída da biblioteca paterna que, editada nos comezos dos 70 por un dubidoso «Círculo de Amigos de la Historia», conságrase a Personajes malditos de la historia. De momento, estou co volume 1 adicado a Sade, El diablo e Laurenti Beria. O trío calaveras, vamos. Non me atrevo a recomendalo.

Libros aventureiros

Hoxe, Día do Libro, a Universidade de Santiago participou, canda unha boa parte das universidades españolas, no I Bookcrossing universitario, convocado e organizado pola Unión de Editoriales Universitarias. A idea de abandonar un libro en calquera sitio, anillándoo coma un paxaro (grazas Marisa pola fermosa metáfora) e sentenciándoo a unha existencia aventureira, azarosa e imprevisible no canto da vida rutineira e gris do andel dunha biblioteca, é abondo suxestiva e préstase ás máis variadas reflexións. Tense, polo visto, rexistrado o caso de libros que, segundo os testemuños deixados en bookcrossing.com, viaxaron por dezasete países diferentes. Cantas mans, cantos ambientes, cantos momentos, cantos ollos, cantas compañías! Polo demais, non é nada novo isto de vivirmos arrodeados de obxectos itinerantes e aventureiros. Botade man da carteira. Se sodes afortunados, atoparedes nela algún billete (algún haberá, ho!), e agora pensade no moneycrossing que leva enriba, por cantas mans terá pasado e o pouco que lle queda no voso poder. As moedas teñen, mesmo, algo parecido a un rexistro de orixe, derivado da caracterización que cada nación fai na cruz dos euros (aínda que agora é ben difícil onde está a cara e onde a cruz das moedas, en fin, nada dura eternamente).
Voltando aos libros e ao bookcrossing, a penas hoxe unha idea, que me pasou pola cabeza mirando, tras unha considerable espera, ao usuario que estreaba un dos libros abandoados . Nunha época de produción en masa; de desesperada busca de soportes alternativos ao impreso; de exhibición en certames do libro antigo de especimes con dous anos de vida; de inmisericorde reciclaxe que rebaixa á categoría de mero papel o que foi nobre continente de ideas... a individuación do libro, dun libro, como obxecto, facendo dese exemplar en concreto -entre todos os clons da súa tiraxe- protagonista persoal e intransferible dunha historia única de intercambios, viaxes e contactos contribúe, na miña opinión, a unha moi positiva diginificación do propio obxecto, en canto nobre continente de ideas e non mero papel candidato a un envellecemento prematuro. Penso nun irmán xemelgo que, entre mil irmáns xemelgos (ou entre dez, cincuenta, cen mil irmáns xemelgos), fose destacado por algo, o que fose, calquera mérito persoal. Abofé que se ía sentir ben feliz.

Día do libro

(Quesada, 1985)

O mundo en escala de grises

Un dos problemas máis debatidos na semántica e a lexicoloxía, con consecuencias obvias na lexicografía ―a elaboración dos dicionarios―, é o das complexas relacións entre as dúas caras do signo lingüístico. Para non aburrir ao paciente lector con argumentos de retórico, vaiamos a unha das máis espiñentas cuestións neste eido ―o da polisemia―, e resumamos formulando unha pregunta de corte divulgativo: granada ‘froita’ e granada ‘bomba de man’, son unha palabra con dous significados ou dúas palabras homófonas (é dicir que soan igual)? A cousa non é baladí pois (ademais de facultar a moitos profesores a gañaren a vida respostando cuestións de tan vital importancia…) se convimos coa primeira proposta, concedemos toda a preponderancia do signo á forma, concluíndo que unha palabra é fundamentalmente o seu significante, mentres que se optamos pola segunda vía, actuamos exactamente en contrario, cargando as tintas no valor do contido e deducindo que unha palabra e fundamentalmente o seu significado. Un camiño do medio, neste, como se ve, complexo problema é o daquelas unidades que si parecen perfectamente polisémicas, é dicir, unidades de significado moi semellante por moito que difiran os contextos nos que se usan: o que, andando por casa, chamamos acepcións. Moitas destas acepcións ―especialmente nos adxectivos― xéranse en sinestesias, un tipo de metáfora moi usual na que se atribúe a un sentido a percepción propia doutro. É o que ocorre cando dicimos un carácter agrio, unha voz tibia, unha disciplina férrea, unha chuvia doce, unha aceleración suave, unha verdade amarga, un ambiente cálido, un libro escuro.
Un libro escuro? Que cousa pode ser un libro escuro? De certo que o lector curioso ten in mente xa varios candidatos. O castelo de Kafka, O livro do desasossego de Pessoa, O gran caderno de Kristoff ―do que dabamos conta hai ben pouco―, O mestre Eckhart de Bédard… son libros inquietantes, pouco amables, escritos non para evocar a luz nin a primavera, nin a calor, nin o riso, nin a esperanza, senón a noite, o inverno, o frío, o salouco e a angustia, zonas indesexadas pero inevitables da existencia. Eu escribín un libro de poemas, intitulado Ruínas, no que, supoño, saíu o máis profundo magma, as rochas plutónicas do volcán que eu, coma todos, levo dentro (Dito sexa entre parénteses, nunca a felicidade foi motor eficiente da auténtica poesía).
24 10 06, libro de prosa poética de Anxos Sumai e fotos de Manuel Martínez (Candeia Editora: 2007) é un inventario de escuridades, pulsións de dor, medos, xermolos do pesadelo, a cara b da vida onde aniñan as angueiras e o mundo amósase en escala de grises:
sitúa no universo unha dor descoñecida. O cruzamento co meu corpo desa dor absoluta nunca antes sentida deitou tamén un pranto novo, unha das múltiples variedades do chorar que conforman o meu persoal reconto de bágoas. Sempre serei aprendiz da dor, porque se presenta de cada vez cunha liguaxe anovada
Manuel e Anxos quixeron facer un libro escuro e conseguírono con creces. É ―non obstante ou xa que logo, como se queira― é un libro poético, fondamente poético, raro mérito daqueles libros de fotografías nos que cada imaxe é un poema, pero mérito aínda exquisitamente acrecentado na elegante simbiose entre texto e imaxe, entre fondo e forma. Porque, tratándose de quen se trata, a fasquía externa do volume ―quintaesencia do minimalismo e gusto tipográfico que tanto aprecio en Manolo como deseñador (e el sábeo)― conságrase a ser digno envoltorio do contido: o uso do negro como cor que o domina todo (ata as gardas), apenas rompido pola mínima tipografía do texto en branco a unha soa liña apaisada que, a xeito dunha fírgoa, atravesa o libro e o fende; a elección dun papel semimate de extraordinario tacto e calidade de soporte para o tratamento das fotos; o concepto e formato do libro-obxecto, a xeito de e inquietante caderno persoal de notas ou libro de horas...
Poeta é quen conmove. Parabéns, Anxos, Manuel. Comigo o conseguistes.

Ángel Casal fue un hombre muy malo

No seu Imprenta moderna, Andrés Trapiello fai unha glosa sutil, subxectiva e fermosa da actividade editorial de Nós:
Nós reproducía el barroquismo de las catedrales gallegas. Las portadas de esa revista tienen algo de ese barroco hecho de santos, peregrinos, harpías, veneras y demás temas sacados del románico. Castelao impregnó a la revista de un espíritu puramente gallego que antes no conocía. Por otra parte, Nós nunca perdió el aire de la provincia, del pequeño taller, con tipografía escasa y de batalla. El papel es basto y recio y las cubiertas, a un color, le dan un tono de grabado en madera rústico y cálido. Por dentro, con sus trabajos científicos ilustrados, todo tiene un aire serio, facultativo, unas veces científico y otras clerical. Hojear un número de Nós tiene algo siempre de brétema, de tarde orvallosa, de sombría rebotica en la capital de Orense, a medio camino entre la etnografía, los cruceiros y las meigas. «A sua biblioteca no será unha biblioteca galega, mentras non adquira as obras editadas por Nós».
O labor inxente, desinteresado, fondamente comprometido de Ánxel Casal aparece detalladamente recollido no libro Ánxel Casal un editor para un país que o Consello da Cultura Galega vén de tirar do prelo baixo a coordinación do sempre dinámico e traballador, meu bo amigo, Alfonso Mato. É obvio que o esmero, finura e gusto tipográfico cos que a obra está editada responden á necesaria simbiose entre forma e contido en libro tan especial. Pero intúo cercana, tamén, como en todo o labor editorial do Consello, a man da miña boa amiga, exalumna ―avantaxadísima alumna― do Máster en Edición, Begoña Tajes, extraordinaria editora amante do seu traballo (signo inequívoco dos bos editores). Un libro sobre libros, riquísimo de información, biblioloxía, historia editorial e gráfica dun tempo, duns seres humanos irrepetibles.
Casal constituirá un capítulo ―probablemente o máis denso, longo e complexo― da futura historia da edición en Galicia, que alguén terá que escribir algún día (tempo! que escaso ben!). Visto en perspectiva, e como paradigma de moitas ansias, proxectos, ilusións e entusiasmos tronzados por traumática, hemorragia interna nos camiños do país, Casal é un representante claro da inxenua desmesura que caracteriza a boa parte do progresismo e o pulo democrático da España da preguerra, xentes que, como o meu chorado e sempre lembrado Roberto Blanco Torres, creron xurdiamente na libre redención dun país que non tiña redención posible máis que na orxía de sangue e odio que inxenuamente, entre todos, provocaron, sen conciencia de que xogaban con lume. Fiaron sen contención nin prudencia na unidade de forzas que, en realidade, constituían un totum revolutum.
¡Pueblo compostelano, alerta! La burguesía decaída intenta, ayudada como siempre del clero, incorporarse y jamás podremos permitírselo. ¡Santiagueses! La clerigalla no ha sufrido en nuestro pueblo el debido escarmiento y no queda más remedio que dárselo.
El fascismo es el baluarte de la burguesía. Obreros, ciudadanos, hay que aplastar el germen de esa fuerza reaccionaria que quiere aplastarnos.
Desmesuradas soflamas impresas en follas voandeiras como as que anteceden, todas co pé Imp. Nós –Santiago, foron as papeletas que deron a Casal o seguro visado para o paseo.
Non se explica, senón desde esta desmesura, a vesania que se desatou no 36.
Nun libro tremendo, a lectura do cal recomendo vivamente, unha breve historia, unha tristísima historia, filla dos máis negros recantos do odio e da alma hispana, fíxome lembrar, sen que acerte a atopar un vínculo obxectivo, a figura de Casal, tirado xunto a un cruceiro con catro tiros na cabeza. Conta o autor destes recordos:
En Granja de Torre Hermosa (Badajoz) estaba tomando una cerveza en una café de la Plaza. Se acercó un niño de unos nueve años a pedirme limosna. Iba descalzo y desnudito; por todo vestido un delantal; ni pantalón, ni camisa, ni nada. Hablé con él y le pregunté por qué pedía. Me dijo: «Para llevar dinero a mi mamá, que está en casa».
Noté un no sé qué en aquel niño que se veía que no estaba acostumbrado a aquella vida. Le dije:
―Anda, guapo; siéntate y come un bocadillo.
―Yo, no señor.
Yo lo interpretaba como miedo y le insistí:
―Anda, no seas tonto, pide lo que gustes. Siéntate.
El niño seguía negándose. Ante mi insistencia, confesó:
―Es que a este café venía todos los días con mi papá y me acuerdo mucho de él.
El ángel sollozaba. Lo senté en mis rodillas, no supe qué decirle. La criaturita aclaró:
―Dicen que era muy malo, pero a mí me quería mucho.
Le di unas pesetas, dejándole marchar. El camarero, que había advertido la escena, me dijo:
―Este niño es hijo del médico que fusilaron por ser socialista. Su padre venía aquí con él todos los días.
Le pregunté cómo había llegado a aquel extremo de miseria y me contestó que, al fusilar al padre, se incautaron de todo lo que tenía y que a la madre nadie se atrevía a socorrerla por temor a ser tildado de marxista. Falange les daba un rancho una vez al día, diciéndole al niño que su padre era muy malo.
Ánxel Casal tamén era moi malo. Por iso o mataron.

Ignatius J. Reilly, custodio

De entre o riquísimo catálogo de tipos extravagantes, atrabiliarios, inclasificables, repelentes, orates, raros, estrambóticos, inadaptados, alucinados, estrafalarios, heterodoxos, marxinados, malditos, indesexables e extraviados, co que nos brinda a literatura de todos os tempos —e hai onde elixir— sobrancea no meu imaxinario particular con lugar de honra e preferencia Ignatius J. Reilly, norteamericano de New Orleans e provisto dunha problemática válvula pilórica, nacido do maxín, torturado e suicida, de John Kennedy Toole, quen, por propia iniciativa, pasou a mellor vida sen sospeitar sequera que aquel feixe de páxinas mecanoscritas, inéditas no momento da súa morte e rexeitadas por grandes editores por non lle veren gran valor (magníficos editores, pardiez!), estaban chamadas a se converter nunha obra capital da narrativa contemporánea. Foi a teimosía da súa nai, persuadida da evidente calidade do orixinal, a que conduciu ao editor —editor, por certo, universitario— a dar ao prelo A Confederacy of Dunces (Baton Rouge, Louisiana State University, 1980) trasladada ao hispánico románce como La conjura de los necios, título derivado da cita de Swift ―xenial, dotada da brillante retranca propia de xentes atlánticas― que inicia, explica e envolve toda a obra: cando nace un verdadeiro xenio pode identificarse claramente por un sinal: todos os necios conxúranse en contra súa (pensamento que, polo demais, forma parte do meu inventario selectísimo de pensamentos que me axudan a comprender o mundo).
Reilly, adaíl de absurdas causas inevitablemente encamiñadas ao ridículo e que só cobran sentido no contexto dunha realidade perversamente percibida, é un esperpento. Permítaseme a digresión. Valle cría que unha estética sistematicamente deformada dá o esperpento, fiel (aínda que deforme) reflexo da realidade, ao estilo do espello concávo que devolve unha imaxe monstruosa pero, ao cabo, baseada nunha realidade indiscutible. Na odisea dipsómana e noctívaga do pobre, cego e sublime rapsoda Max Estrella alenta o reflexo dun país dorosamente tráxico. Pois ben, no caso de Reilly, estamos perante o espello en negativo dunha sociedade que con certeza o seu autor odiaba, ou da que, no mellor dos casos, se sentía voluntariamente marxinado. Non en van Toole contrapón a orixe irlandesa e filiación católica de Ignatius -a súa propia- coa depravación da cidade de New Orleans, sodoma e gomorra aos seus ollos medievalizantes. A obsesiva querencia de Reilly polo estoicismo de Boecio ou a simetría da existencia ascética, regulamentada e reconciliada coa ausencia de ambición, de Roswitha, representan os esperpénticos ―pero perfectamenre conscientes e calculados― antípodas da opulencia, plutocracia, frivolidade e cinismo da sociedade occidental. No espazo intermedio entre a austeridade arcádica da Idade Media e a decadencia hortera dos setenta, o caos: a historia incatalogable de Ignatius J. Reilly e do zoo humano que o arrodea, conxurados para facer virar cara abaixo a súa rota fortunae.
Como todo clásico, a obra de Toole é dunha infinita plasticidade e se prestará para a eternidade, na que sen dúbida permanecerá, a todo tipo de lecturas, intepretacións, filias e fobias, tan militantes e radicais unhas coma as outras. Pero por baixo de todo latexará por sempre unha pregunta, que, ao estilo das grandes preguntas, non ten, por suposto, resposta : quen é o necio, quen o xenio?